ଅଥାମ୍ବିକେଯଃ ସାମାତ୍ଯଃ ସକର୍ଣଃ ସହସୌବଲଃ। ସାତ୍ମଜଃ ପାର୍ଥନାଶସ୍ଯ ସ୍ମରଂସ୍ତଥ୍ଯଂ ଜର୍ଷ ଚ
ତାପରେ ଅମ୍ବିକାପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, କର୍ଣ୍ଣ, ଶକୁନି ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ନାଶ ହେବାକୁ ଭାବି, ମନରେ ବୟସ୍କ ହେଇଗଲେ।
ଭୀଷ୍ମଶ୍ଚ ରାଜନ୍ଦୁର୍ଧର୍ଷୋ ଵିଦୁରଶ୍ଚ ମହାମତିଃ। ଜହୃଷାତେ ସ୍ମରନ୍ତୌ ତୌ ଜାତୁଷାଗ୍ନେର୍ଵିମୋଚନମ୍
ହେ ରାଜା, ଭୟଙ୍କର ଭୀଷ୍ମ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଦୁର, ଲାକଡ଼ିଘର ଆଗୁନରୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ମନେପକାଇ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ସତ୍ଯଶୀଲଗୁଣାଚାରୈ ରାଗୈର୍ଜାନପଦୋଦ୍ଭଵୈଃ। ଦ୍ରୋଣାଦଯଶ୍ଚ ଧର୍ମୈସ୍ତୁ ତେଷାଂ ତାନ୍ମୋଚିତାନ୍ଵିଦୁଃ
ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଗୁଣ, ଆଚରଣ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଧର୍ମରେ ଜାଣିଲେ ଯେ, ସେମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଛନ୍ତି।
ଶୌର୍ଯଲାଵଣ୍ଯମାହାତ୍ମ୍ଯୈ ରୂପୈଃ ପ୍ରାଣବଲୈରପି। ସ୍ଵସ୍ଥାନ୍ପାର୍ଥାନମନ୍ଯନ୍ତ ପୌରଜାନପଦାସ୍ତଥା
ସେମାନଙ୍କର ସୌର୍ଯ୍ୟ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ମହତ୍ତ୍ୱ, ରୂପ ଏବଂ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦେଖି, ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ପାର୍ଥମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ଅନ୍ଯେ ଜନାଃ ପ୍ରାକୃତାଶ୍ଚ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ବହୁଲାସ୍ତଦା। ଶଙ୍କମାନା ଵଦନ୍ତି ସ୍ମ ଦଗ୍ଧା ଜୀଵନ୍ତି ଵା ନ ଵା
ଅନ୍ୟ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଏବଂ ବହୁତ ଜଣେ ମହିଳା, ସେ ସମୟରେ ସନ୍ଦେହ କରି କହୁଥିଲେ: 'ସେମାନେ ପୁଡ଼ିଗଲେ କି? ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି କି? କିମ୍ବା ନୁହେଁ?'
ତେନ ଵିକ୍ରମମାଣେନ ଊରୁଵେଗସମୀରିତମ୍। ଵନଂ ସଵୃକ୍ଷଵିଟପଂ ଵ୍ଯାଘୂର୍ଣିତମିଵାଭଵତ୍
ତାଙ୍କର ଗତିରେ, ଉରୁର ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ଜଙ୍ଗଲ ଗଛ ଓ ଡାଳ ସହିତ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ଜଙ୍ଗାଵାତୋ ଵଵୌ ଚାସ୍ଯ ଶୁଚିଶୁକ୍ରାଗମେ ଯଥା। ଆଵର୍ଜିତାଲତାଵୃକ୍ଷଂ ମାର୍ଗଂ ଚକ୍ରେ ମହାବଲଃ
ତାଙ୍କ ଗୋଡ଼ ଉପରେ ପବନ ବହୁଥିଲା, ଯେପରି ଶୁଭ ପକ୍ଷରେ ଶିତଳ ବାତାସ ବହେ। ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲତା ଓ ଗଛମାନେକୁ ଭାଙ୍ଗି ଏକ ରାସ୍ତା ତିଆରି କଲେ।
ସ ମୃଦ୍ଗନ୍ପୁଷ୍ପିତାଂଶ୍ଚୈଵ ଫଲିତାଂଶ୍ଚ ଵନସ୍ପତୀନ୍। ଅଵରୁଜ୍ଯ ଯଯୌ ଗୁଲ୍ମାନ୍ପଥସ୍ତସ୍ଯ ସମୀପଜାନ୍
