ତମାଗତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଶୃଗାଲୋଽପ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ। ଶୃଣୁ ମୀଷିକ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନକୁଲୋ ଯଦିହାବ୍ରଵୀତ୍
ତାକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଶିଆଳ କହିଲା, 'ଶୁଣ, ମୂଷ, ତୋର ଭଲ ହେଉ; ଏଠାରେ ନକୁଳ ଯାହା କହିଥିଲା, ତାହା ଶୁଣ।'
ମୃଗମାଂସଂ ନ ଖାଦେଯଂ ଗରମେତନ୍ନ ରୋଚତେ। ମୂଷିକଂ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି ତଦ୍ଭଵାନନୁମନ୍ଯତାମ୍
'ମୁଁ ହରିଣ ମାଂସ ଖାଇବିନାହିଁ; ଏଭଳି ଗର୍ବ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୁଁ ମୂଷ ଖାଇବି; ଏହି କଥାକୁ ତୁମେ ମନେ ରଖ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୂଷିକୋ ଵାକ୍ଯଂ ସଂତ୍ରସ୍ତଃ ପ୍ରଗତୋ ବିଲମ୍। ତତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ସ ଵୈ ତତ୍ର ଆଜଗାମ ଵୃକୋ ନପୃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୟଭୀତ ମୂଷ ତୁରନ୍ତି ତାର ବିଲକୁ ପଳାଇଗଲା। ତାପରେ, ସ୍ନାନ କରି, ଓଠାରେ ଓଲି ଆସିଲା।
ତମାଗତମିଦଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀଜ୍ଜମ୍ବୁକସ୍ତଦା। ମୃଗରାଜୋ ହି ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନ ତେ ସାଧୁ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତାକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଶିଆଳ କହିଲା, 'ସିଂହ ଏବେ ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି; ତୋ ପାଇଁ ଏହା ଭଲ ହେବ ନାହିଁ।'
ସକଲତ୍ରସ୍ତ୍ଵିହାଯାତି କୁରୁଷ୍ଵ ଯଦନନ୍ତରମ୍। ଏଵଂ ସଂଚୋଦିତସ୍ତେନ ଜମ୍ବୁକେନ ତଦା ଵୃକଃ
'ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି ଏଠାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି; ଏବେ ତୁମେ ଯାହା ଉଚିତ ତାହା କର।' ଏଭଳି ଶିଆଳ ଉତ୍ସାହିତ କରିବାରେ, ଓଲି—
ତତୋଽଵଲୁମ୍ପନଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଯାତଃ ପିଶିତାଶନଃ। ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ନକୁଲୋଽପ୍ଯାଜଗାମ ହ
ଏକ ଅଂଶ ନେଇ, ସେ ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ଚଲିଗଲା। ସେଇ ସମୟରେ, ନକୁଳ ମଧ୍ୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା।
ତମୁଵାଚ ମହାରାଜ ନକୁଲଂ ଜମ୍ବୁକୋ ଵନେ। ସ୍ଵବାହୁବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନିର୍ଜିତାସ୍ତେଽନ୍ଯତୋ ଗତାଃ
ଅରଣ୍ୟରେ, ଶିଆଳ ନକୁଳକୁ କହିଲା, 'ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେମାନେ ହାରିଗଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଠାକୁ ଚଲିଗଲେ।'
ମମ ଦତ୍ଵା ନିଯୁଦ୍ଧଂ ତ୍ଵଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ମାଂସଂ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
'ମୋ ସହିତ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ କରି, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତ ମାଂସ ଖାଇପାରିବ।'
