ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ବଭ୍ରୁଵାହେନ ସଂଶଯଂ ଚାତ୍ର ଜଗ୍ମିଵାନ୍। ସୁଦର୍ଶନଂ ତଥାଽଽଖ୍ଯାନଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଧର୍ମମେଵ ଚ। ଅଶ୍ଵମେଧେ ମହାଯଜ୍ଞେ ନକୁଲାଖ୍ଯାନମେଵ ଚ
ବଭ୍ରୁବାହନ ସହ ସଂଗ୍ରାମରେ ଧନଞ୍ଜୟ ବଡ଼ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ; ସୁଦର୍ଶନଙ୍କର କଥା, ବୈଷ୍ଣବ ଗଥା, ଧର୍ମ ବିଷୟ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନକୁଳଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି।
ଇତ୍ଯାଶ୍ଵମେଧିକଂ ପର୍ଵ ପ୍ରୋକ୍ତମେତନ୍ମହାଦ୍ଭୁତମ୍। ଅଧ୍ଯାଯାନାଂ ଶତଂ ଚୈଵ ତ୍ରଯୋଽଧ୍ଯାଯାଶ୍ଚ କୀର୍ତିତାଃ
ଏଭଳି ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧିକ ପର୍ବ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏଠି ଏକଶଉଠି ତିନି ଅଧ୍ୟାୟ ଥିବା କୁହାଯାଇଛି।
ତ୍ରୀଣି ଶ୍ଲୋକସହସ୍ରାଣି ତାଵନ୍ତ୍ଯେଵ ଶତାନି ଚ। ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ତଥା ଶ୍ଲୋକାଃ ସଂଖ୍ଯାତାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନା
ଏଠି ତିନି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ସେତେ ଶତ ଏବଂ ଏକୋଇଶି ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।
ତତସ୍ତ୍ଵାଶ୍ରମଵାସାଖ୍ଯଂ ପର୍ଵ ପଞ୍ଚଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଯତ୍ର ରାଜ୍ଯଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଗାନ୍ଧାର୍ଯା ସହିତୋ ନୃପଃ
ତାପରେ ପଂଚଦଶ ପର୍ବ ଆଶ୍ରମବାସିକ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଯେଉଁଠି ରାଜା ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଗାନ୍ଧାରୀ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋଶ୍ରମପଦଂ ଵିଦୁରଶ୍ଚ ଜଗାମ ହ। ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ସାଧ୍ଵୀ ପୃଥାପ୍ଯନୁଯଯୌ ତଦା
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ବିଦୁର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ସେମାନେ ଯିବାକୁ ଦେଖି, ସତୀ ପୃଥା ମଧ୍ୟ ସେତିବେଳେ ଅନୁସରିଲେ।
ପୁତ୍ରରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତା। ଯତ୍ର ରାଜା ହତାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ପୌତ୍ରାନନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵାନ୍
ପୁଅଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଥିବା ରାଜମାତା, ନିଜ ପୁଅ, ନାତି ଓ ଅନ୍ୟ ହତ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଲାକାନ୍ତରଗତାନ୍ଵୀରାନପଶ୍ଯତ୍ପୁନରାଗତାନ୍। ଋଷେଃ ପ୍ରସାଦାତ୍କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍
ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଗଲା ଏମିତି ବୀରମାନେ, ଋଷି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୟାରେ ପୁନି ଫେରିଆସିଲେ; ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୋକଂ ସଦାରଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧିଂ ପରମିକାଂ ଗତଃ। ଯତ୍ର ଧର୍ମଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵିଦୁରଃ ସୁଗତିଂ ଗତଃ
ଶୋକ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏଠି ବିଦୁର ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶୁଭ ଗତିକୁ ପାଇଲେ।
ସଂଜଯଶ୍ଚ ସହାମାତ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଗାଵଲ୍ଗଣିର୍ଵଶୀ। ଦଦର୍ଶ ନାରଦଂ ଯତ୍ର ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ସଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିୟମିତ ଚିତ୍ତ ଗାବଲ୍ଗଣୀ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ନାରଦାଚ୍ଚୈଵ ଶୁଶ୍ରାଵ ଵୃଷ୍ଣୀନାଂ କଦନଂ ମହତ୍। ଏତଦାଶ୍ରମଵାସାଖ୍ଯଂ ପର୍ଵୋକ୍ତଂ ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍
ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ସେ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଉପରେ ଘଟିଥିବା ବଡ଼ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ରମବାସ ନାମକ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ବଡ଼ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶଦଧ୍ଯାଯାଃ ପର୍ଵୈତଦଭିସଙ୍ଖ୍ଯଯା। ସହସ୍ରମେକଂ ଶ୍ଲୋକାନାଂ ପଞ୍ଚଶ୍ଲୋକଶତାନି ଚ
ଏହି ପର୍ବରେ ମୋଟ ବୟସାନୁସାରେ ବୟାଳିଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ଏକ ହଜାର ପାଖାପାଖି ପନ୍ଚଶ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଷଡେଵ ଚ ତଥା ଶ୍ଲୋକାଃ ସଂଖ୍ଯାତାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନା। ଅତଃ ପରଂ ନିବୋଧେଦଂ ମୌସଲଂ ପର୍ଵ ଦାରୁଣମ୍
ଏହା ସହିତ ଆଉ ଛଅଟି ଶ୍ଲୋକ ତଥ୍ୟବିଦ୍ମାନେ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଏହି ଭୟାନକ ମୌସଳ ପର୍ବକୁ ଶୁଣ।
ଯତ୍ର ତେ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରାଃ ଶସ୍ତ୍ରସ୍ପର୍ଶହତା ଯୁଧି। ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡଵିନିଷ୍ପିଷ୍ଟାଃ ସମୀପେ ଲଵଣାମ୍ଭସଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସେହି ପୁରୁଷସିଂହମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶସ୍ତ୍ର ଲାଗି ଘାୟଳ ହେଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦଣ୍ଡରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଲବଣପୁରୀ ସମୁଦ୍ର ପାଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଆପାନେ ପାନକଲିତା ଦୈଵେନାଭିପ୍ରଚୋଦିତାଃ। ଏରକାରୂପିଭିର୍ଵଜ୍ରୈର୍ନିଜଘ୍ନୁରିତରେତରମ୍
ସଭାରେ ମଦରେ ମତାଳି ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଉଦ୍ଦିପିତ, ସେମାନେ ଏରକା ଦଣ୍ଡକୁ ବଜ୍ର ସମାନ କରି, ପରସ୍ପରକୁ ମାରିଦେଲେ।
ଯତ୍ର ସର୍ଵକ୍ଷଯଂ କୃତ୍ଵା ତାଵୁଭୌ ରାମକେଶଵୌ। ନାତିଚକ୍ରାମତୁଃ କାଲଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସର୍ଵହରଂ ମହତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସବୁକିଛି ସଂହାର କରି, ଦୁଇଜଣ ରାମ ଓ କେଶବ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଅନ୍ତ କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯତ୍ରାର୍ଜୁନୋ ଦ୍ଵାରଵତୀମେତ୍ଯ ଵୃଷ୍ଣିଵିନାକୃତାମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପାଦମଗମତ୍ପରାଂ ଚାର୍ତିଂ ନରର୍ଷଭଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଦ୍ୱାରାବତୀକୁ ଯାଇ, ବଡ଼ ଦୁର୍ଘଟନା ଦେଖି, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସ ସଂସ୍କୃତ୍ଯ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ମାତୁଲଂ ଶୌରିମାତ୍ମନଃ। ଦଦର୍ଶ ଯଦୁଵୀରାଣାମାପାନେ ଵୈଶସଂ ମହତ୍
ସେ ନିଜ ମାମା ଶୌରିଙ୍କୁ ସଂସ୍କାର କରି, ଯଦୁବୀରମାନେ ସଭାରେ ଯେଉଁ ମହା ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଘଟିଥିଲା, ତାହା ଦେଖିଲେ।
ଶରୀରଂ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ସଂସ୍କାରଂ ଲମ୍ଭଯାମାସ ଵୃଷ୍ଣୀନାଂ ଚ ପ୍ରଧାନତଃ
ବାସୁଦେବ ଓ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଦେହକୁ ଅର୍ଜୁନ ସଂସ୍କାର କଲେ, ବିଶେଷ କରି ବୃଷ୍ଣିମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଖ୍ୟମାନେ।
ସଵୃଦ୍ଧବାଲମାଦାଯ ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାସ୍ତତୋ ଜନମ୍। ଦଦର୍ଶାପଦି କଷ୍ଟାଯାଂ ଗାଣ୍ଡୀଵସ୍ଯ ପରାଭଵମ୍
ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ ଓ ଦ୍ୱାରାବତୀର ଲୋକମାନେ ସହିତ ନେଇ, ସେ ଦୁଃଖର ସମୟରେ ଗାଣ୍ଡୀବର ପରାଜୟ ଦେଖିଲେ।
ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯାନାମସ୍ତ୍ରାଣାମପ୍ରସନ୍ନତାମ୍। ନାଶଂ ଵୃଷ୍ଣିକଲତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଭାଵାନାମନିତ୍ଯତାମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର କ୍ରୁପା ହାରାଇଯିବା, ବୃଷ୍ଣି ଘରଣୀମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବା ଓ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିର୍ଵେଦମାପନ୍ନୋ ଵ୍ଯାସଵାକ୍ଯପ୍ରଚୋଦିତଃ। ଧର୍ମରାଜଂ ସମାସାଦ୍ଯ ସଂନ୍ଯାସଂ ସମରୋଚଯତ୍
ଏହା ଦେଖି ସେ ବିରକ୍ତ ହେଲେ; ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଗଲେ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେବାକୁ ମନେ ପସନ୍ଦ କଲେ।