ସେ ପୁଷ୍ପିତ ଓ ଫଳିତ ଜଙ୍ଗଲ ଗଛମାନେକୁ ଭାଙ୍ଗି, ତାଙ୍କ ରାସ୍ତା ନିକଟର ଝାଡ଼ି ଦିଗକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ।
ସ ରୋଷିତ ଇଵ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵନେ ଭଞ୍ଜନ୍ମହାଦ୍ରୁମାନ୍। ତ୍ରିପ୍ରସ୍ରୁତମଦଃ ଶୁଷ୍ମୀ ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷୋ ମତଙ୍ଗରାଟ୍
ସେ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇଥିବା ପରି, ଜଙ୍ଗଲରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛକୁ ଭାଙ୍ଗୁଥିଲେ; ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀରାଜ, ଅଠଷଠି ବର୍ଷ ବୟସରେ, ତିନି ଧାରା ମଦ ଝରୁଥିଲା।
ଗଚ୍ଛତସ୍ତସ୍ଯ ଵେଗେନ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯମାରୁତରଂହସଃ। ଭୀମସ୍ଯ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାଣାଂ ମୂର୍ଚ୍ଛେଵ ସମଜାଯତ
ସେ ଗରୁଡ଼ ବା ପବନ ସମ ତେଜରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଭୀମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବୋକାଯାଉଥିବା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ମନେ କରିଲେ ଯେ ତେମାନେ ଅଚେତନ ହେଉଛନ୍ତି।
ଅସକୃଚ୍ଚାପି ସତୀର୍ଯ ଦୂରପାରଂ ଭୁଜପ୍ଲଵୈଃ। ପଥି ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନମାସେଦୁର୍ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଭଯାତ୍ତଦା
ସେ, ନିଜ ହାତକୁ ନୌକାର ଛେପ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରି, ପୁନିପୁନି ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଭୟରେ ଲୁଚିଥିବା ପଥ ଧରିଲେ।
କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ମାତରଂ ଚୈଵ ସୁକୁମାରୀଂ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍। ଅଵହତ୍ସ ତୁ ପୃଷ୍ଠେନ ରୋଧଃସୁ ଵିଷମେଷୁ ଚ
ବହୁ ଦୁଃଖରେ, ସେ ନିଜର ସୁକୁମାର ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମାଆକୁ ପିଠିରେ ବୋକି, ଅପରିସ୍ଥିତି ଓ କଠିନ ଜାଗା ଦେଇ ଯାଉଥିଲେ।
ଅଗମଚ୍ଚ ଵନୋଦ୍ଦେଶମଲ୍ପମୂଲଫଲୋଦକମ୍। କ୍ରୂରପକ୍ଷିମୃଗଂ ଘୋରଂ ସାଯାହ୍ନେ ଭରତର୍ଷଭ
ସେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅତି କମ ମୂଳ, ଫଳ ଓ ପାଣି ମିଳୁଥିଲା, ଭୟଙ୍କର ପକ୍ଷୀ ଓ ପଶୁମାନେ ଥିଲେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଘୋରା ସମଭଵତ୍ସନ୍ଧ୍ଯା ଦାରୁଣା ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ। ଅପ୍ରକାଶା ଦିଶଃ ସର୍ଵା ଵାତୈରାସନ୍ନନାର୍ତଵୈଃ
ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଗଲା, କ୍ରୁର ପଶୁ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଝଡ଼ ଋତୁ ଆସୁଥିବା ହେତୁ ବାତାସ ବହୁଥିଲା।
ଶୀର୍ଣପର୍ଣଫଲୈ ରାଜନ୍ବହୁଗୁଲ୍ମକ୍ଷୁପଦ୍ରୁମୈଃ। ଭଗ୍ନାଵଭୁଗ୍ନଭୂଯିଷ୍ଠୈର୍ନାନାଦ୍ରୁମସମାକୁଲୈଃ
ସେଠାରେ ଝରିପଡ଼ିଥିବା ପତ୍ର ଓ ଫଳ, ବହୁ ଝାଡ଼, ଗଛ ଓ ବୃକ୍ଷ ଥିଲେ; ବେଶିଭାଗ ଗଛ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ବେଙ୍କିଯାଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଭରିଥିଲା।
ତେ ଶ୍ରମେଣ ଚ କୌରଵ୍ଯାସ୍ତୃଷ୍ଣଯା ଚ ପ୍ରପୀଡିତାଃ। ନାଶକ୍ନୁଵଂସ୍ତଦା ଗନ୍ତୁଂ ନିଦ୍ରଯା ଚ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଯା
କୌରବମାନେ କ୍ଲାନ୍ତି ଓ ତିଆରେ ଅତିଶୟ ପୀଡ଼ିତ ହେଇ, ଏହି ସମୟରେ ଆଉ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେନି, ଘୁମ୍ ଭି ଭରିଯାଇଥିଲା।
ନ୍ଯଵିଶନ୍ତି ହି ତେ ସର୍ଵେ ନିରାସ୍ଵାଦେ ମହାଵନେ। `ରାତ୍ର୍ଯାମେଵ ଗତାସ୍ତୂର୍ଣଂ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଯୋଜନମ୍।' ତତସ୍ତୃଷା ପରିକ୍ଲନ୍ତା କୁନ୍ତୀ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ସେମାନେ ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ କୌଣସି ସୁଖ ନ ପାଇ, ଶୋଇପଡ଼ିଲେ; ଏହି ରାତିରେ ଚବିଶ ଯୋଜନା ଦୂର ଦୌଡ଼ିଆସିଥିଲେ। ପରେ, ତିଆରେ ଅତିଶୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, କୁନ୍ତୀ କହିଲେ—
ମାତା ସତୀ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ପଞ୍ଚାନାଂ ମଧ୍ଯତଃ ସ୍ଥିତା। ତୃଷ୍ଣଯା ହି ପରୀତାଽହମନାଥେଵ ମହାଵନେ
ପାଞ୍ଚ ପୁଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦାଉଡ଼ିଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମାଆ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ତିଆରେ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଦୁଃଖିତ, ଅନାଥ ଭଳି ଅନୁଭବ କରୁଛି।'
ଇତଃ ପରଂ ତୁ ଶକ୍ତାହଂ ଗନ୍ତୁଂ ଚ ନ ପଦାତ୍ପଦମ୍। ଶଯିଷ୍ଯେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେଽତ୍ର ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ହରନ୍ତୁ ମାମ୍
'ଏଠାରୁ ଆଉ ଏକ ପଦ ଚାଲିପାରିବିନି; ଏହି ଗଛ ତଳେ ଶୋଇପଡ଼ିବି—ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ମୋତେ ନେଇଯାଉନ୍ତୁ।'
ଶୃଣୁ ଭୀମ ଵଚୋ ମହ୍ଯଂ ତଵ ବାହୁବଲାତ୍ପୁରଃ। ସ୍ଥାତୁଂ ନ ଶକ୍ତାଃ କୌରଵ୍ଯାଃ କିଂ ବିଭେଷି ପୃଥାସୁତ
'ଭୀମ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ତୋର ବାହୁବଳରେ କୌରବମାନେ ତୋର ସାମ୍ନାରେ ଟିକିପାରିଲେନି। ପୃଥାପୁତ୍ର, କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛୁ?'
ଅନ୍ଯୋ ରଥୋ ନ ମେଽସ୍ତୀହ ଭୀମସେନାଦୃତେ ଭୁଵି। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ଵୃଥା ଭୀରୁର୍ନ ମାଂ ସ୍ଵପ୍ତୁମିହେଚ୍ଛସି
'ଭୀମସେନ ଛଡ଼ି ଏଠାରେ ମୋ ପାଖରେ ଆଉ କୌଣସି ରଥ ନାହିଁ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ଠାରୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭୟ କରନି। ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ଘୁମାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି।'
ଭୀମପୃଷ୍ଠସ୍ଥିତା ଚେତ୍ଥଂ ଦୂଯମାନେନ ଚେତସା। ନିଶ୍ଯଧ୍ଵନି ରୁଦନ୍ତୀ ସା ନିଦ୍ରାଵଶ୍ମୁପାଗତା
ଭୀମଙ୍କ ପିଠିରେ ବସି, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସେ ରାତିର ନିରବତାରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଘୁମ୍ ଆସିଗଲା।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଭୀମସେନସ୍ଯ ମାତୃସ୍ନେହାତ୍ପ୍ରଜଲ୍ପିତମ୍। କାରୁଣ୍ଯେନ ମନସ୍ତପ୍ତଂ ଗମନାଯୋପଚକ୍ରମେ
ମାଆଙ୍କ ସ୍ନେହ ଭରା କଥା ଶୁଣି, ଭୀମସେନଙ୍କ ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଲା, ଏବଂ ସେ ପୁଣି ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତୋ ଭୀମୋ ଵନଂ ଘୋରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵିଜନଂ ମହତ୍। ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ଵିପୁଲଚ୍ଛାଯଂ ରମଣୀଯଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ତାପରେ ଭୀମ ବଡ଼, ଜଣେ ନଥିବା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଛାୟା ଥିବା ଏକ ରମ୍ୟ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିଲେ।
ତତ୍ର ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ତାନ୍ସର୍ଵାନୁଵାଚ ଭରତର୍ଷଭଃ। ପାନୀଯଂ ମୃଗଯାମୀହ ତାଵଦ୍ଵିଶ୍ରମ୍ଯତାମିହ
ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରଖି, ସେ କହିଲେ, 'ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏଠାରେ ପାଣି ଖୋଜିବି; ଏଠାରେ ଥୋଡ଼ା ବିଶ୍ରାମ କର।'
ଏତେ ରୁଵନ୍ତି ମଧୁରଂ ସାରସା ଜଲଚାରିଣଃ। ଧ୍ରୁଵମତ୍ର ଜଲସ୍ଥାନଂ ମହଚ୍ଚେତି ମତିର୍ମମ
'ଏହି ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଡାକୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଣିରେ ବସୁଥିବା; ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାରେ ବଡ଼ ପାଣି ଅଛି ବୋଲି ମୋର ଭାବ।'
ଅନୁଜ୍ଞାତଃ ସ ଗଚ୍ଛେତି ଭ୍ରାତ୍ରା ଜ୍ଯେଷ୍ଠେନ ଭାରତ। ଜଗାମ ତତ୍ର ଯତ୍ର ସ୍ମ ସାରସା ଜଲଚାରିଣଃ
ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ, ହେ ଭାରତ, ସେ ଜାହାଁ ଜଳରେ ବସୁଥିବା ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ରହୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅପଶ୍ଯତ୍ପଦ୍ମିନୀଖଣ୍ଡମଣ୍ଡିତଂ ସ ସରୋଵରମ୍।' ସ ତତ୍ର ପୀତ୍ଵା ପାନୀଯଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଭରତର୍ଷଭ
ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ହ୍ରଦ, ଯାହା ଅନେକ ପଦ୍ମ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ, ହେ ଭାରତମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପାଣି ପିଇଲେ ଏବଂ ସ୍ନାନ କଲେ।
ତେଷାମର୍ଥେ ଚ ଜଗ୍ରାହ ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ। ଉତ୍ତରୀଯେଣ ପାନୀଯମାନଯାମାସ ଭାରତ
ଭାଇମାନେ ପାଇଁ, ଭାଇଙ୍କୁ ଭଲପାଉଥିବା ସେ, ତାଙ୍କର ଉପର ଜାମାରେ ପାଣି ଭରି ନେଇଲେ ଏବଂ ଭାଇମାନେ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ପଙ୍କଜାନାମନେକୈଶ୍ଚ ପତ୍ରୈର୍ବଧ୍ଵା ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍।' ଗଵ୍ଯୂତିମାତ୍ରାଦାଗତ୍ଯ ତ୍ଵରିତୋ ମାତରଂ ପ୍ରତି। ଶୋକଦୁଃଖପରୀତାତ୍ମା ନିଶଶ୍ଵାସୋରଗୋ ଯଥା
ଅନେକ ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାଣିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କରି ବାନ୍ଧି, ଗାଈ ଚାଲିପାରିବା ଦୂରିରୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଯାଇଥିବା ହୃଦୟରେ, ସେ ସାପ ଭଳି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ।