ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ଚ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ରାଜ୍ଞା ଦୁର୍ଯୋଧନେନ ଵୈ। ଶମାର୍ଥେ ଯାଚମାନସ୍ଯ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋର୍ହିତମ୍
ଏଠାରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ରାଜା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଭଲ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଶାନ୍ତି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ।
ଦମ୍ଭୋଦ୍ଭଵସ୍ଯ ଚାଖ୍ଯାନମତ୍ରୈଵ ପରିକୀର୍ତିତମ୍। ଵରାନ୍ଵେଷଣମତ୍ରୈଵ ମାତଲେଶ୍ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ଏଠାରେ ଦମ୍ଭୋଦ୍ଭବଙ୍କ କଥା ଏବଂ ମହାତ୍ମା ମାତଲିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଶୀର୍ବାଦ ଅନ୍ୱେଷଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ମହର୍ଷେଶ୍ଚାପି ଚରିତଂ କଥିତଂ ଗାଲଵସ୍ଯ ଵୈ। ଵିଦୁଲାଯାଶ୍ଚ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚାପ୍ଯନୁଶାସନମ୍
ଏଠାରେ ମହାର୍ଷି ଗାଳବଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଏବଂ ବିଦୁଳାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପଦେଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
କର୍ଣଦୁର୍ଯୋଧନାଦୀନାଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ମନ୍ତ୍ରିତମ୍। ଯୋଗେଶ୍ଵରତ୍ପଂ କୃଷ୍ଣେନ ଯତ୍ର ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରଦର୍ଶିତମ୍
କର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ଚକ୍ରାନ୍ତ ଦେଖି, ଯୋଗେଶ୍ୱର କୃଷ୍ଣ ଏହାକୁ ରାଜାମାନେ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।
ରଥମାରୋପ୍ଯ କୃଷ୍ଣେନ ଯତ୍ର କର୍ଣୋଽନୁମନ୍ତ୍ରିତଃ। ଉପାଯପୂର୍ଵଂ ଶୌଟୀର୍ଯାତ୍ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତଶ୍ଚ ତେନ ସଃ
ଏଠାରେ କୃଷ୍ଣ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ କର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ନିଷ୍ଠାରେ ଥିବାରୁ ତାହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଆଗମ୍ଯ ହାସ୍ତିନପୁରାଦୁପପ୍ଲାଵ୍ଯମରିଂଦମଃ। ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଵାନ୍ହରିଃ
ହସ୍ତିନାପୁରରୁ ଉପପ୍ଲବ୍ୟକୁ ଆସି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ହରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଥିଲେ।
ତେ ତସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ଚ ଯଦ୍ଧିତମ୍। ସାଙ୍ଗ୍ରାମିକଂ ତତଃ ସର୍ଵଂ ସଞ୍ଜଂ ଚକ୍ରୁଃ ପରଂତପାଃ
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଯାହା ଭଲ ଭାବି, ଶତ୍ରୁମାନେ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତି କଲେ।
ତତୋ ଯୁଦ୍ଧାଯ ନିର୍ଯାତା ନରାଶ୍ଵରଥଦନ୍ତିନଃ। ନଗରାଦ୍ଧାସ୍ତିନପୁରାଦ୍ଵଲସଂଖ୍ଯାନମେଵଚ
ତାପରେ ହସ୍ତିନାପୁର ସହରରୁ ମନୁଷ୍ୟ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ, ତାଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଯତ୍ର ରାଜ୍ଞା ହ୍ଯୁଲୂକସ୍ଯ ପ୍ରେଷଣଂ ପାମ୍ଡଵାନ୍ପ୍ରତି। ଶ୍ଵୋଭାଵିନି ମହାଯୁଦ୍ଧେ ଦୌତ୍ଯେନ କୃତଵାନ୍ପ୍ରଭୁଃ
ଏଠାରେ ରାଜା ଉଲୂକଙ୍କୁ ଦୂତ ଭାବେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧର ପୂର୍ବ ସନ୍ଦେଶ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ।
ରଥାତିରଥସଂଖ୍ଯାନମମ୍ବୋପାଖ୍ଯାନମେଵ ଚ। ଏତତ୍ସୁବହୁଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ପଞ୍ଚମଂ ପର୍ଵ ଭାରତେ
ଏଠାରେ ରଥୀ ଓ ଅତିରଥୀମାନଙ୍କ ଗଣନା ଏବଂ ଅମ୍ବାଙ୍କ କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହିପରି ଅନେକ ଘଟଣା ସହିତ ଭାରତର ପଞ୍ଚମ ପର୍ବ ଅଛି।
ଉଦ୍ଯୋଗପର୍ଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ସନ୍ଧିଵିଗ୍ରହମିଶ୍ରିତମ୍। ଅଧ୍ଯାଯାନାଂ ଶତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଷଡଶୀତିର୍ମହର୍ଷିଣା
ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବରେ ମିଶିଥିବା ସନ୍ଧି ଓ ବିଗ୍ରହ ବିଷୟକ କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି। ଏହି ପର୍ବରେ ମହାର୍ଷିଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ଏକ ଶତ ଛଅଠି ଅଧ୍ୟାୟ ରହିଛି।
ଶ୍ଲୋକାନାଂ ଷଟ୍ ସହସ୍ରାଣି ତାଵନ୍ତ୍ଯେଵ ଶତାନି ଚ। ଶ୍ଲୋକାଶ୍ଚ ନଵତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତଥୈଵାଷ୍ଟୌ ମହାତ୍ମନା
ଏହି ପର୍ବରେ ଛଅ ହଜାର ଏବଂ ଅଠାନବେ ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି, ସେଥିରେ ଅଠାନବେଟି ଅଧିକ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛି ବୋଲି ମହାତ୍ମା ଋଷି କହିଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯାସେନୋଦାରମତିନା ପର୍ଵଣ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତପୋଧନାଃ। ଅତଃ ପରଂ ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥଂ ଭୀଷ୍ମପର୍ଵ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଉଦାର ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପର୍ବ ରଚିତ। ଏହା ପରେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶୟ ଥିବା ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
ଜମ୍ବୂଖଣ୍ଡଵିନିର୍ମାଣଂ ଯତ୍ରୋକ୍ତଂ ସଂଜଯେନ ହ। ଯତ୍ର ଯୌଧିଷ୍ଠିରଂ ସୈନ୍ଯଂ ଵିଷାଦମଗମତ୍ପରମ୍
ଏଠାରେ ସଞ୍ଜୟ ଦ୍ୱାରା ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଗଠନର କଥା କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ଏଠି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନା ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଯତ୍ର ଯୁଦ୍ଧମଭୂଦ୍ଧୋରଂ ଦସାହାନି ସୁଦାରୁଣମ୍। କଶ୍ମଲଂ ଯତ୍ର ପାର୍ଥସ୍ଯ ଵାସୁଦେଵୋ ମହାମତିଃ
ଏଠି ଦଶ ଦିନ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା। ଏଠି ମହାବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବାସୁଦେବ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ଭ୍ରମ ଦୂର କରିଥିଲେ।
ମୋହଜଂ ନାଶଯାମାସ ହେତୁଭିର୍ମୋକ୍ଷଦର୍ଶିଭିଃ। ସମୀକ୍ଷ୍ଯାଦୋକ୍ଷଜଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରହିତେ ରତଃ
ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୋହକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଖିଥିବା ମହାପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁ ତର୍କ ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବାସୁଦେବ ଏହାକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲେ। ସେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ସବୁ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ।
ରଥାଦାପ୍ଲୁତ୍ଯ ଵେଗେନ ସ୍ଵଯଂ କୃଷ୍ଣ ଉଦାରଧୀଃ। ପ୍ରତୋଦପାଣିରାଧାଵଦ୍ଭୀଷ୍ମଂ ହନ୍ତୁଂ ଵ୍ଯପେତଭୀଃ
ତାପରେ ଉଦାର ମନ ଥିବା କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ରଥରୁ ତୁରନ୍ତ ଲାଫି ପଡ଼ିଲେ, ହାତରେ ଚାବୁକ ନେଇ ଭୟହୀନ ଭାବେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଧାଇଗଲେ।
ଵାକ୍ଯପ୍ରତୋଦାଭିହତୋ ଯତ୍ର କୃଷ୍ଣେନ ପାଣ୍ଡଵଃ। ଗାଣ୍ଡୀଵଧନ୍ଵା ସମରେ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ
ଏଠି କୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା ଚାବୁକ ପରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଛୁଇଁଥିଲା। ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଶିଖଣ୍ଡିନଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଯତ୍ର ପାର୍ଥୋ ମହାଧନୁଃ। ଵିନିଘ୍ନନ୍ନିଶିତୈର୍ବାଣୈ ରଥାଦ୍ଭୀଷ୍ମମପାତଯତ୍
