ସୌପ୍ତିକୈଷୀକସଂବନ୍ଧେ ପର୍ଵଣ୍ଯୁତ୍ତମତେଜସୀ। ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵମିଦଂ ପ୍ରାହୁଃ ସ୍ତ୍ରୀପର୍ଵ କରୁଣୋଦଯମ୍
ସୌପ୍ତିକ ଓ ଈଷୀକ ସଂପୃକ୍ତ ଏହି ଉତ୍ତମ ପର୍ବରେ, ଏହା ପରେ କରୁଣା ଉଦୟ ହେଉଥିବା ଷ୍ଟ୍ରୀ ପର୍ବକୁ କହାଯାଏ।
ପୁତ୍ରଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଚକ୍ଷୁର୍ନରାଧିପଃ। କୃଷ୍ଣୋପନୀତାଂ ଯତ୍ରାସାଵାଯସୀଂ ପ୍ରତିମାଂ ଦୃଢାଂ
ପୁଅ ଶୋକରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରାଜା, ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଣିଥିବା ଦୃଢ଼ ଲୋହାର ପ୍ରତିମାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଭୀମସେନଦ୍ରୋହବୁଦ୍ଧିର୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋ ବଭଞ୍ଜହ। ତଥା ଶୋକାଭିତପ୍ତସ୍ଯ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଭୀମସେନଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା; ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୁଃଖରେ ପୁରାଇଗଲେ।
ସଂସାରଦହନଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ହେତୁଭିର୍ମୋକ୍ଷଦର୍ଶନୈଃ। ଵିଦୁରେଣ ଚ ଯତ୍ରାସ୍ଯ ରାଜ୍ଞ ଆଶ୍ଵାସନଂ କୃତମ୍
ସେଠାରେ ବିଦୁର ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସଂସାର ଦୁଃଖର ଆଗୁନିରେ ପୋଡ଼ୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଲେ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଚାତ୍ରୈଵ କୌରଵାଯୋଧନଂ ତଥା। ସାନ୍ତଃପୁରସ୍ଯ ଗମନଂ ଶୋକାର୍ତସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଏଠି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କୌରବ ଯୁୟୁତ୍ସୁ ଓ ରାଜସଭାର ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗି ଯିବା ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି।
ଵିଲାପୋ ଵୀରପତ୍ନୀନାଂ ଯତ୍ରାତିକରୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ। କ୍ରୋଧାଵେଶଃ ପ୍ରମୋହଶ୍ଚ ଗାନ୍ଧାରୀଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଯୋଃ
ଏଠି ନାୟକମାନଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ କାନ୍ଦଣ ଓ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।
ଯତ୍ର ତାନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ଶୂରାନ୍ସଙ୍ଗ୍ରାମେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ। ପୁତ୍ରାନ୍ଭ୍ରାତୃନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚୈଵ ଦଦୃଶୁର୍ନିହତାନ୍ରଣେ
ସେଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଭାଇ, ବାପାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖିଲେ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵଧାର୍ତାଯାସ୍ତଥାତ୍ରୈଵ ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ଗାନ୍ଧାର୍ଯାଶ୍ଚାପି କୃଷ୍ଣେନ କ୍ରୋଧୋପଶମନକ୍ରିଯା
ଏଠି ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ମରିଯିବାର ଦୁଃଖ ଓ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଯତ୍ର ରାଜା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ। ରାଜ୍ଞାଂତାନି ଶରୀରାଣି ଦାହଯାମାସ ଶାସ୍ତ୍ରତଃ
ସେଠାରେ ମହାଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ରାଜାମାନଙ୍କର ଦେହକୁ ଅଗ୍ନିଦାନ କଲେ।
ତୋଯକର୍ମଣି ଚାରବ୍ଧେ ରାଜ୍ଞାମୁଦକଦାନିକେ। ଗୂଢୋତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଚାଖ୍ଯାନଂ କର୍ଣସ୍ଯ ପୃଥଯାତ୍ମନଃ
ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ପୃଥାଙ୍କ ପୁଅ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଜନ୍ମ ଖୋଲାସା ହେଲା।
ସୁତସ୍ଯୈତଦିହ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ପରମର୍ଷିଣା। ଏତଦେକାଦଶଂ ପର୍ଵ ଶୋକଵୈକ୍ଲଵ୍ଯକାରଣମ୍
ଏଠି ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିଷୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଋଷି ବ୍ୟାସ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି; ଏହି ଏକାଦଶ ପର୍ବ ଦୁଃଖ ଓ ମନ୍ଥନର କାରଣ।
ପ୍ରଣୀତଂ ସଜ୍ଜନମନୋଵୈକ୍ଲଵ୍ଯାଶ୍ରୁପ୍ରଵର୍ତକମ୍। ସପ୍ତଵିଂଶତିରଧ୍ଯାଯାଃ ପର୍ଵଣ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭାବୁକ କରିବା ଓ ଅଶ୍ରୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଏହି ପର୍ବ ରଚିତ; ଏଠି ସତାଇଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଶ୍ଲୋକସପ୍ତଶତୀ ଚାପି ପଞ୍ଚସପ୍ତତିସଂଯୁତା। ସଂଖ୍ଯଯା ଭାରତାଖ୍ଯାନମୁକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ଧୀମତା
ଏଠି ସାତଶ ଏବଂ ପଚାସପଚାସି ମିଶି ସତସଠି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାସ ଭାରତ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି।
ଅତଃ ପରଂ ଶାନ୍ତିପର୍ଵ ଦ୍ଵାଦଶଂ ବୁଦ୍ଧିଵର୍ଧନମ୍। ଯତ୍ର ନିର୍ଵେଦମାପନ୍ନୋ ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଏହା ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ପର୍ବ ଶାନ୍ତିପର୍ବ ଆସେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିକୁ ବଢ଼ାଏ; ଏଠି ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିରାକ୍ତିରେ ଭରିଯାନ୍ତି।
ଘାତଯିତ୍ଵା ପିତୄନ୍ଭ୍ରାତୄନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ସଂବନ୍ଧିମାତୁଲାନ୍। ଶାନ୍ତିପର୍ଵଣି ଧର୍ମାଶ୍ଚ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାଃଶାରତଲ୍ପିକାଃ
ପିତା, ଭାଇ, ପୁଅ, ଆତ୍ମୀୟ, ମାମାମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖି, ଶାନ୍ତିପର୍ବରେ ଶାରତଳ୍ପିକ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି।
ରାଜଭିର୍ଵେଦିତଵ୍ଯାସ୍ତେ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନବୁଭୁତ୍ସୁଭିଃ। ଆପଦ୍ଧର୍ମାଶ୍ଚ ତତ୍ରୈଵ କାଲହେତୁପ୍ରଦର୍ଶିନଃ
ଏହି ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜାମାନେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଆଶା କରୁଥିଲେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏଠି ଆପତ୍କାଳର ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଯାନ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପୁରୁଷଃ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵମଵାପ୍ନୁଯାତ୍। ମୋକ୍ଷଧର୍ମାଶ୍ଚ କଥିତା ଵିଚିତ୍ରା ବହୁଵିସ୍ତରାଃ
ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରେ; ଏଠି ମୋକ୍ଷ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି।
ଦ୍ଵାଦଶଂ ପର୍ଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟମେତତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଜନପ୍ରିଯମ୍। ଅତ୍ର ପର୍ଵଣି ଵିଜ୍ଞେଯମଧ୍ଯାଯାନାଂ ଶତତ୍ରଯମ୍
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ପର୍ବ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏଠି ତିନିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଵିଂଶଚ୍ଚୈଵ ତଥାଧ୍ଯାଯା ନଵ ଚୈଵ ତପୋଧାଃ। ଚତୁର୍ଦଶସହସ୍ରାଣି ତଥା ସପ୍ତଶତାନି ଚ
ଏଠି ଉଣତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ନଉଟି ତପସ୍ୟା ବିଷୟକ ଅଧ୍ୟାୟ, ଏବଂ ଚଉଦ ହଜାର ସାତଶ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ସପ୍ତଶ୍ଲୋକାସ୍ତଥୈଵାତ୍ର ପଞ୍ଚଵିଂଶତିସଂଖ୍ଯଯା। ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯମନୁଶାସନମୁତ୍ତମମ୍
ଏଠି ସାତଟି ଶ୍ଲୋକ ଓ ପଚିଶଟି ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ଏହା ପରେ ଉତ୍ତମ ଅନୁଶାସନ ପର୍ବ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ର ପ୍ରକୃତିମାପନ୍ନଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମଵିନିଶ୍ଚଯମ୍। ଭୀଷ୍ମାଦ୍ଭାଗୀରଥୀପୁତ୍ରାତ୍କୁରୁରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଏଠାରେ, ଭାଗୀରଥୀପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଠାରୁ ଧର୍ମର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶୁଣି, କୁରୁମଣ୍ଡଳର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରିଲେ।
