ସାତ୍ଯକିଶ୍ଚ ମହେଷ୍ଵାସଃ ଶେଷାଶ୍ଚ ନିଧନଂ ଗତାଃ। ପାଞ୍ଚାଲାନାଂ ପ୍ରସୁପ୍ତାନାଂ ଯତ୍ର ଦ୍ରୋଣସୁତାଦ୍ଵଧଃ
ମହାଧନୁର୍ଧର ସାତ୍ୟକି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମ୍ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ସେଠାରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଘୁମେଇଥିବା ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ମାରାଗଲେ।
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନସ୍ଯ ସୂତେନ ପାଣ୍ଡଵେଷୁ ନିଵେଦିତଃ। ଦ୍ରୌପଦୀ ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତା ପିତୃଭ୍ରାତୃଵଧାର୍ଦିତା
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ରଥୀ ପାଣ୍ଡବମାନେଙ୍କୁ ଏହି ଖବର ଦେଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀ ପୁଅ, ବାପା ଓ ଭାଇମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
କୃତାନଶନସଂକଲ୍ପା ଯତ୍ର ଭର୍ତୃନୁପାଵିଶତ୍। ଦ୍ରୌପଦୀଵଚନାଦ୍ଯତ୍ର ଭୀମୋ ଭୀମପରାକ୍ରମଃ
ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଗଲେ; ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ କଥାରେ, ଭୀମ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପରେ—
ପ୍ରିଯଂ ତସ୍ଯାଶ୍ଚିକୀର୍ଷନ୍ଵୈ ଗଦାମାଦାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଅନ୍ଵଧାଵତ୍ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଭାରଦ୍ଵାଜଂ ଗୁରୋଃ ସୁତମ୍
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମ ଗଦା ଧରି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପୁଅ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଧାଉଥିଲେ।
ଭୀମସେନଭଯାଦ୍ଯତ୍ର ଦୈଵେନାଭିପ୍ରଚୋଦିତଃ। ଅପାଣ୍ଡଵାଯେତି ରୁଷା ଦ୍ରୌଣିରସ୍ତ୍ରମଵାସଡଦତ୍
ଭୀମସେନଙ୍କ ଭୟରେ ଏବଂ ଦୈବ ଚେତନାରେ, ଦ୍ରୌଣି କ୍ରୋଧରେ 'ପାଣ୍ଡବମାନେ ଉପରେ ନୁହେଁ!' ବୋଲି ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ।
ମୈଵମିତ୍ଯବ୍ରଵୀତ୍କୃଷ୍ଣଃ ଶମଯଂସ୍ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚଃ। ଯତ୍ରାସ୍ତ୍ରମସ୍ତ୍ରେଣ ଚ ତଚ୍ଛମଯାମାସ ଫାଲ୍ଗୁନଃ
କୃଷ୍ଣ 'ଏଭଳି କରନି' ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କଲେ; ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନୀ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେଠି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିବାରଣ କଲେ।
ଦ୍ରୌଣେଶ୍ଚ ଦ୍ରୋହବୁଦ୍ଧିତ୍ଵଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପାପାତ୍ମନସ୍ତଦା। ଦ୍ରୌଣିଦ୍ଵୈପାଯନାଦୀନାଂ ଶାପାଶ୍ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯକାରିତାଃ
ସେ ସମୟରେ ଦ୍ରୌଣିଙ୍କ ଦ୍ରୋହ ମନୋଭାବ ଦେଖି, ଦ୍ରୌଣି, ବ୍ୟାସ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଶାପ ପ୍ରତିଏକ ଉପରେ ଲାଗିଗଲା।
ମଣିଂ ତଥା ସମାଦାଯ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରାନ୍ମହାରଥାତ୍। ପାଣ୍ଡଵାଃ ପ୍ରଦଦୁର୍ହୃଷ୍ଟା ଦ୍ରୌପଦ୍ଯୈ ଜିତକାଶିନଃ
ତାପରେ, ମହାରଥୀ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କଠାରୁ ମଣି ନେଇ, ବିଜୟୀ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଏତଦ୍ଵୈ ଦଶମଂ ପର୍ଵ ସୌପ୍ତିକଂ ସମୁଦାହୃତମ୍। ଅଷ୍ଟାଦଶାସ୍ମିନ୍ନଦ୍ଯାଯାଃ ପର୍ଵମ୍ଯୁକ୍ତା ମହାତ୍ମନା
ଏହି ଦଶମ ପର୍ବ, ଯାହାକୁ ସୌପ୍ତିକ ପର୍ବ ବୋଲାଯାଏ, ଏଭଳି କହାଯାଇଛି; ଏହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ପର୍ବରେ, ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ଶ୍ଲୋକାନାଂ କଥିତାନ୍ଯତ୍ର ଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ପ୍ରସଂଖ୍ଯଯା। ଶ୍ଲୋକାଶ୍ଚ ସପ୍ତତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମୁନିନା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନା
ଏଠାରେ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଅଠଶେ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ସପ୍ତତିଟି ଶ୍ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି।
ସୌପ୍ତିକୈଷୀକସଂବନ୍ଧେ ପର୍ଵଣ୍ଯୁତ୍ତମତେଜସୀ। ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵମିଦଂ ପ୍ରାହୁଃ ସ୍ତ୍ରୀପର୍ଵ କରୁଣୋଦଯମ୍
ସୌପ୍ତିକ ଓ ଈଷୀକ ସଂପୃକ୍ତ ଏହି ଉତ୍ତମ ପର୍ବରେ, ଏହା ପରେ କରୁଣା ଉଦୟ ହେଉଥିବା ଷ୍ଟ୍ରୀ ପର୍ବକୁ କହାଯାଏ।
ପୁତ୍ରଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଚକ୍ଷୁର୍ନରାଧିପଃ। କୃଷ୍ଣୋପନୀତାଂ ଯତ୍ରାସାଵାଯସୀଂ ପ୍ରତିମାଂ ଦୃଢାଂ
ପୁଅ ଶୋକରେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ରାଜା, ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଆଣିଥିବା ଦୃଢ଼ ଲୋହାର ପ୍ରତିମାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଭୀମସେନଦ୍ରୋହବୁଦ୍ଧିର୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋ ବଭଞ୍ଜହ। ତଥା ଶୋକାଭିତପ୍ତସ୍ଯ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଭୀମସେନଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କାମନା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା; ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୁଃଖରେ ପୁରାଇଗଲେ।
ସଂସାରଦହନଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ହେତୁଭିର୍ମୋକ୍ଷଦର୍ଶନୈଃ। ଵିଦୁରେଣ ଚ ଯତ୍ରାସ୍ଯ ରାଜ୍ଞ ଆଶ୍ଵାସନଂ କୃତମ୍
ସେଠାରେ ବିଦୁର ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସଂସାର ଦୁଃଖର ଆଗୁନିରେ ପୋଡ଼ୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଲେ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଚାତ୍ରୈଵ କୌରଵାଯୋଧନଂ ତଥା। ସାନ୍ତଃପୁରସ୍ଯ ଗମନଂ ଶୋକାର୍ତସ୍ଯ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଏଠି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କୌରବ ଯୁୟୁତ୍ସୁ ଓ ରାଜସଭାର ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାଗି ଯିବା ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି।
ଵିଲାପୋ ଵୀରପତ୍ନୀନାଂ ଯତ୍ରାତିକରୁଣଃ ସ୍ମୃତଃ। କ୍ରୋଧାଵେଶଃ ପ୍ରମୋହଶ୍ଚ ଗାନ୍ଧାରୀଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଯୋଃ
ଏଠି ନାୟକମାନଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ କାନ୍ଦଣ ଓ ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।
ଯତ୍ର ତାନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ଶୂରାନ୍ସଙ୍ଗ୍ରାମେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ। ପୁତ୍ରାନ୍ଭ୍ରାତୃନ୍ପିତୄଂଶ୍ଚୈଵ ଦଦୃଶୁର୍ନିହତାନ୍ରଣେ
ସେଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଭାଇ, ବାପାଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖିଲେ।
ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵଧାର୍ତାଯାସ୍ତଥାତ୍ରୈଵ ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ଗାନ୍ଧାର୍ଯାଶ୍ଚାପି କୃଷ୍ଣେନ କ୍ରୋଧୋପଶମନକ୍ରିଯା
ଏଠି ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ମରିଯିବାର ଦୁଃଖ ଓ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଯତ୍ର ରାଜା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଧର୍ମଭୃତାଂ ଵରଃ। ରାଜ୍ଞାଂତାନି ଶରୀରାଣି ଦାହଯାମାସ ଶାସ୍ତ୍ରତଃ
ସେଠାରେ ମହାଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ରାଜାମାନଙ୍କର ଦେହକୁ ଅଗ୍ନିଦାନ କଲେ।
ତୋଯକର୍ମଣି ଚାରବ୍ଧେ ରାଜ୍ଞାମୁଦକଦାନିକେ। ଗୂଢୋତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ଚାଖ୍ଯାନଂ କର୍ଣସ୍ଯ ପୃଥଯାତ୍ମନଃ
ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ପୃଥାଙ୍କ ପୁଅ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଜନ୍ମ ଖୋଲାସା ହେଲା।
ସୁତସ୍ଯୈତଦିହ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ପରମର୍ଷିଣା। ଏତଦେକାଦଶଂ ପର୍ଵ ଶୋକଵୈକ୍ଲଵ୍ଯକାରଣମ୍
ଏଠି ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିଷୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଋଷି ବ୍ୟାସ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି; ଏହି ଏକାଦଶ ପର୍ବ ଦୁଃଖ ଓ ମନ୍ଥନର କାରଣ।
ପ୍ରଣୀତଂ ସଜ୍ଜନମନୋଵୈକ୍ଲଵ୍ଯାଶ୍ରୁପ୍ରଵର୍ତକମ୍। ସପ୍ତଵିଂଶତିରଧ୍ଯାଯାଃ ପର୍ଵଣ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭାବୁକ କରିବା ଓ ଅଶ୍ରୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଏହି ପର୍ବ ରଚିତ; ଏଠି ସତାଇଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଶ୍ଲୋକସପ୍ତଶତୀ ଚାପି ପଞ୍ଚସପ୍ତତିସଂଯୁତା। ସଂଖ୍ଯଯା ଭାରତାଖ୍ଯାନମୁକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ଧୀମତା
ଏଠି ସାତଶ ଏବଂ ପଚାସପଚାସି ମିଶି ସତସଠି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାସ ଭାରତ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି।
ଅତଃ ପରଂ ଶାନ୍ତିପର୍ଵ ଦ୍ଵାଦଶଂ ବୁଦ୍ଧିଵର୍ଧନମ୍। ଯତ୍ର ନିର୍ଵେଦମାପନ୍ନୋ ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଏହା ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ପର୍ବ ଶାନ୍ତିପର୍ବ ଆସେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିକୁ ବଢ଼ାଏ; ଏଠି ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିରାକ୍ତିରେ ଭରିଯାନ୍ତି।
ଘାତଯିତ୍ଵା ପିତୄନ୍ଭ୍ରାତୄନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ସଂବନ୍ଧିମାତୁଲାନ୍। ଶାନ୍ତିପର୍ଵଣି ଧର୍ମାଶ୍ଚ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାଃଶାରତଲ୍ପିକାଃ
ପିତା, ଭାଇ, ପୁଅ, ଆତ୍ମୀୟ, ମାମାମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖି, ଶାନ୍ତିପର୍ବରେ ଶାରତଳ୍ପିକ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି।
ରାଜଭିର୍ଵେଦିତଵ୍ଯାସ୍ତେ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନବୁଭୁତ୍ସୁଭିଃ। ଆପଦ୍ଧର୍ମାଶ୍ଚ ତତ୍ରୈଵ କାଲହେତୁପ୍ରଦର୍ଶିନଃ
ଏହି ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜାମାନେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଆଶା କରୁଥିଲେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏଠି ଆପତ୍କାଳର ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଯାନ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପୁରୁଷଃ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵମଵାପ୍ନୁଯାତ୍। ମୋକ୍ଷଧର୍ମାଶ୍ଚ କଥିତା ଵିଚିତ୍ରା ବହୁଵିସ୍ତରାଃ
ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରେ; ଏଠି ମୋକ୍ଷ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି।
ଦ୍ଵାଦଶଂ ପର୍ଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟମେତତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଜନପ୍ରିଯମ୍। ଅତ୍ର ପର୍ଵଣି ଵିଜ୍ଞେଯମଧ୍ଯାଯାନାଂ ଶତତ୍ରଯମ୍
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ପର୍ବ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏଠି ତିନିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଵିଂଶଚ୍ଚୈଵ ତଥାଧ୍ଯାଯା ନଵ ଚୈଵ ତପୋଧାଃ। ଚତୁର୍ଦଶସହସ୍ରାଣି ତଥା ସପ୍ତଶତାନି ଚ
ଏଠି ଉଣତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ନଉଟି ତପସ୍ୟା ବିଷୟକ ଅଧ୍ୟାୟ, ଏବଂ ଚଉଦ ହଜାର ସାତଶ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ସପ୍ତଶ୍ଲୋକାସ୍ତଥୈଵାତ୍ର ପଞ୍ଚଵିଂଶତିସଂଖ୍ଯଯା। ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯମନୁଶାସନମୁତ୍ତମମ୍
ଏଠି ସାତଟି ଶ୍ଲୋକ ଓ ପଚିଶଟି ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ଏହା ପରେ ଉତ୍ତମ ଅନୁଶାସନ ପର୍ବ ଜାଣିବା ଉଚିତ।