ନିର୍ଜିତା ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଵୀରାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵୀରତରୋ ଭଵାନ୍। ନ ତ୍ଵଯାପ୍ଯୁତ୍ସହେ ଯୋଦ୍ଧୁମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସୋଽପ୍ଯୁପାଗମତ୍
'ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ବୀରମାନେକୁ ହରାଇଛ, ତୁମେ ସେମାନେଠାରୁ ଅଧିକ ସାହସୀ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ,' ବୋଲି ସେ ମଧ୍ୟ ଚଲିଗଲା।
ଏଵଂ ତେଷୁ ପ୍ରଯାତେଷୁ ଜମ୍ବୁକୋ ହୃଷ୍ଟମାନସଃ। ଖାଦତି ସ୍ମ ତଦା ମାଂସମେକଃ ସନ୍ମନ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚଯାତ୍। ଏଵଂ ସମାଚରନ୍ନିତ୍ଯଂ ସୁଖମେଧେତ ଭୂପତିଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତେ ଚଲିଯିବା ପରେ, ଶିଆଳ ଆନନ୍ଦରେ ଏକାକି ମାଂସ ଖାଇଲା, ମନରେ ଭଲ ଭାବି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି। ଏଭଳି ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ରାଜା ନିଜେ ଶୁଭ ଓ ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥା କରିପାରିବେ।
ଭଯେନ ଭେଦଯେଦ୍ଭୀରୁଂ ଶୂରମଞ୍ଜଲିକର୍ମଣା। ଲୁବ୍ଧମର୍ଥପ୍ରଦାନେନ ସମଂ ନ୍ଯୂନଂ ତଥୌଜସା
ଭୟଭିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ ଦମନ କର; ସାହସୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଅନୁଗତ କର; ଲୋଭୀଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ ଜିତ; ସମାନ କିମ୍ବା କମ୍ଜନକୁ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇ ଅନୁଶାସନ କର।
ଏଵଂ ତେ କଥିତଂ ରାଜନ୍ ଶୃଣୁ ଚାପ୍ଯପରଂ ତଥା
ଏଭଳି ତୁମକୁ କୁହିଲି, ରାଜା; ଏବେ ଆଉ ଏକ ଉପଦେଶ ଶୁଣ।
ପୁତ୍ରଃ ସଖା ଵା ଭ୍ରାତା ଵା ପିତା ଵା ଯଦି ଵା ଗୁରୁଃ। ରିପୁସ୍ଯାନେଷୁ ଵର୍ତନ୍ତୋ ହନ୍ତଵ୍ଯା ଭୂତିମିଚ୍ଛତା
ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ବାପା କିମ୍ବା ଗୁରୁ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, ଯଦି ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଅଛି, ଭଲ ଭାଗ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ବିନାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଶପଥେନାପ୍ଯରିଂ ହନ୍ଯାଦର୍ଥଦାନେନ ଵା ପୁନଃ। ଵିଷେଣ ମାଯଯା ଵାପି ନୋପେକ୍ଷେତେ କଥଂଚନ। ଉଭୌ ଚେତ୍ସଂଶଯୋପେତୌ ଶ୍ରଦ୍ଧଵାଂସ୍ତତ୍ର ଵର୍ଧତେ
ଶପଥ କରି କିମ୍ବା ଧନ ଦେଇ, ବା ବିଷ କିମ୍ବା ଚତୁରତା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମାରିପାରିବ; କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯଦି ଦୁଇଜଣ ଶଙ୍କାରେ ରହନ୍ତି, ଯିଏ ଭିତରେ ଆସ୍ଥା ରଖେ, ସେଉଁଠି ଜିତିଥାଏ।
ଗୁରୋରପ୍ଯଵଲିପ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯାକାର୍ଯମଜାନତଃ। ଉତ୍ପଥଂ ପ୍ରତିପନ୍ନସ୍ଯ ନ୍ଯାଯ୍ଯଂ ଭଵତି ଶାସନମ୍
ଯଦି ଗୁରୁ ଅହଂକାରୀ ହୁଅନ୍ତି, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ଓ ଅନୁଚିତ୍ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଓ ଠିକ୍ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ରୁଦ୍ଧୋଽପ୍ଯକ୍ରୁଦ୍ଧରୂପଃ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ମିତପୂର୍ଵାଭିଭାଷିତା। `ନ ଚୈନଂ କ୍ରୋଧସଂଦୀପ୍ତଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍କଶ୍ଚିତ୍କଥଂଚନ।' ନ ଚାପ୍ଯନ୍ଯମପଧ୍ଵଂସେତ୍କଦାଚିତ୍କୋପସଂଯୁତଃ
କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଦେଖାଅ, ହସି କଥା ଆରମ୍ଭ କର। କେହି କେବେ ତୁମକୁ ରାଗରେ ତପ୍ତ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରହରିଷ୍ଯନ୍ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରହରନ୍ନପି ଭାରତ। ପ୍ରହୃତ୍ଯ ଚ ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂଯାଚ୍ଛୋଚନ୍ନିଵ ରୁଦନ୍ନିଵ
ମାରିବାକୁ ଯିବାବେଳେ ମଧୁର କଥା କହ; ମାରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ, ଭାରତ, ଦୟା ଓ ଦୁଃଖର ଅଭିନୟ କରି ମଧୁର କଥା କହ।
ଆଶ୍ଵାସଯେଚ୍ଚାପି ପରଂ ସାନ୍ତ୍ଵଧର୍ମାର୍ଥଵୃତ୍ତିଭିଃ। ଅଥ ତଂ ପ୍ରହରେତ୍କାଲେ ତଥା ଵିଚଲିତଂ ପଥି
ସାନ୍ତ୍ୱନା, ଧର୍ମ ଓ ଉପକାରୀ କଥା ଦେଇ ଅନ୍ୟଜନକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଅ; ତାପରେ ସଠିକ୍ ସମୟରେ, ସେ ଯେତେବେଳେ ଠିକ୍ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାକୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ।
ଅପି ଘୋରାପରାଧସ୍ଯ ଧର୍ମମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତଃ। ସ ହି ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯତେ ଦୋଷଃ ଶୈଲୋ ମେଘୈରିଵାସିତୈଃ
ଯଦିଓ କିଏ ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ କରିଥାଏ, ଯଦି ସେ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ଦୋଷ ପାହାଡ଼କୁ ମେଘ ଢାକିଦେବା ପରି ଲୁଚିଯାଏ।
ଯଃ ସ୍ଯାଦନୁପ୍ରାପ୍ତଵଧସ୍ତସ୍ଯାଗାରଂ ପ୍ରଦୀପଯେତ୍। ଅଧନାନ୍ନାସ୍ତିକାଂଶ୍ଚୋରାନ୍ଵିଷକର୍ମସୁ ଯୋଜଯେତ୍
ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଘରକୁ ଜାଳିଦିଅ; ଧନହୀନ, ଅନାସ୍ଥିକ ଓ ଚୋରମାନେକୁ ବିଷ କାମରେ ଲାଗାଅ।
ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାନାସନାଦ୍ଯେନ ସଂପ୍ରଦାନେନ କେନଚିତ୍। ଅତିଵିଶ୍ରବ୍ଧଘାତୀ ସ୍ଯାତ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଂଦଷ୍ଟ୍ରୋ ନିମଗ୍ନକଃ
ଉଠିବା, ଆସନ ଦେବା କିମ୍ବା କିଛି ଦେଇ ଏମିତି ଭରସା ଜଗାଇପାରିବ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଭଳି ଘାତକ ହୋଇପାରିବ।
ଅଶଙ୍କିତେଭ୍ଯଃ ଶଙ୍କେତ ଶଙ୍କିତେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଅଶଙ୍କ୍ଯାଦ୍ଭଯମୁତ୍ପନ୍ନମପି ମୂଲଂ ନିକୃନ୍ତତି
ଯେଉଁମାନେ ଅନୁମାନ କରାଯାଉନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କର; ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ, ସେମାନଙ୍କୁ ସବୁଦିନ ସତର୍କ ରୁହ। ଅନୁମାନ ନ କରାଯାଇଥିବା ଭୟ ମଧ୍ୟ ମୂଳକୁ କାଟିଦେଉଛି।
ନ ଵିଶ୍ଵସେଦଵିଶ୍ଵସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵସ୍ତେ ନାତିଵିଶ୍ଵସେତ୍। ଵିଶ୍ଵାସାଦ୍ଭଯମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମୂଲାନ୍ଯପି ନିକୃନ୍ତତି
ଯାହାକୁ ଭରସା କରିହେବ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯାହାକୁ ଭରସା କରିପାରିବ, ତାଙ୍କୁ ଅତିରିକ୍ତ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଭରସାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭୟ ମୂଳକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଉଛି।
ଚାରଃ ସୁଵିହିତଃ କାର୍ଯ ଆତ୍ମନଶ୍ଚ ପରସ୍ଯ ଵା। ପାଷଣ୍ଡାଂସ୍ତାପସାଦୀଂଶ୍ଚ ପରରାଷ୍ଟ୍ରେଷୁ ଯୋଜଯେତ୍
ଏକ ଭଲ ଗୁପ୍ତଚର ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ସେଉଁଠି ନିଜ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପାଇଁ। ବିଦେଶ ଦେଶରେ ପାଖଣ୍ଡୀ, ତପସ୍ବୀ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଲାଗାଅ।
ଉଦ୍ଯାନେଷୁ ଵିହାରେଷୁ ଦେଵତାଯତନେଷୁ ଚ। ପାନାଗାରେଷୁ ରଥ୍ଯାସୁ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ଚାପ୍ଯଥ
ଉଦ୍ୟାନ, ବିହାର, ଦେଉଳ, ମଦିରା ଘର, ରାସ୍ତା ଓ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ—
ଚତ୍ଵରେଷୁ ଚ କୂପେଷୁ ପର୍ଵତେଷୁ ଵନେଷୁ ଚ। ସମଵାଯେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସରିତ୍ସୁ ଚ ଵିଚାରଯେତ୍
ଚଉକ, କୁଆଁ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ସମସ୍ତ ସଭା ଓ ନଦୀରେ—ସେମାନଙ୍କୁ ଚରାଇ ତଦନ୍ତ କରାଅ।
ଵାଚା ଭୃଶଂ ଵିନୀତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧୃଦଯେନ ତଥା କ୍ଷୁରଃ। ସ୍ମିତପୂର୍ଵାଭିଭାଷୀ ସ୍ଯାତ୍ସୃଷ୍ଟୋ ରୌଦ୍ରସ୍ଯ କର୍ମଣଃ
ବାକ୍ୟରେ ବହୁତ ନମ୍ର ହେଉ, ହୃଦୟରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରୁହ। କଠୋର କାମ ଦିଆଯିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଥମେ ହସି କଥା କହ।
ଅଞ୍ଜଲିଃ ଶପଥଃ ସାନ୍ତ୍ଵଂ ଶିରସା ପାଦଵନ୍ଦନମ୍। ଆଶାକରଣମିତ୍ଯେଵଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା
ଯୋଗ ହାତରେ ନମସ୍କାର, ଶପଥ, ମୃଦୁ କଥା, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇବା, ପାଦ ଛୁଇଁବା ଓ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣିବା—ଏସବୁ କରିବା ଉଚିତ ଯିଏ ଭୃଦ୍ଧି ଚାହେ।
ସୁପୁଷ୍ପିତଃ ସ୍ଯାଦଫଲଃ ଫଲଵାନ୍ସ୍ଯାଦ୍ଦୁରାରୁହଃ। ଆମଃ ସ୍ଯାତ୍ପକ୍ଵସଙ୍କାଶୋ ନଚ ଜୀର୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍
ଗଛଟି ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ହୋଇପାରେ, କିମ୍ବା ଫଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚଢିବାକୁ କଷ୍ଟଦାୟକ ହୋଇପାରେ। କେବେ କେବେ ଅପକ୍ୱ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପକ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଗଛ କେବେ ବୁଢ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ।
ତ୍ରିଵର୍ଗେ ତ୍ରିଵିଧା ପୀଡା ହ୍ଯନୁବନ୍ଧାସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଅନୁବନ୍ଧାଃ ଶୁଭା ଜ୍ଞେଯାଃ ପୀଡାସ୍ତୁ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
ଜୀବନର ତିନିଟି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାବେଳେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୁଃଖ ଓ ପରିଣାମ ଦେଖାଯାଏ। ଭଲ ପରିଣାମକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖକୁ ଦୂରେଇ ରଖିବା ଉଚିତ।