ଇତ୍ଯେତନ୍ମୌସଲଂ ପର୍ଵ ଷୋଡଶଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍। ଅଧ୍ଯାଯାଷ୍ଟୌ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଚ ଶତତ୍ରଯମ୍
ଏହିପରି ମୌସଳ ପର୍ବ, ଛଉଦଶ ପର୍ବ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି; ଏଠାରେ ଆଠଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ତିନିଶ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି।
ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଵିଂଶତିଶ୍ଚଵ ସଂଖ୍ଯାତା ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନା। ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକଂ ତସ୍ମାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ସପ୍ତଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହା ସହିତ ତଥ୍ୟବିଦ୍ମାନେ ବିଶଟି ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରନ୍ତି; ଏହା ପରେ ସପ୍ତଦଶ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ ପର୍ବ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଯତ୍ର ରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ। ଦ୍ରୌପଦ୍ଯା ସହିତା ଦେଵ୍ଯା ମହାପ୍ରସ୍ଥାନମାସ୍ଥିତାଃ
ଏଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଦ୍ରୌପଦୀ ସହିତ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଯତ୍ର ତେଽଗ୍ନିଂ ଦଦୃଶିରେ ଲୌହିତ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସାଗରମ୍। ଯତ୍ରାଗ୍ନିନା ଚୋଦିତଶ୍ଚ ପାର୍ଥସ୍ତସ୍ମୈ ମହାତ୍ମନେ
ଏଠାରେ ସେମାନେ ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀ ମୁହାଣାରେ ସମୁଦ୍ର ପହଞ୍ଚି ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିଲେ; ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉଦ୍ଦିପନାରେ ଅର୍ଜୁନ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ—
ଦଦୌ ସଂପୂଜ୍ଯ ତଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ଗାଣ୍ଡୀଵଂ ଧନୁରୁତ୍ତମମ୍। ଯତ୍ର ଭ୍ରାତୃନ୍ନିପତିତାନ୍ଦ୍ରୌପଦୀଂ ଚ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
—ଯଥାଯଥ ମାନ୍ୟ କରି, ସେ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁଷ୍ୟ ଗାଣ୍ଡୀବ ଦେଇଲେ; ଏଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହିତ୍ଵା ଜଗାମୈଵ ସର୍ଵାନନଵଲୋକଯନ୍। ଏତତ୍ସପ୍ତଦଶଂ ପର୍ଵ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକଂ ସ୍ମୃତମ୍
ସେ ସବୁକିଛି ଦେଖି, ଛାଡ଼ିଦେଇ, କାହାକୁ ମୁହଁ ଫେରି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଚାଲିଗଲେ। ଏହିଠାରେ ଯେଉଁ ପର୍ବ ଅଛି, ତାହାକୁ 'ମହାପ୍ରସ୍ଥାନିକ' ବୋଲି ସତରେଖଣ୍ଡ ପର୍ବ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଯତ୍ରାଧ୍ଯାଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଚ ଶତତ୍ରଯମ୍। ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ତଥା ଶ୍ଲୋକାଃ ସଂଖ୍ଯାତାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନା
ଏହି ପର୍ବରେ ତିନିଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି, ଏବଂ ସତ୍ୟବୁଦ୍ଧି ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ତିନି ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଓ ତା ସହିତ ଆଉ କୁଡ଼ିଏଟି ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵର୍ଗପର୍ଵ ତତୋ ଜ୍ଞେଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଯତ୍ତଦମାନୁଷମ୍। ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୈଵରଥଂ ସ୍ଵର୍ଗାନ୍ନେଷ୍ଟଵାନ୍ଯତ୍ର ଧର୍ମରାଟ୍
ତାପରେ ଯେଉଁ 'ସ୍ୱର୍ଗପର୍ବ' ଅଛି, ସେଠା ଦେବତାମୟ ଓ ମାନବ ସୀମା ପାର କରିଥିବା। ସେଠାରେ ଧର୍ମରାଜା ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।
ଆରୋଦୁଂ ସୁମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଆନୃଶଂସ୍ଯାଚ୍ଛୁନା ଵିନା। ତାମସ୍ଯାଵିଚଲାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଥିତିଂ ଧର୍ମେ ମହାତ୍ମନଃ
ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଜଣେ, ଦୟାବଶତଃ କୁକୁର ବିନା, ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଗଲେ।