ତତସ୍ତତ୍ସର୍ଵମାଚଷ୍ଟ ଦୁର୍ଯୋଧନଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍। ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଭୀମସେନଶ୍ଚ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମସେନ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେଙ୍କୁ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ କହିଦେଲେ।
ନାଗଲୋକେ ଚ ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ଗୁଣଦୋଷମଶେଷତଃ। ତଚ୍ଚ ସର୍ଵମଶେଷେଣ କଥଯାମାସ ପାଣ୍ଡଵଃ
ନାଗଲୋକରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ସବୁ ଦିଗ, ପାଣ୍ଡବ ସେ ସବୁ କଥା ପୂରାପୂରି କହିଦେଲେ।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ଭୀମମାହ ଵଚୋଽର୍ଥଵତ୍। ତୂଷ୍ଣୀଂ ଭଵ ନ ତେ ଜଲ୍ପ୍ଯମିଦଂ କାର୍ଯଂ କଥଂଚନ
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୀମଙ୍କୁ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ: 'ଚୁପ ରୁହ; ଏହି କଥା କେବେ ବି କାହାକୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଇତଃପ୍ରଭୃତି କୌନ୍ତେଯଂ ରକ୍ଷତାନ୍ଯୋନ୍ଯମାଦୃତାଃ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାବାହୁର୍ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
'ଏଠାରୁ ଆଗକୁ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଆମେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଦରରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର।' ଏଭଳି କହି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ—
ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହିତଃ ସର୍ଵୈରପ୍ରମତ୍ତୋଽଭଵତ୍ତଦା। ଯଦା ତ୍ଵଵଗତାସ୍ତେ ଵୈ ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତସ୍ଯ କର୍ମ ତତ୍
—ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ସହିତ ସତର୍କ ରହିଲେ; ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝିଲେ, ସେମାନେ—
ନତ୍ଵେଵ ବହୁଲଂ ଚକ୍ରୁଃ ପ୍ରଯତା ମନ୍ତ୍ରରକ୍ଷଣେ। ଧର୍ମାତ୍ମା ଵିଦୁରସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରଦଦୌ ମତିମାନ୍ମତିମ୍
—ମନ୍ତ୍ର ରକ୍ଷାରେ ବହୁତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଦୁର, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସଠିକ୍ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ଦୁର୍ଯୋଧନୋଽପି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାଣ୍ଡଵଂ ପୁନରାଗତମ୍। ନିଶ୍ଵସଂଶ୍ଚିନ୍ତଯଂଶ୍ଚୈଵମହନ୍ଯହନି ତପ୍ଯତେ
ପୁଣି ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଫେରିଆସିଥିବା ଦେଖି, ଦୁର୍ୟୋଧନ ଦୀର୍ଘନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ଦିନକୁ ଦିନ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ।
କୁମାରାନ୍କ୍ରୀଡମାନାଂସ୍ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜାତିଦୁର୍ମଦାନ୍। ଗୁରୁଂ ଶିକ୍ଷାର୍ଥମନ୍ଵିଷ୍ଯ ଗୌତମଂ ତାନ୍ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ସେଇ ଅତି ଗର୍ବିତ ରାଜକୁମାରମାନେ ଖେଳୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାଜା ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଗୁରୁ ଗୌତମଙ୍କୁ ଖୋଜି, ସେମାନେଂକୁ ତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଦେଇଦେଲେ।
ଶରସ୍ତମ୍ବେ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥପାରଗମ୍। `ରାଜ୍ଞା ନିଵେଦିତାସ୍ତସ୍ମୈ ତେ ଚ ସର୍ଵେ ଚ ନିଷ୍ଠିତାଃ।' ଅଧିଜଗ୍ମୁଶ୍ଚ କୁରଵୋ ଧନୁର୍ଵେଦଂ କୃପାତ୍ତୁ ତେ
ଯିଏ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଶର ଗଛରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ରାଜା ସେମାନେଂକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କୁରୁମାନେ କୃପାଙ୍କଠାରୁ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଶିଖିଲେ।
କୃପସ୍ଯାପି ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସଂଭଵଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। ଶରସ୍ତମ୍ବାତ୍କଥଂ ଜଜ୍ଞେ କଥଂ ଵାଽସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଵାପ୍ତଵାନ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ କୃପାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମୋତେ କହିବେ; କିପରି ସେ ଶର ଗଛରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଏବଂ କିପରି ଅସ୍ତ୍ର ଅଧିକାର କଲେ।
ମହର୍ଷେର୍ଗୌତମସ୍ଯାସୀଚ୍ଛରଦ୍ଵାନ୍ନାମ ଗୌତମଃ। ପୁତ୍ରଃ କିଲ ମହାରାଜ ଜାତଃ ସହଶରୈର୍ଵିଭୋ
ମହାର୍ଷି ଗୌତମଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶରଦ୍ୱାନ; ରାଜା, ସେ ଶର ସହିତ ଜନ୍ମିଥିଲେ।
ନ ତସ୍ଯ ଵେଦାଧ୍ଯଯନେ ତଥା ବୁଦ୍ଧିରଜାଯତ। ଯଥାସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିରଭଵଦ୍ଧନୁର୍ଵେଦେ ପରନ୍ତପ
ସେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଏତେ ମନ ଲଗାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ସେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଅଧିକ ରୁଚି ଦେଖାଇଥିଲେ, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ।
ଅଧିଜଗ୍ମୁର୍ଯଥା ଵେଦାସ୍ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ। ତଥା ସ ତପସୋପେତଃ ସର୍ଵାଣ୍ଯସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଵାପ ହ
ଯେପରି ଏକ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥାଏ, ସେପରି ସେ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ୟାରେ ଲଗି ଥିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିଲେ।
ଧନୁର୍ଵେଦପରତ୍ଵାଚ୍ଚ ତପସା ଵିପୁଲେନ ଚ। ଭୃଶଂ ସନ୍ତାପଯାମାସ ଦେଵରାଜଂ ସ ଗୌତମଃ
ଧନୁର୍ବେଦରେ ତୀବ୍ର ରୁଚି ଓ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ସେ ଗୌତମ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କୁ ବହୁତ ଅସ୍ୱସ୍ଥ କରିଦେଲେ।
ତତୋ ଜାଲଵତୀଂ ନାମ ଦେଵକନ୍ଯାଂ ସୁରେଶ୍ଵରଃ। ପ୍ରାହିଣୋତ୍ତପସୋ ଵିଘ୍ନଂ କୁରୁ ତସ୍ଯେତି କୌରଵ
ତାପରେ, ହେ କୌରବ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଜାଲବତୀ ନାମକ ଏକ ଦେବକନ୍ୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ବାଧା ଦେବା ପାଇଁ ପଠାଇଲେ।
ସା ହି ଗତ୍ଵାଽଽଶ୍ରମଂ ତସ୍ଯ ରମଣୀଯଂ ଶରଦ୍ଵତଃ। ଧନୁର୍ବାଣଧରଂ ବାଲା ଲୋଭଯାମାସ ଗୌତମମ୍
ସେ ଜାଲବତୀ ଶରଦ୍ବତଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଧନୁଷ୍ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ଯୁବକ ଗୌତମଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ତାମେକଵସନାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୌତମୋଽପ୍ସରସଂ ଵନେ। ଲୋକେଽପ୍ରତିମସଂସ୍ଥାନାଂ ପ୍ରୋତ୍ଫୁଲ୍ଲନଯନୋଽଭଵତ୍
ଏକ ମାତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଥିବା ଏହି ଅପ୍ସରାକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖି, ଗୌତମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଗଲା।
ଧନୁଶ୍ଚ ହି ଶରାସ୍ତସ୍ଯ କରାଭ୍ଯାମପତନ୍ଭୁଵି। ଵେପଥୁଶ୍ଚାସ୍ଯ ସହସା ଶରୀରେ ସମଜାଯତ
ତାଙ୍କର ହାତରୁ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ କମ୍ପନ ଆସିଗଲା।
ସ ତୁ ଜ୍ଞାନଗରୀଯସ୍ତ୍ଵାତ୍ତପସଶ୍ଚ ସମର୍ଥନାତ୍। ଅଵତସ୍ଥେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଧୈର୍ଯେଣ ପରମେଣ ହ
କିନ୍ତୁ ତିବ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ଯସ୍ତସ୍ଯ ସହସା ରାଜନ୍ଵିକାରଃ ସମଦୃଶ୍ଯତ। ତେନ ସୁସ୍ରାଵ ରେତୋଽସ୍ଯ ସ ଚ ତନ୍ନାନ୍ଵବୁଧ୍ଯତ
ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ହଠାତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା, ତାହାର ଫଳରେ ତାଙ୍କ ରେତସ୍ ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଝରିଗଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହା ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଧନୁଶ୍ଚ ସଶରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତଥା କୃଷ୍ଣାଜିନାନି ଚ। ସ ଵିହାଯାଶ୍ରମଂ ତଂ ଚ ତାଂ ଚୈଵାପ୍ସରସଂ ମୁନିଃ
ତାପରେ, ସେ ମୁନି ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଛାଡ଼ି, ସେଇ ଆଶ୍ରମ ଓ ଅପ୍ସରାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଗଲେ।
ଜଗାମ ରେତସ୍ତତ୍ତସ୍ଯ ଶରସ୍ତମ୍ବେ ପପାତ ଚ। ଶରସ୍ତମ୍ବେ ଚ ପତିତଂ ଦ୍ଵିଧା ତଦଭଵନ୍ନୃପ
ତାଙ୍କ ରେତସ୍ ସେଠାରେ ପଡ଼ି ଏକ ଶର ଗଛର ଉପରେ ଝରିଲା; ଏବଂ, ହେ ରାଜନ୍, ଶର ଗଛରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହା ଦୁଇ ଭାଗ ହେଲା।
ତସ୍ଯାଥ ମିଥୁଂ ଜଜ୍ଞେ ଗୌତମସ୍ଯ ଶରଦ୍ଵତଃ। `ମହର୍ଷେର୍ଗୌତମସ୍ଯାସ୍ଯ ହ୍ଯାଶ୍ରମସ୍ଯ ସମୀପତଃ।।' ମୃଗଯାଂ ଚରତୋ ରାଜ୍ଞଃ ଶାନ୍ତନୋସ୍ତୁ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ତାପରେ, ଗୌତମ ଶରଦ୍ବତଙ୍କର ସେଇ ଦୁଇଟି ଶିଶୁ ମହାର୍ଷି ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ଶାନ୍ତନୁ ଅନ୍ୟେ ଶିକାର କରୁଥିଲେ।
କଶ୍ଚିତ୍ସେନାଚରୋଽରଣ୍ଯେ ମିଥୁନଂ ତଦପଶ୍ଯତ। ଧନୁଶ୍ଚ ସଶରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥା କୃଷ୍ଣାଜିନାନି ଚ
ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ଏକ ସେନା ଚାଳକ ସେଇ ଦୁଇଟି ଶିଶୁ, ଧନୁଷ, ବାଣ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଦେଖିଲେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ଚାପତ୍ଯେ ଧନୁର୍ଵେଦାନ୍ତଗସ୍ଯ ହ। ସ ରାଜ୍ଞେ ଦର୍ଶଯାମାସ ମିଥୁନଂ ସଶରଂ ଧନୁଃ
ଧନୁର୍ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଦ୍ୱିଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ସେ ସେନା ଚାଳକ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଶିଶୁ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଦେଖାଇଲେ।
ସ ତଦାଦାଯ ମିଥୁନଂ ରାଜା ଚ କୃପଯାନ୍ଵିତଃ। ଆଜଗାମ ଗୃହାନେଵ ମମ ପୁତ୍ରାଵିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ସେଇ ଦୁଇଟି ଶିଶୁକୁ ଉଠାଇ, ରାଜା କୃପାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, 'ଏମାନେ ମୋର ସନ୍ତାନ' ବୋଲି କହି ଘରକୁ ନେଇଗଲେ।
ତତଃ ସଂଵର୍ଧଯାମାସ ସଂସ୍କାରୈଶ୍ଚାପ୍ଯଯୋଜଯତ୍। ପ୍ରାତିପେଯୋ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମିଥୁନଂ ଗୌତମସ୍ଯ ତତ୍
ତାପରେ, ପ୍ରତୀପପୁତ୍ର ଏହି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଗୌତମଙ୍କ ଦୁଇଟି ଶିଶୁକୁ ଯଥାଯଥ ନିୟମ ଓ ସଂସ୍କାର ସହ ପାଳନ କଲେ।
କୃପଯା ଯନ୍ମଯା ବାଲାଵିମୌ ସଂଵର୍ଧିତାଵିତି। ତସ୍ମାତ୍ତଯୋର୍ନାମ ଚକ୍ରେ ତଦେଵ ସ ମହୀପତିଃ। `ତସ୍ମାତ୍କୃପ ଇତି ଖ୍ଯାତଃ କୃପୀ କନ୍ଯା ଚ ସାଽଭଵତ୍
ମୁଁ କୃପାବଶତାରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଶିଶୁକୁ ପାଳିଥିଲି ବୋଲି, ସେ ମହାରାଜା ତାଙ୍କ ନାମ ରଖିଲେ; ଏହିପରି, ପୁଅର ନାମ 'କୃପ', ଝିଅର ନାମ 'କୃପୀ' ହେଲା।
ପିତାପି ଗୌତମସ୍ତତ୍ର ତପସା ତାଵଵନ୍ଦିତ। ଆଗତ୍ଯ ତସ୍ମୈ ଗୋତ୍ରାଦି ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଵାଂସ୍ତଦା
ତାପରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଗୌତମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନିତ କଲେ ଏବଂ ଆସି ସମସ୍ତ ଗୋତ୍ର ଓ ବିବରଣୀ ତାଙ୍କୁ କୁହିଦେଲେ।
କୃପୋଽପି ଚ ତଦା ରାଜନ୍ଧନୁର୍ଵେଦପରୋଽଭଵତ୍।' ଚତୁର୍ଵିଧଂ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ
ଏହି ସମୟରେ, ହେ ରାଜନ୍, କୃପ ଧନୁର୍ବେଦରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ହେଲେ, ଚାରିପ୍ରକାର ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ।