ପ୍ରଯାଣେ ପରୁଷଶ୍ଚାତ୍ର ସଂଵାଦଃ କର୍ଣଶଲ୍ଯଯୋଃ। ହଂସକାକୀଯମାଖ୍ଯାନଂ ତତ୍ରୈଵାକ୍ଷେପସଂହିତମ୍
ଯାତ୍ରା ସମୟରେ କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶଲ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଠୋର ସଂବାଦ, ହଂସ ଓ କାକଙ୍କ କଥା ସହିତ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି।
ଵଧଃ ପାଣ୍ଡ୍ଯସ୍ଯ ଚ ତଥା ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମ୍ନା ମହାତ୍ମନା। ଦଣ୍ଡସେନସ୍ଯ ଚ ତତୋ ଦଣ୍ଡସ୍ଯ ଚ ଵଧସ୍ତଥା
ଏଠି ମହାତ୍ମା ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡ୍ୟର ବଧ, ତାପରେ ଦଣ୍ଡସେନ ଓ ଦଣ୍ଡଙ୍କ ବଧ ଘଟିଥିଲା।
ଦ୍ଵୈରଥେ ଯତ୍ର କର୍ଣେନ ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଟିରଃ। ସଂଶଯଂ ଗମିତୋ ଯୁଦ୍ଧେ ମିଷତାଂ ସର୍ଵଧନ୍ଵିନାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧରେ କର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସମସ୍ୟାରେ ପକାଇଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପ୍ରତି ଚ କ୍ରୋଧୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରକିରୀଟିନୋଃ। ଯତ୍ରୈଵାନୁନଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମାଧଵେନାର୍ଜୁନସ୍ଯ ହି
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ମୁକୁଟଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର କ୍ରୋଧ, ଏବଂ ମାଧବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ମିଳନ କଥା ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ପ୍ରତିଜ୍ଞାପୂର୍ଵକଂ ଚାପି ଵକ୍ଷୋ ଦୁଃଶାସନସ୍ଯ ଚ। ଭିତ୍ତ୍ଵା ଵୃକୋଦରୋ ରକ୍ତଂ ପୀତଵାନ୍ଯତ୍ର ସଂଯୁଗେ
ଏଠି, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂର୍ବକ ଭୀମ ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଛାତି ଭେଦି ତାଙ୍କର ରକ୍ତ ପିଇଥିଲେ।
ଦ୍ଵୈରଥେ ଯତ୍ର ପାର୍ଥେନ ହତଃ କର୍ଣୋ ମହାରଥଃ। ଅଷ୍ଟମଂ ପର୍ଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟମେତଦ୍ଭାରତଚିନ୍ତକୈଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାର୍ଥ କର୍ଣ୍ଣ ମହାରଥୀଙ୍କୁ ବଧ କଲେ, ଏହିଠିକୁ ଭାରତ ଚିନ୍ତକମାନେ ଅଷ୍ଟମ ପର୍ବ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଏକୋନସପ୍ତତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଅଧ୍ଯାଯାଃ କର୍ଣପର୍ଵଣି। ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ସହସ୍ରାଣି ନଵ ଶ୍ଲୋକଶତାନି ଚ
କର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବରେ ଉନସତି ଅଧ୍ୟାୟ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି, ଏଠାରେ ଚାରି ହଜାର ଏବଂ ନଅ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଚତୁଃଷଷ୍ଟିସ୍ତଥା ଶ୍ଲୋକାଃ ପର୍ଵଣ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ଅତଃ ପରଂ ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥଂ ଶଲ୍ଯପର୍ଵ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ଏହି ପର୍ବରେ ଚଉଷଠି ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହା ପରେ ବିବିଧ ଅର୍ଥରେ ଭରିତ ଶଲ୍ୟ ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
ହତପ୍ରଵୀରେ ସୈନ୍ଯେ ତୁ ନେତା ମଦ୍ରେଶ୍ଵରୋଽଭଵତ୍। ଯତ୍ର କୌମାରମାଖ୍ଯାନମଭିଷେକସ୍ଯ କର୍ମ ଚ
ସେନାର ଶୂରବୀରମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ମଦ୍ରରାଜା ନେତୃତ୍ୱ ନେଲେ; ସେଠି ଯୁବା ରାଜାଭିଷେକ ଓ ତାହାର କ୍ରିୟାର କଥା କୁହାଯାଇଛି।
ଵୃତ୍ତାନି ଚାଥ ଯୁଦ୍ଧାନି କୀର୍ତ୍ଯନ୍ତେ ଯତ୍ର ଭାଗଶଃ। ଵିନାଶଃ କୁରୁମୁଖ୍ଯାନାଂ ଶଲ୍ଯପର୍ଵଣି କୀର୍ତ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଘଟଣା ଓ ଯୁଦ୍ଧର ବିବରଣୀ ଭାଗଭାଗରେ କୁହାଯାଇଛି; ଶଲ୍ୟ ପର୍ବରେ କୁରୁମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କର ବିନାଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଶଲ୍ଯସ୍ଯ ନିଧନଂ ଚାତ୍ର ଧର୍ମରାଜାନ୍ମହାତ୍ମନଃ। ଶକୁନେଶ୍ଚ ଵଧୋଽତ୍ରୈଵ ସହଦେଵେନ ସଂଯୁଗେ
ଏଠି ଶଲ୍ୟଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଧର୍ମରାଜ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ; ଏଠି ସହଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକୁନିଙ୍କ ହତ୍ୟା ମଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲା।
ସୈନ୍ଯେ ଚ ହତଭୂଯିଷ୍ଠେ କିଂଚିଚ୍ଛିଷ୍ଟେ ସୁଯୋଧନଃ। ହ୍ରଦଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଯତ୍ରାସୌ ସଂସ୍ତଭ୍ଯାପୋଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଯେତେବେଳେ ସେନାର ଅଧିକାଂଶ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ କେବଳ କିଛି ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା, ସୁୟୋଧନ ଏକ ହ୍ରଦକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ଲୁଚି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିସ୍ତତ୍ର ଚାଖ୍ଯାତା ଯତ୍ର ଭୀମସ୍ଯ ଲୁବ୍ଧକୈଃ। କ୍ଷେପଯୁକ୍ତୈର୍ଵଚୋଭିଶ୍ଚ ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଏଠି ଭୀମଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶିକାରୀମାନେ ଓ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି।
ହ୍ରଦାତ୍ସମୁତ୍ଥିତୋ ଯତ୍ର ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୋଽତ୍ଯମର୍ଷଣଃ। ଭୀମେନ ଗଦଯା ଯୁଦ୍ଧଂ ଯତ୍ରାସୌ କୃତଵାନ୍ସହ
ଏଠି ରୂଷ୍ଟ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ହ୍ରଦରୁ ବାହାରି ଭୀମଙ୍କ ସହ ଗଦା ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
ସମଵାଯେ ଚ ଯୁଦ୍ଧସ୍ଯ ରାମସ୍ଯାଗମନଂ ସ୍ମୃତମ୍। ସରସ୍ଵତ୍ଯାଶ୍ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ପୁଣ୍ଯତା ପରିକୀର୍ତିତା
ଯୁଦ୍ଧର ସମାବେଶରେ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ପବିତ୍ର ତୀର ଗୁଡ଼ିକର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଗଦାଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ତୁମୁଲମତ୍ରୈଵ ପରିକୀର୍ତିତମ୍। ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋଽଥ ଯତ୍ର ଭୀମେନ ସଂଯୁଗେ
ଏଠି ଭୟଙ୍କର ଗଦା ଯୁଦ୍ଧର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ଭୀମ ମୁହାଁମୁହିଁ ହୋଇଥିଲେ।
ଊରୂ ଭଗ୍ନୌ ପ୍ରସହ୍ଯାଜୌ ଗଦଯା ଭୀମଵେଗଯା। ନଵମଂ ପର୍ଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟମେତଦଦ୍ଭୁତମର୍ଥଵତ୍
ଭୀମଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଉରୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା; ଏହି ନବମ ପର୍ବ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
ଏକୋନପଷ୍ଟିରଧ୍ଯାଯାଃ ପର୍ଵଣ୍ଯତ୍ର ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ସଂଖ୍ଯାତା ବହୁଵୃତ୍ତାନ୍ତାଃ ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ଯାଽତ୍ର କଥ୍ଯତେ
ଏହି ପର୍ବରେ ଅଠାଉଁଚାଳିଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏଠାରେ ବହୁତ ଘଟଣା ଗଣନା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
ତ୍ରୀଣି ଶ୍ଲୋକସହସ୍ରାଣି ଦ୍ଵେ ଶତେ ଵିଂଶତିସ୍ତଥା। ମୁନିନା ସଂପ୍ରଣୀତାନି କୌରଵାଣାଂ ଯଶୋଭୃତା
ତିନି ହଜାର ଦୁଇଶେ ଏବଂ ବିଶି ଶ୍ଲୋକ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ, ଯାହା କୌରବମାନଙ୍କର ଯଶ ପ୍ରକାଶ କରେ।
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୌପ୍ତିକଂ ପର୍ଵ ଦାରୁଣମ୍। ଭଗ୍ନୋରୁଂ ଯତ୍ର ରାଜାନଂ ଦୁର୍ଯୋଧନମମର୍ଷଣମ୍
