ତଂ ତତୋଽନ୍ଵେଷମାଣାସ୍ତେ ଵନେ ଵନନିଵାସିନମ୍। ଦଦୃଶୁଃ ପାଣ୍ଡଵା ରାଜନ୍ନସ୍ଯନ୍ତମନିଶଂ ଶରାନ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ସେଠାରେ ବନବାସୀକୁ ଖୋଜିବା ବେଳେ, ରାଜା, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ସେ ବନବାସୀ ଅବିରତ ଭାବେ ତୀର ଛାଡ଼ୁଛି।
ନ ଚୈନମଭ୍ଯଜାନଂସ୍ତେ ତଦା ଵିକୃତଦର୍ଶନମ୍। ତଥୈନଂ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ୍ରୁଃ କୋ ଭଵାନ୍କସ୍ଯ ଵେତ୍ଯୁତ
ତାଙ୍କର ରୂପ ବଦଳିଯାଇଥିବାରୁ ସେବେଳେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ? କାହାର ପୁଅ?'
ନିଷାଦାଧିପତେର୍ଵୀରା ହିରଣ୍ଯଧନୁଷଃ ସୁତମ୍। ଦ୍ରୋଣଶିଷ୍ଯଂ ଚ ମାଂ ଵିତ୍ତ ଧୁର୍ଵେଦକୃତଶ୍ରମମ୍
ମୋତେ ନିଷାଦ ରାଜା ହିରଣ୍ୟଧନୁଷଙ୍କର ପୁଅ ବୋଲି ଜାଣ, ମୁଁ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଛାତ୍ର, ଯିଏ କଷ୍ଟକର ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛି।
ତେ ତମାଜ୍ଞାଯ ତତ୍ତ୍ଵେନ ପୁନରାଗମ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵାଃ। ଯଥା ଵୃତ୍ତଂ ଵନେ ସର୍ଵଂ ଦ୍ରୋଣାଯାଚଖ୍ଯୁରଦ୍ଭୁତମ୍
ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ପୁଣି ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ସେ ସବୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୌନ୍ତେଯସ୍ତ୍ଵର୍ଜୁନୋ ରାଜନ୍ନେକଲଵ୍ଯମନୁସ୍ମରନ୍। ରହୋ ଦ୍ରୋଣଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରଣଯାଦିଦମବ୍ରଵୀତ୍
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ, ଏକଲବ୍ୟଙ୍କୁ ମନେପକାଇ, ଗୁପ୍ତରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସ୍ନେହଭରା କଥା କହିଲେ।
ନନ୍ଵହଂ ପରିରଭ୍ଯୈକଃ ପ୍ରୀତିପୂର୍ଵମିଦଂ ଵଚଃ। ଭଵତୋକ୍ତୋ ନ ମେ ଶିଷ୍ଯସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
‘ମୁଁ ତୁମେ ମୋତେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଭଲପାଇଥିଲେ ଏବଂ କହିଥିଲେ, “ମୋ ଛାତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ତୁମକୁ ଟପିପାରିବେ ନାହିଁ।”’
ଅଥ କସ୍ମାନ୍ମଦ୍ଵିଶିଷ୍ଟୋ ଲୋକାଦପି ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଅନ୍ଯୋଽସ୍ତି ଭଵତଃ ଶିଷ୍ଯୋ ନିଷାଦାଧିପତେଃ ସୁତଃ
ତେବେ, ଏବେ କାହିଁକି ତୁମର ଅନ୍ୟ ଏକ ଶିଷ୍ୟ, ନିଷାଦ ରାଜାଙ୍କର ପୁଅ, ଶକ୍ତିରେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ?
ମୁହୂର୍ତମିଵ ତଂ ଦ୍ରୋଣଶ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍। ସଵ୍ଯସାଚିନମାଦାଯ ନୈଷାଦିଂ ପ୍ରତି ଜଗ୍ମିଵାନ୍
ଦ୍ରୋଣ କିଛି ଖଣ୍ଡ ଭାବି, ସବ୍ୟସାଚୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନେଇ, ନିଷାଦ ପୁଅଙ୍କ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଦଦର୍ଶ ମଲଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗଂ ଜଟିଲଂ ଚୀରଵାସସମ୍। ଏକଲଵ୍ଯଂ ଧନୁଷ୍ପାଣିମସ୍ଯନ୍ତମନିଶଂ ଶରାନ୍
ସେଠାରେ ଦ୍ରୋଣ ଦେଖିଲେ—ଏକଲବ୍ୟ, ଦେହରେ ମାଟି ଲଗାଇଥିବା, ଜଟା ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ହାତରେ ଧନୁଷ ଧରି, ଅବିରତ ତୀର ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଏକଲଵ୍ଯସ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ରୋଣମାଯାନ୍ତମନ୍ତିକାତ୍। ଅଭିଗମ୍ଯୋପସଂଗୃହ୍ଯ ଜଗାମ ଶିରସା ମହୀମ୍
ଏକଲବ୍ୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଅଭିବାଦନ କଲେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମାଟିକୁ ଛୁଇଁଲେ।
ପୂଜଯିତ୍ଵା ତତୋ ଦ୍ରୋଣଂ ଵିଧିଵତ୍ସ ନିଷାଦଜଃ। ନିଵେଦ୍ଯ ଶିଷ୍ଯମାତ୍ମାନଂ ତସ୍ଥୌ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିରଗ୍ରତଃ
ତା’ପରେ ଏକଲବ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ନିଜକୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ବୋଲି ଜଣାଇ, ହାତ ଜୋଡ଼ି ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତତୋ ଦ୍ରୋଣୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜନ୍ନେକଲଵ୍ଯମିଦଂ ଵଚଃ। ଯଦି ଶିଷ୍ଯୋଽସି ମେ ଵୀର ଵେତନଂ ଦୀଯତାଂ ମମ
ତା’ପରେ ଦ୍ରୋଣ କହିଲେ, 'ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଶିଷ୍ୟ, ହେ ବୀର, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ଦିଅ।'
ଏକଲଵ୍ଯସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରୀଯମାଣୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍। କିଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ଭଗଵନ୍ନାଜ୍ଞାପଯତୁ ମାଂ ଗୁରୁଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଏକଲବ୍ୟ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ କଣ ଦେବି, ପ୍ରଭୁ? ଗୁରୁଦେବ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ତମବ୍ରଵୀତ୍ତ୍ଵଯାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୋ ଦକ୍ଷିଣୋ ଦୀଯତାମିତି
ଦ୍ରୋଣ କହିଲେ, 'ତୁମର ଡାହାଣ ଅଙ୍ଗୁଠି ମୋତେ ଦିଅ।'
ଏକଲଵ୍ଯସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ଦାରୁଣମ୍। ପ୍ରତିଜ୍ଞାମାତ୍ମନୋ ରକ୍ଷନ୍ସତ୍ଯେ ଚ ନିଯତଃ ସଦା
ଦ୍ରୋଣଙ୍କର କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଏକଲବ୍ୟ ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ତଥୈଵ ହୃଷ୍ଟଵଦନସ୍ତଥୈଵାଦୀନମାନସଃ। ଛିତ୍ତ୍ଵାଽଵିଚାର୍ଯ ତଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ଦ୍ରୋଣାଯାଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ମନଃ
ସେ ମୁହଁରେ ହସ ଏବଂ ମନରେ ଅଶାନ୍ତି ନ ରଖି, କିଛି ଭାବିଲେ ନାହିଁ, ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଠି କାଟି ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ।
ତତଃ ଶରଂ ତୁ ନୈଷାଦିରଙ୍ଗୁଲୀଭିର୍ଵ୍ଯକର୍ଷତ। ନ ତଥା ଚ ସ ଶୀଘ୍ରୋଽଭୂଦ୍ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ନରାଧିପ
ତା’ପରେ ଏକଲବ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଳି ଦ୍ୱାରା ଧନୁଷ ଟାଣିଲେ, କିନ୍ତୁ, ରାଜା, ସେ ପୂର୍ବବତ ତେଜସ୍ୱୀ ରହିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋଽର୍ଜୁନଃ ପ୍ରୀତମନା ବଭୂଵ ଵିଗତଜ୍ଵରଃ। ଦ୍ରୋଣଶ୍ଚ ସତ୍ଯଵାଗାସୀନ୍ନାନ୍ଯୋଽଭିଭଵିତାଽର୍ଜୁନଂ
ତା’ପରେ ଅର୍ଜୁନ ଆନନ୍ଦିତ ଏବଂ ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଦ୍ରୋଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ କଥା ପାଳନ କଲେ—ଅର୍ଜୁନକୁ କେହି ଟପିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ତୁ ତଦା ଶିଷ୍ଯୌ ଗଦାଯୋଗ୍ଯୌ ବଭୂଵତୁଃ। ଦୁର୍ଯୋଧନଶ୍ଚ ଭୀମଶ୍ଚ ସଦା ସଂରବ୍ଧଣାନସୌ
ସେ ସମୟରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କର ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ ଗଦା ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ଥିଲେ—ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ଭୀମ, ଦୁହେଁ ସଦା ରୁଷ୍ଟ ଓ ଉତ୍ସାହି।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ରହସ୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଷ୍ଵଭ୍ଯଧିକୋଽଭଵତ୍। ତଥାଽତିପୁରୁଷାନନ୍ଯାନ୍ତ୍ସାରୁକୌ ଯମଜାଵୁଭୌ
ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଗୁପ୍ତ କଳାରେ ସବୁଠାରୁ ଅଗ୍ରଣୀ ଥିଲେ; ଏହିପରି ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ଝିଅ ମଧ୍ୟ ଅତିଶୟ ପ୍ରବଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵତ୍ର ତୁ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ପ୍ରଥିତଃ ସାଗରାନ୍ତାଯାଂ ରଥଯୂଥପଯୂଥପଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରଥଚାଳନାରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଧନଞ୍ଜୟ ସମସ୍ତଠାରେ ରଥଯୋଧ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖ୍ୟାତି ଥିଲେ।
ବୁଦ୍ଧିଯୋଗବଲୋତ୍ସାହଃ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରେଷୁ ଚ ନିଷ୍ଠିତଃ। ଅସ୍ତ୍ରେ ଗୁର୍ଵନୁରାଗେ ଚ ଵିଶିଷ୍ଟୋଽଭଵଦର୍ଜୁନଃ
ଅର୍ଜୁନ ବୁଦ୍ଧି, ଅନୁଶାସନ, ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହରେ ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ଥିଲେ, ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ।
ତୁଲ୍ଯେଷ୍ଵସ୍ତ୍ରୋପଦେଶେଷୁ ସୌଷ୍ଠଵେନ ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଏକଃ ସର୍ଵକୁମାରାଣାଂ ବଭୂଵାତିରଥୋଽର୍ଜୁନଃ
ସମସ୍ତ କୁମାର ଏକରୂପ ଅସ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଅର୍ଜୁନ ଦକ୍ଷତାରେ ଅତିରଥ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ।
ପ୍ରାଣାଧିକଂ ଭୀମସେନଂ କୃତଵିଦ୍ଯଂ ଧନଞ୍ଜଯମ୍। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ଦୁରାତ୍ମାନୋ ନାମୃଷ୍ଯନ୍ତ ପରସ୍ପରମ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ, ପ୍ରାଣଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଭୀମସେନ, ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଧନଞ୍ଜୟ ଓ ଏକାପରି ଏକାଙ୍କୁ ସହିପାରୁନଥିଲେ।
ତାଂସ୍ତୁ ସର୍ଵାନ୍ସମାନୀଯ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାସ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷିତାନ୍। ଦ୍ରୋଣଃ ପ୍ରହରଣଜ୍ଞାନେ ଜିଜ୍ଞାସୁଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ
ତାପରେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣ ସମସ୍ତ ଶିକ୍ଷିତ କୁମାରମାନେକୁ ଏକଠା କରି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ।
କୃତ୍ରିମଂ ଭାସମାରୋପ୍ଯ ଵୃକ୍ଷାଗ୍ରେ ଶିଲ୍ପିଭିଃ କୃତମ୍। ଅଵିଜ୍ଞାତଂ କୁମାରାଣାଂ ଲକ୍ଷ୍ଯଭୂତମୁପାଦିଶତ୍
ସେ କାରିଗରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏକ କୃତ୍ରିମ ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଉପରେ ରଖିଲେ, ଯାହା କୁମାରମାନେ ଜାଣିନଥିଲେ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ।
ଶୀଘ୍ରଂ ଭନ୍ତଃ ସର୍ଵେଽପି ଧନୂଂଷ୍ଯାଦାଯ ସର୍ଵଶଃ। ଭାସମେତଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ତିଷ୍ଠଧ୍ଵଂ ସନ୍ଧିତେଷତଃ
ତୁମେ ସମସ୍ତେ ତୁରନ୍ତ ଧନୁଷ ଧର, ଏହି ପକ୍ଷୀକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କର, ତୀର ଲଗାଇ ଆମର ଆଦେଶ ଅପେକ୍ଷା କର।
ମଦ୍ଵାକ୍ଯସମକାଲଂ ତୁ ଶିରୋଽସ୍ଯ ଵିନିପାତ୍ଯତାମ୍। ଏକୈକଶୋ ନିଯୋକ୍ଷ୍ଯାମି ତଥା କୁରୁତ ପୁତ୍ରକାଃ
ମୋ କଥା ଶୁଣିବା ସମୟରେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ଏକ କରି ଏହାର ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଫେଲ; ମୋ ପୁଅମାନେ, ମୁଁ ଯେପରି କହିବି, ସେପରି କର।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଂ ପୂର୍ଵମୁଵାଚାଙ୍ଗିରସାଂ ଵରଃ। ସଂଧତ୍ସ୍ଵ ବାମଂ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ମଦ୍ଵାକ୍ଯାନ୍ତେ ଵିମୁଞ୍ଚତମ୍
ତାପରେ ଅଙ୍ଗିରସମାନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣ ପ୍ରଥମେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଧୃଢ଼ ହୋଇ ଧନୁଷ ଧର, ମୋ ଆଦେଶରେ ତୀର ଛାଡ଼।'
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ପୂର୍ଵଂ ଧନୁର୍ଗୃହ୍ଯ ପରନ୍ତପଃ। ତସ୍ଥୌ ଭାସଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଗୁରୁଵାକ୍ଯପ୍ରଚୋଦିତଃ
ତେଣୁ ଶତ୍ରୁସଂହାରୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଥମେ ଧନୁଷ ଧରି, ଗୁରୁଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ପକ୍ଷୀକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଉଁଡ଼ିଲେ।