ଵ୍ଯଵହାରୋଽତ୍ର କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ଧର୍ମାର୍ଥୀଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ଵିଵିଧାନାଂ ଚ ଦାନାନାଂ ଫଲଯୋଗାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଏଠି, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏଠି କହାଯାଇଛି।
ତଥା ପାତ୍ରଵିଶେଷାଶ୍ଚ ଦାନାନାଂ ଚ ପରୋ ଵିଧିଃ। ଆଚାରଵିଧିଯୋଗଶ୍ଚ ସତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ପରା ଗତିଃ
ତେଣୁ, କେଉଁଠି କେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯିବ ଓ ଦାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ, ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣର ଉପାୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
ମହାଭାଗ୍ଯଂ ଗଵାଂ ଚୈଵ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତଥୈଵ ଚ। ରହସ୍ଯଂ ଚୈଵ ଧର୍ମାଣାଂ ଦେଶକାଲୋପସଂହିତମ୍
ଏଠି ଗୋଉଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; ଏହି ସହିତ ଦେଶ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି।
ଏତତ୍ସୁବହୁଵୃତ୍ତାନ୍ତମୁତ୍ତମଂ ଚାନୁଶାସନମ୍। ଭୀଷ୍ମସ୍ଯାତ୍ରୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ପରିକୀର୍ତିତା
ଏହି ଅନେକ କଥା ଓ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶର ସଂଗ୍ରହ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଏଠି ରହିଛି; ଏଠି ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି।
ଏତତ୍ତ୍ରଯୋଦଶଂ ପର୍ଵ ଧର୍ମନିଶ୍ଚଯକାରକମ୍। ଅଧ୍ଯାଯାନାଂ ଶତଂ ତ୍ଵତ୍ର ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଦେଵ ତୁ
ଏହି ହେଉଛି ତେରୋଟିଏ ପର୍ବ, ଯାହା ଧର୍ମର ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ; ଏଠି ଏକଶଉଠି ଛଉଉଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଶ୍ଲୋକାନାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ପ୍ରସଂଖ୍ଯଯା। ତତୋଽଶ୍ଵମେଧିକଂ ନାମ ପର୍ଵ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଦଶମ୍
ଏଠି ମୋଟ ଆଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପର୍ବ ଅଶ୍ୱମେଧିକ ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ତତ୍ସଂଵର୍ତମରୁତ୍ତୀଯଂ ଯତ୍ରାଖ୍ଯାନମନୁତ୍ତମମ୍। ସୁଵର୍ଣକୋଶସଂପ୍ରାପ୍ତିର୍ଜନ୍ମ ଚୋକ୍ତଂ ପରୀକ୍ଷିତଃ
ଏହାର ବିଷୟ ହେଉଛି ସଂବର୍ତ୍ତ ଓ ମରୁତ୍ତଙ୍କର ଅତି ଉତ୍ତମ କଥା; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧନର ଲାଭ ଓ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି।
ଦଗ୍ଧସ୍ଯାସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିନା ପୂର୍ଵଂ କୃଷ୍ଣାତ୍ସଂଜୀଵନଂ ପୁନଃ। ଚର୍ଯାଯାଂ ହଯମୁତ୍ସୃଷ୍ଟଂ ପାଣ୍ଡଵସ୍ଯାନୁଗଚ୍ଛତଃ
ଯିଏ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ରରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ; ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ପଛରେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ଯୁଦ୍ଧାନି ରାଜପୁତ୍ରୈରମର୍ଷଣୈଃ। ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦାଯାଃ ପୁତ୍ରେଣ ସ୍ଵପୁତ୍ରେଣ ଧନଂଜଯଃ
ଏଠି ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହ ବିବିଧ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ଧନଞ୍ଜୟ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ନିଜ ପୁଅ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।