ଏହା ପରେ ମୁଁ ଭୟଙ୍କର ସୌପ୍ତିକ ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଯେଉଁଠି ଉରୁ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଦୁର୍ୟୋଧନ ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଅପଯାତେଷୁ ପାର୍ଥେଷୁ ତ୍ରଯସ୍ତେଽଭ୍ଯାଯଯୂ ରଥାଃ। କୃତଵର୍ମା କୃପୋ ଦ୍ରୌଣିଃ ସାଯାହ୍ନେ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତମ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯିବା ପରେ, ତିନିଟି ରଥ ଆସିଲା: କୃତବର୍ମା, କୃପା ଓ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର; ସାନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିନ।
ସମେତ୍ଯ ଦଦୃଶୁର୍ଭୂମୌ ପତିତଂ ରଣମୂର୍ଧନି। ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ଦୃଢକ୍ରୋଧୋ ଦ୍ରୌଣିର୍ଯତ୍ର ମହାରଥଃ
ସେମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧମଝିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ; ସେଠି ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ମହାବୀର ଦୃଢ଼ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ।
ଅହତ୍ଵା ସର୍ଵପାଞ୍ଚାଲାନ୍ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନପୁରୋଗମାନ୍। ପାଣ୍ଡଵାଂଶ୍ଚ ସହାମାତ୍ଯାନ୍ନ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ଦଂଶନଂ
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦି ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ ନ କରିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ମୋର କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ।
ଯତ୍ରୈଵମୁକ୍ତ୍ଵା ରାଜାନମପକ୍ରମ୍ଯ ତ୍ରଯୋ ରଥାଃ। ସୂର୍ଯାସ୍ତମନଵେଲାଯାମାସେଦୁସ୍ତେ ମହଦ୍ଵନମ୍
ଏଭଳି କହି ତିନିଟି ରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେବାବେଳେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ନ୍ଯଗ୍ରୋଧସ୍ଯାଥ ମହତୋ ଯତ୍ରାଧସ୍ତାଦ୍ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ତତଃ କାକାନ୍ବହୂନ୍ରାତ୍ରୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୋଲୂକେନ ହିଂସିତାନ୍
ସେଠାରେ, ବଡ଼ ବଟବୃକ୍ଷର ତଳେ ସେମାନେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ରାତିରେ ଅନେକ କାଉଁଡ଼ାକୁ ଏକ ଉଲୁକ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିବା ଦେଖାଗଲା।
ଦ୍ରୌଣିଃ କ୍ରୋଧସମାଵିଷ୍ଟଃ ପିତୁର୍ଵଧମନୁସ୍ମରନ୍। ପାଞ୍ଚାଲାନାଂ ପ୍ରସୁପ୍ତାନାଂ ଵଧଂ ପ୍ରତି ମନୋ ଦଧେ
ଦ୍ରୌଣି, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁକୁ ମନେପକାଇ, ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଘୁମେଇଥିଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ମନସ୍ଥ କଲେ।
ଗତ୍ଵା ଚ ଶିବିରଦ୍ଵାରି ଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ତତ୍ର ରାକ୍ଷସମ୍। ଘୋରରୂପମପଶ୍ଯତ୍ସ ଦିଵାମାଵୃତ୍ଯ ଧିଷ୍ଠିରମ୍
ଶିବିରର ଦ୍ୱାରକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ସେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଭୟାନକ ଥିଲା ଏବଂ ଆକାଶ ଓ ଭୂମିକୁ ଢାକି ରହିଥିଲା।
ତେନ ଵ୍ଯାଘାତମସ୍ତ୍ରାଣାଂ କ୍ରିଯମାଣମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଦ୍ରୌଣିର୍ଯତ୍ର ଵିରୂପାକ୍ଷଂ ରୁଦ୍ରମାରାଧ୍ଯ ସତ୍ଵରଃ
ସେ ରାକ୍ଷସ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଦ୍ରୌଣି ଯେଉଁଠାରେ ବିକୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ପ୍ରସୁପ୍ତାନ୍ନିଶି ଵିଶ୍ଵସ୍ତାନ୍ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନପୁରୋଗମାନ୍। ପାଞ୍ଚାଲାନ୍ସପରୀଵାରାନ୍ଦ୍ରୌପଦେଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ରାତିରେ ଅନ୍ଧାରେ ଏବଂ ଅନୁମାନ ନ କରି ଘୁମେଇଥିବା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ମାରାଗଲେ।
କୃତଵର୍ମଣା ଚ ସହିତଃ କୃପେଣ ଚ ନିଜଘ୍ନିଵାନ୍। ଯତ୍ରାମୁଚ୍ଯନ୍ତ ତେ ପାର୍ଥାଃ ପଞ୍ଚ କୃଷ୍ଣବଲାଶ୍ରଯାତ୍
କୃତବର୍ମା ଓ କୃପାଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ; କେବଳ ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ରକ୍ଷା ପାଇ ତାଠାରୁ ବଞ୍ଚିଗଲେ।