ଭୂତସ୍ଥାନାନି ସର୍ଵାଣି ରହସ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଚ ଯତ୍। ଵେଦା ଯୋଗଃ ସଵିଜ୍ଞାନୋ ଧର୍ମୋଽର୍ଥଃ କାମ ଏଵ ଚ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ, ତିନିପ୍ରକାର ଗୁପ୍ତତା, ବେଦ, ଜ୍ଞାନସହିତ ଯୋଗ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—
ଧର୍ମାର୍ଥକାମଯୁକ୍ତାନି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଲୋକଯାତ୍ରାଵିଧାନ ଚ ସର୍ଵ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଵାନୃଷିଃ
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଭରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକର ଚଳାଚଳ ନିୟମ—ଏ ସବୁକୁ ଋଷି ଦେଖିଥିଲେ।
ନୀତିର୍ଭରତଵଂଶସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ।' ଇତିହାସାଃ ସହଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଵିଵିଧାଶ୍ରୁତଯୋଽପି ଚ
ଭାରତ ବଂଶର ନୀତି, ସେହି ବଂଶର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର, ଇତିହାସ ଓ ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ କଥାମାନେ—
ଇହ ସର୍ଵମନୁକ୍ରାନ୍ତମୁକ୍ତଂ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍। `ସଂକ୍ଷେପେଣେତିହାସସ୍ଯ ତତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ଵିସ୍ତରମ୍
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କଥା କ୍ରମିକ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି, ଗ୍ରନ୍ଥର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଇତିହାସ କୁହାଯିବ, ପରେ ବିସ୍ତାରରେ।
ଵିସ୍ତୀର୍ଯୈତନ୍ମହଜ୍ଜ୍ଞାନମୃଷିଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ଚାବ୍ରଵୀତ୍। ଇଷ୍ଟଂ ହି ଵିଦୁଷାଂ ଲୋକେ ସମାସଵ୍ଯାସଧାରଣମ୍
ଋଷି ଏହି ମହାଜ୍ଞାନକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ପୁନି ସଂକ୍ଷେପ କଲେ; କାରଣ, ଜଗତର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତାର, ଦୁହିଁକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
ମନ୍ଵାଦି ଭାରତଂ କେଚିଦାସ୍ତୀକାଦି ତଥାଽପରେ। ତଥୋପରିଚରାଦ୍ଯନ୍ଯେ ଵିପ୍ରାଃ ସମ୍ଯଗଧୀଯିରେ
କିଛି ଲୋକ ମନୁଠାରୁ ଭାରତ କଥା କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଆସ୍ତୀକଠାରୁ, ଆଉ କିଛି ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପରିଚରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ଵିଵିଧଂ ସଂହିତାଜ୍ଞାନଂ ଦୀପଯନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ। ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁଂ କୁଶଲାଃ କେଚିଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥାନ୍ଧାରଯିତୁଂ ପରେ
ବିଭିନ୍ନ ସଂହିତା ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ; କିଛି ଉତ୍ତମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ରଖିପାରନ୍ତି।
ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଵ୍ଯସ୍ଯ ଵେଦଂ ସନାତନମ୍। ଇତିହାସମିମଂ ଚକ୍ରେ ପୁଣ୍ଯଂ ସତ୍ଯଵତୀତ୍ସୁତଃ
ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାସ ଚିରଂଜୀବୀ ବେଦକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଓ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ରଚନା କଲେ।
ପରାଶରାତ୍ମଜୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ମାତୁର୍ନିଯୋଗାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ମା ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ
ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ, ମାଆଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଓ ଧୀର ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କ ଚାହାଣିରେ—
