ଵିଦୁରୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଜାନନ୍ସର୍ଵଂ ମନୋଗତମ୍। ତେନାଯଂ ଵିଧିନା ସୃଷ୍ଟଃ କୁଟିଲଃ କପଟାଶଯଃ
ବିଦୁର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନର ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିଲେ; ସେ ଏହି ଟେଢ଼ା ଓ ଚତୁର ଯୋଜନା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେବାକୁ ବୁଝିଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ରାଜନ୍ଵିଦୁରୋ ଵିଦୁଷାଂ ଵରଃ। ଲୋକାନାଂ ଦର୍ଶଯନ୍ଦୁଃଖଂ ଦୁଃଖିତୈଃ ସହ ବାନ୍ଧଵୈଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ରାଜା, ବିଦୁର, ସବୁଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖ ଦେଖାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ମନସାଽଚିନ୍ତଯତ୍ପାର୍ଥାନ୍କିଯଦ୍ଦୂରଂ ଗତା ଇତି। ସହିତାଃ ପାଣ୍ଡଵାଃ ପୁତ୍ରା ଇତି ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍
ସେ ମନେ ଭାବୁଥିଲେ, ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ କେତେ ଦୂରେ ଗଲେ? ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵ୍ଯଥିତୋ ଭୀଷ୍ମଃ ପାଣ୍ଡୁରାଜସୁତାନ୍ମୃତାନ୍। ସହ ମାତ୍ରେତି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵିଲଲାପ ରୁରୋଦ ଚ
ତାପରେ, ଭୀଷ୍ମ ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ଯେ ପାଣ୍ଡୁରାଜଙ୍କ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କ ମାଆ ସହିତ ମରିଯାଇଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରି, କାନ୍ଦିଲେ।
ହା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହା ଭୀମ ହା ଧନଞ୍ଜଯ ହା ଯମୌ। ହା ପୃଥେ ସହ ପୁତ୍ରୈସ୍ତ୍ଵମେକରାତ୍ରେଣ ସ୍ଵର୍ଗତା
ହା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ହା ଭୀମ, ହା ଧନଞ୍ଜୟ, ହା ଯମଦ୍ୱୟ, ହା ପୃଥା! ତୁମେ ତୁମ ସନ୍ତାନମାନେ ସହିତ ଏକ ରାତିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲା।
ମାତ୍ରା ସହ କୁମାରାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତାଃ। ନ ହି ତୌ ନୋତ୍ସହେଯାତାଂ ଭୀମସେନଧନଞ୍ଜଯୌ
ମାଆ ସହିତ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ସେଠାରେ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି; ଭୀମସେନ ଓ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ କେହି ହରାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ତରସା ଵେଗିତାତ୍ମାନୌ ନିର୍ଭେତ୍ତୁମପି ମନ୍ଦରମ୍। ପରାସୁତ୍ଵଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ପୃଥାଯାଃ ସହ ପାଣ୍ଡଵୈଃ
ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦ୍ରୁତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିପାରିବେ; ପୃଥା ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସହିତ କେହି ହାରିପାରିବେ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବିପାରୁନି।
ସର୍ଵଥା ଵିକୃତଂ ତତ୍ତୁ ଯଦି ତେ ନିଧନଂ ଗତାଃ। ଧର୍ମରାଜଃ ସ ନିର୍ଦିଷ୍ଟୋ ନନୁ ଵିପ୍ରୈର୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଯଦି ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ୱାଭାବିକ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଧର୍ମରାଜ ବୋଲି କହିଥିଲେ ନାହିଁ କି?
ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଚ ରଥିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଭଵିତା ସ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ସତ୍ଯଵ୍ରତୋ ଧର୍ମଦତ୍ତଃ ସତ୍ଯଵାକ୍ଛୁଭଲକ୍ଷଣଃ
ଧନଞ୍ଜୟ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ ହେବେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା; ସେ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଓ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ।
କଥଂ କାଲଵଶଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ ପାଣ୍ଡଵେଯୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଆତ୍ମାନମୁପମାଂ କୃତ୍ଵା ପରେଷାଂ ଵର୍ତତେ ତୁ ଯଃ
ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ନିଜକୁ ମାନେଇ ଚାଲିଥିଲେ, ସେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର କିପରି କାଳର ଅଧୀନକୁ ଆସିଗଲେ?
ମାତ୍ରା ସହୈଵ କୌରଵ୍ଯଃ କଥଂ କାଲଵଶଂ ଗତଃ। ପାଲିତଃ ସୁଚିରଂ କାଲଂ ଫଲକାଲେ ଯଥା ଦ୍ରୁମଃ
ମାଆ ସହିତ କୌରବ କିପରି କାଳର ଅଧୀନ ହେଲେ? ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଏଁ ଯେପରି ଗଛକୁ ଫଳ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ।
ଭଗ୍ନଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵାଯୁଵେଗେନ ତଥା ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷିକ୍ତେନ ପିତୁର୍ଯେନାହୃତଂ ଯଶଃ
ଯେପରି ଗଛ ବାୟୁର ଝଟକାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ସେପରି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯିଏ ଯୌବରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ପିତାଙ୍କୁ ମହିମା ଦେଇଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ।
ଆତ୍ମନଶ୍ଚ ପିତୁଶ୍ଚୈଵ ସତ୍ଯଧର୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତିଭିଃ। ଯଚ୍ଚ ସା ଵନଵାସେନ ତନ୍ମାତା ଦୁଃଖଭାଗିନୀ
ନିଜ ଓ ପିତାଙ୍କ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ, ଓ ମାଆଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସର ଦୁଃଖରେ, ସେ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିଛନ୍ତି।
କାଲେନ ସହ ସଂମଗ୍ନୋ ଧିକ୍କୃତାନ୍ତମନର୍ଥକମ୍। ଯଚ୍ଚ ସା ଵନଵାସେନ ତନ୍ମାତା ଦୁଃଖଭାଗିନୀ
କାଳ ସହିତ ଲିନ୍ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅବମାନିତ ଓ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଗଲେ; ମାଆ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ଦୁଃଖ ଭାଗିନୀ ହେଲେ।
ପୁତ୍ରଗୃଧ୍ନୁତଯା କୁନ୍ତୀ ନ ଭର୍ତାରଂ ମୃତାତ୍ଵନୁ। ଅଲ୍ପକାଲଂ କୁଲେ ଜାତା ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରୀତିମଵାପ ଯା
ପୁଅ ପାଇଁ ଆଶାରେ କୁନ୍ତୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ଅଗ୍ନିସାତ କରିଲେ ନାହିଁ; ଉଚ୍ଚ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସ୍ନେହ କମ୍ ସମୟ ପାଇଁ ମିଳିଥିଲା।
ଦଗ୍ଧାଽଦ୍ଯ ସହ ପୁତ୍ରୈଃ ସା ଅସଂପୂର୍ଣମନୋରା। ମୃତୋ ଭୀମ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମନୋ ନ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାତି ମେ
ଆଜି ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଅଗ୍ନିସାତ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ; ଭୀମ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ମନ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହିଁ।
ଏତଚ୍ଚ ଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ଵ୍ଯଥିତଂ ବହୁଧା ମନଃ। ଅଵଧୂଯ ଚ ମେ ଦେହଂ ହୃଦଯେନ ଵିଦୀର୍ଯତେ
ଏହି ସବୁ ଭାବିଲେ ମୋର ମନ ବହୁତ ଭାବେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛି; ଶରୀରକୁ ଅବହେଳା କରି, ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।
ପୀନସ୍କନ୍ଧଶ୍ଚାରୁବାହୁର୍ମେରୁକୂଟସମୋ ଯୁଵା। ମୃତୋ ଭୀମ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମନୋ ନ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାତି ମେ
ପୁଷ୍ଟ କନ୍ଧ, ସୁନ୍ଦର ବାହୁ, ଯୁବକ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି—ଭୀମ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ମନ ବିଶ୍ୱାସ କରୁନାହିଁ।
ଅତିତ୍ଯାଗୀ ଚ ଯୋଧୀ ଚ କ୍ଷିପ୍ରହସ୍ତୋ ଦୃଢାଯୁଧଃ। ପ୍ରପତ୍ତିମାଁଲ୍ଲବ୍ଧଲକ୍ଷୋ ରଥଯାନଵିଶାରଦଃ
ସେ ଦାନଶୀଳ, ଯୋଦ୍ଧା, ଦ୍ରୁତ ହସ୍ତ, ଦୃଢ଼ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଆକ୍ରମଣ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟବେଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ରଥ ଚଳାଣରେ ଦକ୍ଷ।
ଦୂରପାତୀ ତ୍ଵସଂଭ୍ରାନ୍ତୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ମହାସ୍ତ୍ରଵାନ୍। ଅଦୀନାତ୍ମା ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵଧନୁଷ୍ମତାମ୍
ଦୂରରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଅନାୟାସରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିପାରିଥିବା, ଅଚଳ, ବିରାଟ୍ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଅଦମ୍ୟ ମନୋବଳ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଯେନ ପ୍ରାଚ୍ଯାଶ୍ଚ ସୌଵୀରା ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯାଶ୍ଚ ନିର୍ଜିତାଃ। ଖ୍ଯାପିତଂ ଯେନ ଶୂରେଣ ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ପୌରୁଷମ୍
ଯିଏ ପୂର୍ବଦିଗ, ସୌବୀର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦେଶର ଲୋକମାନେକୁ ଜିତିଥିଲେ; ଯାହାର ପ୍ରତାପରେ ତିନି ଲୋକରେ ପୁରୁଷର ସାହସ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।
ଯସ୍ମିଞ୍ଜାତେ ଵିଶୋକାଽଭୂତ୍କୁନ୍ତୀ ପାଣ୍ଡୁଶ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ପୁରନ୍ଦରସମୋ ଜିଷ୍ଣୁଃ କଥଂ କାଲଵଶଂ ଗତଃ
ଯାହାଙ୍କ ଜନ୍ମରେ କୁନ୍ତୀ ଓ ପ୍ରଭଳ ପାଣ୍ଡୁ ଦୁଃଖ ହୀନ ହୋଇଥିଲେ; ପୁରନ୍ଦର ସମାନ ଶୂରବୀର ଅର୍ଜୁନ କିପରି କାଳର ଅଧୀନ ହେଲେ?
କଥଂ ତାଵୃଷଭଷ୍କନ୍ଧୌ ସିଂହଵିକ୍ରାନ୍ତଗାମିନୌ। ମର୍ତ୍ଯଧର୍ମମନୁପ୍ରାପ୍ତୌ ଯମାଵରିନିଵର୍ହଣୌ
ଏମିତି ବଳଶାଳୀ, ବୃଷଭ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସିଂହ ପଦେ ପଦେ ଚାଲୁଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ଯମର ଦୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ରୋକିପାରିନଥିଲେ, ସେମାନେ କିପରି ମରଣର ନିୟମକୁ ଅନୁସରିଲେ?
ଵତ୍ସା ଗତାଃ କ୍ଵ ମାଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ଵିହାଯ ଭୃଶମାତୁରମ୍। ହା ସ୍ନୁଷେ ମମ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯି ନିଧାଯ ହୃଦି ମେ ଶୁଚମ୍
ମୋ ପୁଅମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ, ମୋତେ ବୃଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଛାଡ଼ି? ହା ବାର୍ଷ୍ଣେୟୀ, ତୁମେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖ ରଖି ଚାଲିଗଲା।
ଵାରଣାଵତଯାତ୍ରାଯାଂ କେ ସ୍ଯୁର୍ଵୈ ଶକୁନାଃ ପଥି। ଏଵମଲ୍ପାଯୁଷୋ ଲୋକେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ପୃଥାସୁତାଃ
ବାରଣାବତକୁ ଯିବା ବେଳେ ପଥରେ କେଉଁ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଦେଲା? ଏହିପରି ଅଲ୍ପଆୟୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜଗତରେ ପୃଥାର ପୁଅମାନେ ଏମିତି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ଦେଖିବେ।
ସଂଶପ୍ତା ଇତି କୈର୍ଯୂଯଂ ଵତ୍ସାନ୍ଦର୍ଶଯ ମେ ପୃଥେ। ମମୈଵ ନାଥା ମନ୍ନାଥା ମମ ନେତ୍ରାଣି ପାଣ୍ଡଵାଃ
ଯଦି ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ତେବେ ପୃଥା, ମୋ ପୁଅମାନେକୁ ମୋତେ ଦେଖାଅ। ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୋ ଆଶ୍ରୟ, ମୋ ଚକ୍ଷୁ, ମୋର ସମସ୍ତ।
ହା ପାଣ୍ଡଵା ମେ ହେ ଵତ୍ସା ହା ସିଂହଶିଶଵୋ ମମ। ମାତଙ୍ଗା ହା ମମୋତ୍ତୁଙ୍ଗା ହା ମମାନନ୍ଦଵର୍ଧନାଃ
ହା ମୋ ପାଣ୍ଡବମାନେ! ହା ମୋ ପୁଅମାନେ! ହା ମୋ ସିଂହଶାବକମାନେ! ହା ମୋ ମହାବଳୀ ହାତୀମାନେ! ହା ମୋ ଗର୍ବିତ, ମୋ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଥିବାମାନେ!
ମମ ହୀନସ୍ଯ ଯୁଷ୍ମାଭିଃ ସର୍ଵଲୋକାସ୍ତମୋଵୃତାଃ। କଦା ଦ୍ରଷ୍ଟାଽସ୍ମି କୌନ୍ତେଯାଂସ୍ତରୁଣାଦିତ୍ଯଵର୍ଚସଃ
ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି। କେବେ ମୁଁ ପୁଣି କୁନ୍ତୀର ପୁଅମାନେ, ଯୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେମାନେକୁ ଦେଖିପାରିବି?
ଅଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୋ ମହାବାହୂନ୍ପୁତ୍ରଵନ୍ମମ ନନ୍ଦନାଃ। କ୍ଵ ଗତିର୍ମେ କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କୁତୋ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ମେ ଶିଶୂନ୍
ମୋ ପ୍ରିୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ, ତୁମେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନହେଲେ, ମୋ ଚାଲିବା ପଥ କେଉଁଠି? ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି? କେଉଁଠୁ ମୁଁ ମୋ ଶିଶୁମାନେକୁ ଦେଖିପାରିବି?
ହା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ହା ଭୀମ ହା ହା ଫଲ୍ଗୁନ ହା ଯମୌ। ମା ଗଚ୍ଛତ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ମଯି କୋପଂ ଵିମୁଞ୍ଚତ
ହା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ହା ଭୀମ, ହା ଅର୍ଜୁନ, ହା ଯମଜ ଭାଇମାନେ! ଯିଅନି, ଫେରିଆସ, ମୋପ୍ରତି ରୋଷ ଛାଡ଼।