ଅଙ୍କୁଶଂ ଶୋଚମିତ୍ଯାହୁରର୍ଥାନାମୁପଧାରଣେ। ଆନାମ୍ଯ ଫଲିତାଂ ଶାଖାଂ ପକ୍ଵଂ ପକ୍ଵଂ ପ୍ରଶାତଯେତ୍
ଧନ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିବାରେ ଦୁଃଖକୁ ଲୋକେ ଅଙ୍କୁଶ ଭାବେ କହନ୍ତି; ଫଳ ଭରା ଶାଖାକୁ ନମାଇ ନମାଇ, ପକ୍କା ଫଳ ଯେଉଁଠି ମିଳେ, ସେଉଁଠି ଆବାର ଆବାର ତାହାକୁ ତୁଳିବା ଉଚିତ୍।
ଫଲାର୍ଥୋଽଯଂ ସମାରମ୍ଭୋ ଲୋକେ ପୁଂସାଂ ଵିପଶ୍ଚିତାମ୍। ଵହେଦମିତ୍ରଂ ସ୍କନ୍ଧେନ ଯାଵତ୍କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯଃ
ଏହି ଜଗତରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ କାମ କରନ୍ତି, ସେସବୁ ଫଳ ପାଇଁ ହୁଏ; ଶତ୍ରୁକୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୟ ଆସିନଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୈର୍ୟରେ ଦେହରେ ବୋହି ରଖିବା ଉଚିତ୍।
ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯାଗତେ କାଲେ ଭିନ୍ଦ୍ଯାଦ୍ଧୃଟମିଵାଶ୍ମନି। ଅମିତ୍ରୋ ନ ଵିମୋକ୍ତଵ୍ଯଃ କୃପଣଂ ବହ୍ଵପି ବ୍ରୁଵନ୍
ଏହାପରେ, ସମୟ ଫେରି ଆସିଲେ, ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପାଥରରେ ଭାଙ୍ଗାଯାଏ, ସେପରି ଶତ୍ରୁକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବା ଉଚିତ୍; ଶତ୍ରୁ ଯେତେ ଦୁଃଖରେ ଥାଉ, ବହୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କୃପା ନ ତସ୍ମିନ୍କର୍ତଵ୍ଯା ହନ୍ଯାଦେଵାପକାରିଣମ୍। ହନ୍ଯାଦମିତ୍ରଂ ସାନ୍ତ୍ଵେନ ତଥା ଦାନେନ ଵା ପୁନଃ
ସେଠି କୌଣସି କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅପରାଧୀକୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦଣ୍ଡିତ କରିବା ଦରକାର। ଶତ୍ରୁକୁ ମିଳନ କିମ୍ବା ଦାନ ଦେଇ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍।
ତଥୈଵ ଭେଦଦଣ୍ଡାଭ୍ଯାଂ ସର୍ଵୋପାଯୈଃ ପ୍ରଶାତଯେତ୍
ଏହିପରି ଭାଗ କରିବା, ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ବଶ କରିବା ଦରକାର।
ଅମିତ୍ରଃ ଶକ୍ଯତେ ହନ୍ତୁଂ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଯଥାତଥମ୍
ଶତ୍ରୁକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବାଯୋଗ୍ୟ; ଏହା ପାଇଁ ଠିକ୍ କିପରି କରିବି, ମୋତେ ଏହା କହ।
ଜମ୍ବୁକସ୍ଯ ମହାରାଜ ନୀତିଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଦର୍ଶିନଃ। ଅଥ କଶ୍ଚିତ୍କୃତପ୍ରଜ୍ଞଃ ଶୃଗାଲଃ ସ୍ଵାର୍ଥପଣ୍ଡିତଃ
ହେ ରାଜା, ନୀତି ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁଥିବା ଏକ ଶିଆଳ ଥିଲା; ଏବଂ ଏକ ଚତୁର ଶୃଗାଳ ଥିଲା, ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ସଖିଭିର୍ନ୍ଯଵସତ୍ସାର୍ଧଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରାଖୁଵୃକବଭ୍ରୁଭିଃ। ତେଽପଶ୍ଯନ୍ଵିପିନେ ତସ୍ମିନ୍ବଲିନଂ ମୃଗଯୂଥପମ୍
ସେ ଶିଆଳ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀ ବାଘ, ଉଠ, ଭେଡ଼ା ଏବଂ ଭଲୁକ ସହିତ ରହୁଥିଲା; ସେମାନେ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହରିଣ ଦଳପତିକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅସକୃଦ୍ଯତିତୋ ହ୍ଯେଷ ହନ୍ତୁଂ ଵ୍ଯାଘ୍ର ଵନେ ତ୍ଵଯା
ଏହି ହରିଣକୁ ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାରମ୍ବାର ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଛ।
ଯୁଵା ଵୈ ଜଵସଂପନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧିଶାଲୀ ନ ଶକ୍ଯତେ। ମୂଷିକୋଽସ୍ଯ ଶଯାନସ୍ଯ ଚରଣୌ ଭକ୍ଷଯତ୍ଵଯମ୍
ସେ ଯୁବକ, ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ; ତାକୁ ପରାଜିତ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏହି ମୂଷା ତାହା ଶୁଅଉଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର ପାଦ ଖାଇଦିଅ।
ଅଥୈନଂ ଭକ୍ଷିତୈଃ ପାଦୈର୍ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଗୃହ୍ଣାତୁ ଵୈ ତତଃ। ତତୋ ଵୈ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମଃ ସର୍ଵେ ମୁଦିତମାନସାଃ
ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ପାଦ ଖାଇଦିଆଯିବ, ବାଘ ତାକୁ ଧରିବ; ତାପରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରିବୁ।
ଜମ୍ବୁକସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ତଥା ଚକ୍ରଃ ସମାହିତାଃ। ମୂଷିକାଭକ୍ଷିତୈଃ ପାଦୈର୍ମୃଗଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରୋଽଵଧୀତ୍ତଦା
ଶିଆଳଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ ସେମାନେ ଏହିପରି କରିଲେ; ମୂଷା ଯେଉଁ ହରିଣର ପାଦ ଖାଇଦେଲା, ବାଘ ସେହି ହରିଣକୁ ମାରିଦେଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵାଚେଷ୍ଟମାନଂ ତୁ ଭୂମୌ ମୃଗକଲେଵରମ୍। ସ୍ନାତ୍ଵାଽଽଗଚ୍ଛତ ଭଦ୍ରଂ ଵୋରକ୍ଷାମୀତ୍ଯାହ ଜମ୍ବୁକଃ
ଭୂମିରେ ମୃତ ହରିଣ ଦେହକୁ ଦେଖି, ଶିଆଳ କହିଲା, 'ତମେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଭରେ ଫେରିଆସ; ଏହାକୁ ମୁଁ ରକ୍ଷା କରିବି।'
ଶୃଗାଲଵଚନାତ୍ତେଽପି ଗତାଃ ସର୍ଵେ ନଦୀଂ ତତଃ। ସ ଚିନ୍ତାପରମୋ ଭୂତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ତତ୍ରୈଵ ଜମ୍ବୁକଃ
ଶିଆଳଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନଦୀକୁ ଚଲିଗଲେ; ଶିଆଳ ତଥାଇ ରହିଗଲା, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲା।
ଅଥାଜଗାମ ପୂର୍ଵଂ ତୁ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ମହାବଲଃ। ଦଦର୍ଶ ଜମ୍ବୁକଂ ଚୈଵ ଚିନ୍ତାକୁଲିତମାନସମ୍
ତାପରେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାଘ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ କରି ଆସିଲା ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ ଶିଆଳକୁ ଦେଖିଲା।
କିଂ ଶୋଚସି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତ୍ଵଂ ନୋ ବୁଦ୍ଧିମତାଂ ଵରଃ। ଅଶିତ୍ଵା ପିଶିତାନ୍ଯଦ୍ଯ ଵିହରିଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍
ବାଘ କହିଲା, 'ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ତୁମେ କି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହଁ? ଆଜି ଆମେ ମାଂସ ଖାଇ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରିବା।'
ଶୃଣୁ ମେ ତ୍ଵଂ ମହାବାହୋ ଯଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ମୂଷିକୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ଧିଗ୍ବଲଂ ମୃଗରାଜସ୍ଯ ମଯାଦ୍ଯାଯଂ ମୃଗୋ ହତଃ
'ମୋର କଥା ଶୁଣ, ବଡ଼ବାହୁ, ମୂଷ ଯାହା କହିଥିଲା ତାହା ଶୁଣ। ହରିଣ ସିଂହର ଶକ୍ତିକୁ ଲଜ୍ଜା, କାରଣ ଆଜି ଏହି ହରିଣକୁ ମୁଁ ମାରିଛି।'
ମଦ୍ବାହୁବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତୃପ୍ତିମଦ୍ଯ ଗମିଷ୍ଯତି। ତସ୍ଯୈଵଂ ଗର୍ଜିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ନ ରୋଚଯେ
'ମୋର ନିଜ ବାହୁବଳରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଆଜି ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବି। ଏଭଳି ଗର୍ବ ଶୁଣି, ମୋତେ ଏହି ମାଂସ ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛା ରହିଲା ନାହିଁ।'
ବ୍ରଵୀତି ଯଦି ସ ହ୍ଯେଵଂ କାଲେ ହ୍ଯସ୍ମି ପ୍ରବୋଧିତଃ। ସ୍ଵବାହୁବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ ହନିଷ୍ଯେଽହଂ ଵନେଚରାନ୍
'ଯଦି ସେ ସତ୍ୟ କହିଥିବେ, ଏବେ ମୁଁ ସଚେତନ ହେଇଛି, ନିଜ ବଳରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟର ପଶୁମାନେକୁ ମାରିଦେବି।'
ଖାଦିଷ୍ଯେ ତତ୍ର ମାଂସାନି ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରସ୍ଥିତୋଵନମ୍। ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ମୂଷିକୋଽପ୍ଯାଜଗାମ ହ
'ମୁଁ ସେଠାରେ ମାଂସ ଖାଇବି,' ବୋଲି ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଲିଗଲା। ସେଇ ସମୟରେ, ମୂଷ ମଧ୍ୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା।
ତମାଗତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଶୃଗାଲୋଽପ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ। ଶୃଣୁ ମୀଷିକ ଭଦ୍ରଂ ତେ ନକୁଲୋ ଯଦିହାବ୍ରଵୀତ୍
ତାକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଶିଆଳ କହିଲା, 'ଶୁଣ, ମୂଷ, ତୋର ଭଲ ହେଉ; ଏଠାରେ ନକୁଳ ଯାହା କହିଥିଲା, ତାହା ଶୁଣ।'
ମୃଗମାଂସଂ ନ ଖାଦେଯଂ ଗରମେତନ୍ନ ରୋଚତେ। ମୂଷିକଂ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି ତଦ୍ଭଵାନନୁମନ୍ଯତାମ୍
'ମୁଁ ହରିଣ ମାଂସ ଖାଇବିନାହିଁ; ଏଭଳି ଗର୍ବ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୁଁ ମୂଷ ଖାଇବି; ଏହି କଥାକୁ ତୁମେ ମନେ ରଖ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୂଷିକୋ ଵାକ୍ଯଂ ସଂତ୍ରସ୍ତଃ ପ୍ରଗତୋ ବିଲମ୍। ତତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ସ ଵୈ ତତ୍ର ଆଜଗାମ ଵୃକୋ ନପୃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭୟଭୀତ ମୂଷ ତୁରନ୍ତି ତାର ବିଲକୁ ପଳାଇଗଲା। ତାପରେ, ସ୍ନାନ କରି, ଓଠାରେ ଓଲି ଆସିଲା।
ତମାଗତମିଦଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀଜ୍ଜମ୍ବୁକସ୍ତଦା। ମୃଗରାଜୋ ହି ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନ ତେ ସାଧୁ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତାକୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଶିଆଳ କହିଲା, 'ସିଂହ ଏବେ ଖୁବ୍ ରୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି; ତୋ ପାଇଁ ଏହା ଭଲ ହେବ ନାହିଁ।'
ସକଲତ୍ରସ୍ତ୍ଵିହାଯାତି କୁରୁଷ୍ଵ ଯଦନନ୍ତରମ୍। ଏଵଂ ସଂଚୋଦିତସ୍ତେନ ଜମ୍ବୁକେନ ତଦା ଵୃକଃ
'ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି ଏଠାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି; ଏବେ ତୁମେ ଯାହା ଉଚିତ ତାହା କର।' ଏଭଳି ଶିଆଳ ଉତ୍ସାହିତ କରିବାରେ, ଓଲି—
ତତୋଽଵଲୁମ୍ପନଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଯାତଃ ପିଶିତାଶନଃ। ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ନକୁଲୋଽପ୍ଯାଜଗାମ ହ
ଏକ ଅଂଶ ନେଇ, ସେ ମାଂସ ଖାଇବାକୁ ଚଲିଗଲା। ସେଇ ସମୟରେ, ନକୁଳ ମଧ୍ୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଲା।
ତମୁଵାଚ ମହାରାଜ ନକୁଲଂ ଜମ୍ବୁକୋ ଵନେ। ସ୍ଵବାହୁବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନିର୍ଜିତାସ୍ତେଽନ୍ଯତୋ ଗତାଃ
ଅରଣ୍ୟରେ, ଶିଆଳ ନକୁଳକୁ କହିଲା, 'ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେମାନେ ହାରିଗଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟଠାକୁ ଚଲିଗଲେ।'
ମମ ଦତ୍ଵା ନିଯୁଦ୍ଧଂ ତ୍ଵଂ ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ମାଂସଂ ଯଥେପ୍ସିତମ୍
'ମୋ ସହିତ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧ କରି, ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତ ମାଂସ ଖାଇପାରିବ।'
ନିର୍ଜିତା ଯତ୍ତ୍ଵଯା ଵୀରାସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵୀରତରୋ ଭଵାନ୍। ନ ତ୍ଵଯାପ୍ଯୁତ୍ସହେ ଯୋଦ୍ଧୁମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସୋଽପ୍ଯୁପାଗମତ୍
'ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ବୀରମାନେକୁ ହରାଇଛ, ତୁମେ ସେମାନେଠାରୁ ଅଧିକ ସାହସୀ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ,' ବୋଲି ସେ ମଧ୍ୟ ଚଲିଗଲା।
ଏଵଂ ତେଷୁ ପ୍ରଯାତେଷୁ ଜମ୍ବୁକୋ ହୃଷ୍ଟମାନସଃ। ଖାଦତି ସ୍ମ ତଦା ମାଂସମେକଃ ସନ୍ମନ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚଯାତ୍। ଏଵଂ ସମାଚରନ୍ନିତ୍ଯଂ ସୁଖମେଧେତ ଭୂପତିଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତେ ଚଲିଯିବା ପରେ, ଶିଆଳ ଆନନ୍ଦରେ ଏକାକି ମାଂସ ଖାଇଲା, ମନରେ ଭଲ ଭାବି ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି। ଏଭଳି ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ରାଜା ନିଜେ ଶୁଭ ଓ ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥା କରିପାରିବେ।