କ୍ଷେତ୍ରେ ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯସ୍ଯ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନଃ ପୁରା। ତ୍ରୀନଗ୍ନୀନିଵ କୌରଵ୍ଯାଞ୍ଜନଯାମାସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବାବେଳେ, କୌରବ ବଂଶର ତିନିଜଣ ପୁତ୍ରକୁ ଅଗ୍ନିତ୍ରୟ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
ଉତ୍ପାଦ୍ଯ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ପାଣ୍ଡୁଂ ଵିଦୁରମେଵ ଚ। ଜଗାମ ତପସେ ଧୀମାନ୍ପୁନରେଵାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ବିଦୁରଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁନି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତେଷୁ ଜାତେଷୁ ଵୃଦ୍ଧେଷୁ ଗତେଷୁ ପରମାଂ ଗତିମ୍। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଭାରତଂ ଲୋକେ ମାନୁଷେଽସ୍ମିନ୍ମହାନୃଷିଃ
ସେମାନେ ଜନ୍ମ ହୋଇ, ବୃଦ୍ଧି ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତେବେ ମହାନ ଋଷି ଏହି ଭାରତକୁ ଏଇ ଲୋକରେ କହିଲେ।
ଜନମେଜଯେନ ପୃଷ୍ଟଃ ସନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ। ଶଶାସ ଶିଷ୍ଯମାସୀନଂ ଵୈଶଂପାଯନମନ୍ତିକେ
ଜନମେଜୟଙ୍କ ଏବଂ ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ, ଯିଏ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ, ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ।
ସ ସଦସ୍ଯୈଃ ସହାସୀନଂ ଶ୍ରାଵଯାମାସ ଭାରତମ୍। କର୍ମାନ୍ତରେଷୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଚୋଦ୍ଯମାନଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସେ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ସଭାରେ ବସିଥିବା ସମୟରେ, ବାରମ୍ବାର ଯଜ୍ଞର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଭାରତ କଥା ଶୁଣାଇଲେ।
ଵିସ୍ତାରଂ କୁରୁଵଂଶସ୍ଯ ଗାନ୍ଧାର୍ଯା ଧର୍ମଶୀଲତାମ୍। କ୍ଷତ୍ତୁଃ ପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଧୃତିଂ କୁନ୍ତ୍ଯାଃ ସମ୍ଯଗ୍ଦ୍ଵୈପାଯନୋବ୍ରଵୀତ୍
ବ୍ୟାସଦେବ କୁରୁବଂଶର ବିସ୍ତୃତ କଥା, ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ବିଦୁରଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଧୃତି ବିଷୟରେ ସଠିକ ଭାବରେ କହିଥିଲେ।
ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଚ ସତ୍ଯତାମ୍। ଦୁର୍ଵୃତ୍ତଂ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଣାମୁକ୍ତଵାନ୍ଭଗଵାନୃଷିଃ
ଦିବ୍ୟ ଋଷି ବ୍ୟାସଦେବ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମହିମା, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତା ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଦେଲେ।
ଇଦଂ ଶତସହସ୍ରଂ ତୁ ଶ୍ଲୋକାନାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍। ଉପାଖ୍ଯାନୈଃ ସହ ଜ୍ଞେଯଂ ଶ୍ରାଵ୍ଯଂ ଭାରତମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ଭାରତ, ତାହାର ଉପକଥାସହିତ, ଏକ ଶତ ହଜାର ପବିତ୍ର କର୍ମର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଓ ଶୁଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଚତୁର୍ଵିଂଶତିସାହସ୍ରୀଂ ଚକ୍ରେ ଭାରତସଂହିତାମ୍। ଉପାଖ୍ଯାନୈର୍ଵିନା ତାଵଦ୍ଭାରତଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ସେ ବ୍ୟାସଦେବ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଭାରତ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ; ଉପକଥା ବିନା, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ଭାରତ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ତତୋଽଧ୍ଯର୍ଧଶତଂ ଭୂଯଃ ସଂକ୍ଷେପଂ କୃତଵାନୃଷିଃ। ଅନୁକ୍ରମଣିକାଧ୍ଯାଯଂ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ସର୍ଵପର୍ଵଣାମ୍
ତାପରେ, ସେ ଋଷି ପଚାଶ ଅଧିକ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସଂକଳନ କଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପର୍ବର ଘଟଣାକୁ ଅନୁକ୍ରମଣିକା ଭାବେ ଦେଖାଏ।
ତସ୍ଯାଖ୍ଯାନଵରିଷ୍ଠସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵୈପାଯନଃ ପ୍ରଭୁଃ। କଥମଧ୍ଯାପଯାନୀହ ଶିଷ୍ଯାନିତ୍ଯନ୍ଵଚିନ୍ତଯତ୍
ଏହି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ତିଆରି କରି, ପ୍ରଭୁ ବ୍ୟାସଦେବ ଭାବିଲେ, କିପରି ଏହାକୁ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବେ।
ତସ୍ଯ ତଚ୍ଚିନ୍ତିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଋଷେର୍ଦ୍ଵୈପାଯନସ୍ଯ ଚ। ତତ୍ରାଜଗାମ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକଗୁରୁଃ ସ୍ଵଯମ୍
ସେ ଦ୍ୱୈପାୟନ ଋଷିଙ୍କ ଭାବନା ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଗୁରୁ, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଚୈଵର୍ଷେର୍ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମିତୋ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଣତଃ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଋଷିଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ, ହାତ ଯୋଡି ନମ୍ରତାରେ ଦଢ଼ ହେଲେ।
ଆସନଂ କଲ୍ପଯାମାସ ସର୍ଵୈର୍ମୁନିଗଣୈର୍ଵୃତଃ
ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିବାବେଳେ, ସେ ଏକ ଆସନ ତିଆରି କଲେ।
ହିରଣ୍ଯମର୍ଭମାସୀନଂ ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପରମାସନେ। ପରିଵୃତ୍ଯାସନଭ୍ଯାଶେ ଵାସଵେଯଃ ସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍
ସେ ପରମ ମୂଲ୍ୟବାନ ସୁନା ଆସନରେ ବସିଲେ; ଏବଂ ତାହାର ପାଖରେ, ବସୁଙ୍କ ପୁଅ ନିଜ ସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ଅନୁଜ୍ଞାତୋଽଥ କୃଷ୍ଣସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରମେଷ୍ଠିନା। ନିଷସାଦାସନାଭ୍ଯାଶେ ପ୍ରୀଯମାଣଃ ଶୁଚିସ୍ମିତଃ
ତାପରେ, ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, କୃଷ୍ଣ ଖୁସି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହସ ସହିତ ଆସନ ପାଖରେ ବସିଲେ।
ଉଵାଚ ସ ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ପରମେଷ୍ଠିନମ୍। କୃତଂ ମଯେଦଂ ଭଗଵନ୍କାଵ୍ଯଂ ପରମପୂଜିତମ୍
ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ଏହି ଗଭୀର କାବ୍ୟ ମୁଁ ରଚନା କରିଛି।'
ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵେଦରହସ୍ଯ ଚ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯତ୍ସ୍ଥାପିତଂ ମଯା। ସାଙ୍ଗୋପନିଷଦାଂ ଚୈଵ ଵେଦାନାଂ ଵିସ୍ତରକ୍ରିଯା
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମୁଁ ଯାହା କିଛି ଅନ୍ୟ କଥା ନିର୍ମାଣ କରିଛି, ଉପନିଷଦ ସହିତ ବେଦମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଏଥିରେ ଅଛି।
ଇତିହାସପୁରାପାନାମୁନ୍ମେଷଂ ନିମିଷଂ ଚ ଯତ୍। ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ କାଲସଂଜ୍ଞିତମ୍
ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ, ଏବଂ ତିନି ପ୍ରକାର ସମୟ — ଭୂତକାଳ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ — ଯାହାକୁ କାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଜରାମୃତ୍ଯୁଭଯଵ୍ଯାଧିଭାଵାଭାଵଵିନିଶ୍ଚଯଃ। ଵିଵିଧସ୍ଯ ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ହ୍ଯାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଲକ୍ଷଣମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଭୟ, ରୋଗ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ନିଷ୍ପତ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଓ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଏଥିରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଵିଧାନଂ ଚ ପୁରାଣାନାଂ ଚ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ତପସୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ
ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସମସ୍ତ ପୁରାଣ, ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାର ନିୟମ, ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।