ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯୋ ରାଜପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞସେନୋ ମହାବଲଃ। ଇଷ୍ଵସ୍ତ୍ରହେତୋର୍ନ୍ଯଵସତ୍ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଗୁରୌ ପ୍ରଭୁଃ
ପାଞ୍ଚାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜପୁତ୍ର ଯଜ୍ଞସେନ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଶିଖିବା ପାଇଁ ସେଇ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଥିଲେ।
ସ ମେ ତତ୍ର ସଖା ଚାସୀଦୁପକାରୀ ପ୍ରିଯଶ୍ଚ ମେ। ତେନାହଂ ସହ ସଂଗମ୍ଯ ଵର୍ତଯନ୍ସୁଚିରଂ ପ୍ରଭୋ
ସେଠାରେ ସେ ମୋର ମିତ୍ର ଥିଲେ, ସହଯୋଗୀ ଓ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରିଥିଲି।
ବାଲ୍ଯାତ୍ପ୍ରଭୃତି କୌରଵ୍ଯ ସହାଧ୍ଯଯନମେଵ ଚ। ସ ମେ ସଖା ସଦା ତତ୍ର ପ୍ରିଯଵାଦୀ ପ୍ରିଯଂକରଃ
ହେ କୌରବ, ଛୁଆବେଳୁଠୁ ଆମେ ଏକାସାଥିରେ ପଢ଼ିଥିଲୁ। ସେ ସମୟରେ ସେ ସଦା ମୋର ମିତ୍ର ଥିଲେ, ମିଠା କଥା କହୁଥିଲେ ଓ ମୋତେ ଖୁସି କରୁଥିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଦିତି ମାଂ ଭୀଷ୍ମ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତିଵର୍ଧନମ୍। ଅହଂ ପ୍ରିଯତମଃ ପୁତ୍ରଃ ପିତୁର୍ଦ୍ରୋଣ ମହାତ୍ମନଃ
ଭୀଷ୍ମ ମୋତେ ଏମିତି କଥା କହିଥିଲେ, ଯାହା ମୋର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଲା—'ମୁଁ ମୋର ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ପୁଅ।'
ଅଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି ମାଂ ରାଜ୍ଯେ ସ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯୋ ଯଦା ତଦା। ତଦ୍ଭୋଜ୍ଯଂ ଭଵତା ରାଜ୍ଯମର୍ଧଂ ସତ୍ଯେନ ତେ ଶପେ
'ଯେତେବେଳେ ସେ ପାଞ୍ଚାଳୀ ମୋତେ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରିବେ, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ରାଜ୍ୟର ଅଧା ତୁମେ ଭୋଗ କରିବ।'
ମମ ଭୋଗାଶ୍ଚ ଵିତ୍ତଂ ଚ ତ୍ଵଦଧୀନଂ ସୁଖାନି ଚ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵାଽଥ ଵଵ୍ରାଜ କୃତାସ୍ତ୍ରଃ ପୂଜିତୋ ମଯା
'ମୋର ସମସ୍ତ ସୁଖ, ଧନ ଓ ଆନନ୍ଦ ସବୁ ତୁମର ଅଧୀନରେ ରହିବ।' ଏହିପରି କହି ସେ ଯାଇଥିଲେ, ଶସ୍ତ୍ର ଶିଖିଥିଲେ ଓ ମୋର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ।
ତଚ୍ଚ ଵାକ୍ଯମହଂ ନିତ୍ଯଂ ମନସା ଧାରଯଂସ୍ତଦା। ସୋଽହଂ ପିତୃନିଯୋଗେନ ପୁତ୍ରଲୋଭାଦ୍ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍
ମୁଁ ସେଇ କଥାକୁ ସଦା ମନରେ ରଖିଥିଲି। କିନ୍ତୁ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ପୁଅ ପାଇବା ଆଶାରେ, ମୁଁ ଏକ ଅଯୋଗ୍ୟ କାମ କରିଥିଲି।
ଶାରଦ୍ଵତୀଂ ମହାପ୍ରଜ୍ଞାମୁପଯେମେ ମହାଵ୍ରତାମ୍। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରେ ଚ ସତ୍ରେ ଚ ଦମେ ଚ ସତତଂ ରତାମ୍
ମୁଁ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶାରଦ୍ୱତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲି, ଯିଏ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଯଜ୍ଞ ଓ ସଂଯମରେ ସଦା ଲିନ୍ନ ଥିଲେ।
ଲେଭେ ଚ ଗୌତମୀ ପୁତ୍ରମଶ୍ଵତ୍ଥାମାନମୌରସମ୍। ଭୀମଵିକ୍ରମକର୍ମାଣମାଦିତ୍ଯସମତେଜସମ୍
ଗୌତମୀଠାରୁ ମୁଁ ଆଶ୍ୱତ୍ଥାମା ନାମକ ନିଜ ପୁଅକୁ ପାଇଥିଲି, ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଭୀମଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜ ଆଦିତ୍ୟ ସମାନ ଥିଲା।
ପୁତ୍ରେଣ ତେନ ପ୍ରୀତୋଽହଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମଯା ଯଥା। ଗୋକ୍ଷୀରଂ ପିବତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧନିନସ୍ତତ୍ର ପୁତ୍ରକାନ୍। ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମାରୁଦଦ୍ବାଲସ୍ତନ୍ମେ ସଂଦେହଯଦ୍ଦିଶଃ
ସେଇ ପୁଅ ଆଶ୍ୱତ୍ଥାମାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ଭରଦ୍ୱାଜ ଖୁସି ହୋଇଥିଲି, ଯେପରି ନିଜକୁ ଦେଖି ଖୁସି ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଧନୀ ଲୋକଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଗାଈର ଦୁଧ ପିଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ମୋର ପୁଅ ଆଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଛୁଆବେଳେ କାନ୍ଦିଲା, ଏହା ମୋତେ ଅତି ଦୁଃଖ ଦେଲା।
ନ ସ୍ନାତକୋଽଵସୀଦେତ ଵର୍ତମାନଃ ସ୍ଵକର୍ମସୁ। ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ତଂ ଦେଶଂ ବହୁଶୋ ଭ୍ରମନ୍
ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ କେବେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଭାବି ମୁଁ ସେଇ ଦେଶରେ ବହୁ ସମୟ ଘୁରିଲି।
ଵିଶୁଦ୍ଧଣିଚ୍ଛନ୍ଗାଙ୍ଗେଯ ଧର୍ମୋପେତଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହମ୍। ଅନ୍ତାଦନ୍ତଂ ପରିକ୍ରମ୍ଯ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛଂ ପଯସ୍ଵିନୀମ୍
ନିର୍ମଳ ଓ ଧର୍ମମୟ ଦାନ ଆଶା କରି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜିଲି, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଦୁଧ ଦେବାକୁ ତିଆରି ଲୋକ ମିଳିଲେ ନାହିଁ।
ଯଵପିଷ୍ଟୋଦକେନୈନଂ ଲୋଭଯେଯଂ କୁମାରକମ୍। ପୀତ୍ଵା ପିଷ୍ଟରସଂ ବାଲଃ କ୍ଷୀରଂ ପୀତଂ ମଯାଽପି ଚ
ଯବ ଚୁଣା ମିଶା ଜଳ ଦେଇ ମୁଁ ଛୁଆକୁ ଲୋଭାଇଲି। ସେ ଚୁଣା ଜଳ ପିଇ ଭାବିଲା, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଧ ପିଇଛି।
ନନର୍ତୋତ୍ଥାଯ କୌରଵ୍ଯ ହୃଷ୍ଟୋ ବାଲ୍ଯାଦ୍ଵିମୋହିତଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନୃତ୍ଯମାନଂ ତୁ ବାଲୈଃ ପରିଵୃତଂ ସୁତମ୍
ତାପରେ, ହେ କୌରବ, ଛୁଆ ଖୁସିରେ ଓ ଅବୁଝ ହୋଇ ଉଠି ନାଚିଲା, ଅନ୍ୟ ଛୁଆମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ହାସ୍ଯତାମୁପସଂପ୍ରାପ୍ତଂ କଶ୍ମଲଂ ତତ୍ର ମେଽଭଵତ୍। ଦ୍ରୋଣଂ ଧିଗସ୍ତ୍ଵଧନିନଂ ଯୋ ଧନଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି
ସେଇ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୋର ଲଜ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖ ହେଲା; 'ଡ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଲାଜ୍ଜା, ଯିଏ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଆର୍ଜନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ!'
ପିଷ୍ଟୋଦକଂ ସୁତୋ ଯସ୍ଯ ପୀତ୍ଵା କ୍ଷୀରସ୍ଯ ତୃଷ୍ଣଯା। ନୃତ୍ଯତିସ୍ମ ମୁଦାଵିଷ୍ଟଃ କ୍ଷୀରଂ ପୀତଂ ମଯାଽପ୍ଯୁତ
ଯାହାର ପୁଅ ଦୁଧ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ଚୁଣା ଜଳ ପିଇ ଖୁସିରେ ନାଚେ, ଭାବେ—'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଧ ପିଇଛି'।
ଇତି ସଂଭାଷତାଂ ଵାଚଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମେ ବୁଦ୍ଧିରଚ୍ଯଵତ୍। ଆତ୍ମାନଂ ଚାତ୍ମନା ଗର୍ହନ୍ମନସେଦଂ ଵ୍ଯଚିନ୍ତଯମ୍
ଏହିପରି କଥା ସୁଣି ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଇ ମୁଁ ମନେ ଏପରି ଚିନ୍ତା କଲି।
ଅପି ଚାହଂ ପୁରା ଵିପ୍ରୈର୍ଵର୍ଜିତୋ ଗର୍ହିତୋ ଵସେ। ପରୋପସେଵାଂ ପାପିଷ୍ଠାଂ ନ ଚ କୁର୍ଯାଂ ଧନେପ୍ସଯା
ଏହା ସହିତ, ମୁଁ ପୂର୍ବେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ ଓ ନିନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲି; ଧନ ଲୋଭରେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଚାକରି କରିବା ପାପ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତି ମତ୍ଵା ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଭୀଷ୍ମାଦାଯ ତତୋ ହ୍ଯହମ୍। ପୂର୍ଵସ୍ନେହାନୁରାଗିତ୍ଵାତ୍ସଦାରଃ ସୌମକିଂ ଗତଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନେଇ, ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସ୍ନେହ ଓ ଆସକ୍ତିରେ, ମୋ ଜୀବନ ସାଥୀ ସହିତ ସୌମକିକୁ ଚାଲିଗଲି।
ଅଭିଷିକ୍ତଂ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵ କୃତାର୍ଥୋଽସ୍ମୀତି ଚିନ୍ତଯନ୍। ପ୍ରିଯଂ ସଖାଯଂ ସୁପ୍ରୀତୋ ରାଜ୍ଯସ୍ଥଂ ସମୁପାଗମମ୍
ତାଙ୍କୁ ରାଜା ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ମୋର କାମ ସଫଳ ହେଲା ବୋଲି ଭାବିଲି, ଏବଂ ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇ, ରାଜ୍ୟରେ ଅଧିପତି ହୋଇଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି।
ସଂସ୍ମରନ୍ସଙ୍ଗମଂ ଚୈଵ ଵଚନଂ ଚୈଵ ତସ୍ଯ ତତ୍। ତତୋ ଦ୍ରୁପଦମାଗମ୍ଯ ସଖଇପୂର୍ଵମହଂ ପ୍ରଭୋ
ମୁଁ ଆମ ପୂର୍ବ ଦେଖାଶୁଣା ଓ ସେଠାରେ କହିଥିବା କଥା ମନେପକାଇ, ପ୍ରଭୁ, ପୁରୁଣା ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଡ୍ରୁପଦଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି।
ଅବ୍ରୁଵଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ସଖାଯଂ ଵିଦ୍ଧି ମାମିତି। ଉପସ୍ଥିତସ୍ତୁ ଦ୍ରୁପଦଂ ସଖିଵଚ୍ଚାସ୍ମି ସଙ୍ଗତଃ
ମୁଁ ଡ୍ରୁପଦଙ୍କୁ କହିଲି, 'ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ତୁମର ବନ୍ଧୁ ବୋଲି ଜାଣ।' ଏଭଳି କହି, ମୁଁ ବନ୍ଧୁ ସମ୍ପର୍କରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲି।
ସ ମାଂ ନିରାକାରମିଵ ପ୍ରହସନ୍ନିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଅକୃତେଯଂ ତଵ ପ୍ରଜ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାତିସମଞ୍ଜସା
ସେ ମୋତେ ଅଜଣା ଲୋକ ଭଳି ହସି, କହିଲେ, 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମର ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ଏଠି ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ଯଦାତ୍ଥ ମାଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରସଭଂ ସଖା ତେଽହମିତି ଦ୍ଵିଜ। ସଂଗତନୀହ ଜୀର୍ଯନ୍ତି କାଲେନ ପରିଜୀର୍ଯତଃ
'ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ମୋତେ ଜୋରକରି କହିଲ, "ମୁଁ ତୁମର ବନ୍ଧୁ," ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏଠି ସମ୍ପର୍କଗୁଡିକ ସମୟ ସହିତ ଝରିଯାଏ, ଲୋକେ ବୃଦ୍ଧ ହେବା ସହିତ ସେମାନେ ମନ୍ଦ ପଡ଼ନ୍ତି।'
ସୌହୃଦଂ ମେ ତ୍ଵଯା ହ୍ଯାସୀତ୍ପୂର୍ଵଂ ସାମର୍ଥ୍ଯବନ୍ଧନମ୍। ନାଶ୍ରୋତ୍ରିଯଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ନାରଥୀ ରଥିନଃ ସଖା
'ପୂର୍ବେ ଆମର ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କ୍ଷମତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା; ଯେଉଁଠି ଶିକ୍ଷା ନାହିଁ, ସେ ଶିକ୍ଷାଳୁ ଲୋକଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ହୁଏନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ରଥ ନାହିଁ, ସେ ରଥୀଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ହୁଏନାହିଁ।'
ସାମ୍ଯାଦ୍ଧି ସଖ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈଷମ୍ଯାନ୍ନୋପପଦ୍ଯତେ। ନ ସଖ୍ଯମଜରଂ ଲୋକେ ଵିଦ୍ଯତେ ଜାତୁ କସ୍ଯଚିତ୍
'ସମତାରୁ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ହୁଏ, ଅସମତାରୁ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ କାହାର ସହିତ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଅଜର ରହେ ନାହିଁ।'
କାମୋ ଵୈନଂ ଵିହରତି କ୍ରୋଧୋ ଵୈନଂ ରହତ୍ଯୁତ। ମୈଵଂ ଜୀର୍ଣମୁପାସ୍ସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ସଖ୍ଯଂ ଭଵଦୁପାଧିକୃତ୍
'ଇଚ୍ଛା ଏହାକୁ ଭୋଗ କରେ, କ୍ରୋଧ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ। ତୁମେ ଏହି ପୁରୁଣା ବନ୍ଧୁତ୍ୱକୁ ଧରି ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯାହା ତୁମେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ କରିଥିଲ।'
ଆସୀତ୍ସଖ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ଵଯା ମେଽର୍ଥନିବନ୍ଧନମ୍। ନହ୍ଯନାଢ୍ଯଃ ସଖାଽଽଢ୍ଯସ୍ଯ ନାଵିଦ୍ଵାନ୍ଵିଦୁଷଃ ସଖା
'ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମର ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ପୂର୍ବେ ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଥିଲା। ଗରିବ ଧନୀଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ହୁଏନାହିଁ, ଅଶିକ୍ଷିତ ଶିକ୍ଷିତଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ହୁଏନାହିଁ।'
ନ ଶୂରସ୍ଯ ସଖା କ୍ଲୀବଃ ସଖିପୂର୍ଵଂ କିମିଷ୍ଯତେ। ନ ହି ରାଜ୍ଞାମୁଦୀର୍ଣାନାମେଵଂ ଭୂତୈର୍ନରୈଃ କ୍ଵଚିତ୍
'ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଶୂରବୀରଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ହୁଏନାହିଁ, ପୂର୍ବରୁ ଏପରି ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ମନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ କେବେ ଏପରି ଲୋକଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁ କରନ୍ତି ନାହିଁ।'
ସଖ୍ଯଂ ଭଵତି ମନ୍ଦାତ୍ମଞ୍ଛ୍ରିଯା ହୀନୈର୍ଧନଚ୍ଯୁତୈଃ। ନାଶ୍ରୋତ୍ରିଯଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯସ୍ଯ ନାରଥୀ ରଥିନଃ ସଖା
'ମନ୍ଦମତି, ଧନ ହରାଇଥିବା, ଓ ଭାଗ୍ୟହୀନ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ହୁଏ। ଅଶିକ୍ଷିତ ଶିକ୍ଷିତଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ହୁଏନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ରଥ ନାହିଁ, ସେ ରଥୀଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ହୁଏନାହିଁ।'