ଏଠି ଅର୍ଜୁନ, ଶିଖଣ୍ଡିକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ରଥରୁ ତଳକୁ ପକାଇଦେଲେ।
ଶରତଲ୍ପଗତଶ୍ଚୈଵ ଭୀଷ୍ମୋ ଯତ୍ର ବଭୂଵ ହ। ଷଷ୍ଠମେତତ୍ସମାଖ୍ଯାତଂ ଭାରତେ ପର୍ଵ ଵିସ୍ତୃତମ୍
ଏଠି ଭୀଷ୍ମ ବାଣର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟାନ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ଭାରତର ଛଅଟିଏ ପର୍ବ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଅଧ୍ଯାଯାନାଂ ଶତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତଥା ସପ୍ତଦଶାପରେ। ପଞ୍ଚ ଶ୍ଲୋକସହସ୍ରାଣି ସଂଖ୍ଯଯାଷ୍ଟୌ ଶତାନି ଚ
ଏହି ପର୍ବରେ ଏକ ଶତ ସତର ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଆଠ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ଲୋକାଶ୍ଚ ଚତୁରାଶୀତିରସ୍ମିନ୍ପର୍ଵଣି କୀର୍ତିତାଃ। ଵ୍ଯାସେନ ଵେଦଵିଦୁଷା ସଂଖ୍ଯାତା ଭୀଷ୍ମପର୍ଵଣି
ଏହି ପର୍ବରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚଉରାଶିଟି ଶ୍ଲୋକ ଗଣନା କରାଯାଇଛି।
ଦ୍ରୋଣପର୍ଵ ତତଶ୍ଚିତ୍ରଂ ବହୁଵୃତ୍ତାନ୍ତମୁଚ୍ଯତେ। ସୈନାପତ୍ଯେଽଭିଷିକ୍ତୋଽଥ ଯତ୍ରାଚାର୍ଯଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ତାପରେ ଡ୍ରୋଣ ପର୍ବର ବିବରଣୀ ଆସେ, ଯେଉଁଥିରେ ବହୁତ ଘଟଣା ଘଟିଥାଏ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଡ୍ରୋଣ ସେନାପତି ହିସାବରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ଯ ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ମହାସ୍ତ୍ରଵିତ୍। ଗ୍ରହଣଂ ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଁ ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଡ୍ରୋଣ ଧର୍ମରାଜ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପକାଇବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ।
ଯତ୍ର ସଂଶପ୍ତକାଃ ପାର୍ଥମପନିନ୍ଯୂ ରଣାଜିରାତ୍। ଭଗଦତ୍ତୋ ମହାରାଜୋ ଯତ୍ର ଶକ୍ରସମୋ ଯୁଧି
ଏଠି ସଂଶପ୍ତକମାନେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଦୂରେ ନେଇଗଲେ। ଏଠି ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଯୋଦ୍ଧା ଭଗଦତ୍ତ ରାଜା ଥିଲେ।
ସୁପ୍ରତୀକେନ ନାଗେନ ସ ହି ଶାନ୍ତଃ କିରୀଟିନା। ଯତ୍ରାଭିମନ୍ଯୁଂ ବହଵୋ ଜଘ୍ନୁରେକଂ ମହାରଥାଃ
ସୁପ୍ରତୀକ ନାମକ ଦୀନ୍ଦା ହାତୀରେ ଚଢ଼ି ଥିବା ଭଗଦତ୍ତଙ୍କୁ କିରୀଟିଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏଠି ବହୁତ ମହାରଥୀ ଏକା ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଥିଲେ।
ଜଯଦ୍ରଥମୁଖା ବାଲଂ ଶୂରମପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନମ୍। ହତେଽଭିମନ୍ଯୌ କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ଯତ୍ର ପାର୍ଥେନ ସଂଯୁଗେ
ଜୟଦ୍ରଥ ଆଦି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତା'ପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବୟସର ଶୂର ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ। ଅଭିମନ୍ୟୁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ୍ରୋଧିତ ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଲି ଦେଲେ।
ଅକ୍ଷୌହିଣୀଃ ସପ୍ତ ହତ୍ଵା ହତୋ ରାଜା ଜଯଦ୍ରଥଃ। ଯତ୍ର ଭୀମୋ ମହାବାହୁଃ ସାତ୍ଯକିଶ୍ଚ ମହାରଥଃ
ସାତଟି ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାକୁ ମାରିଦେଇ ଅର୍ଜୁନ ରାଜା ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ଏଠି ବଳଶାଳୀ ଭୀମ ଓ ମହାରଥୀ ସାତ୍ୟକି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ଅନ୍ଵେଷଣାର୍ଥଂ ପାର୍ଥସ୍ଯ ଯୁଧିଷ୍ଠିରନୃପାଜ୍ଞଯା। ପ୍ରଵିଷ୍ଟୌ ଭାରତୀଂ ସେନାମପ୍ରଧୃଷ୍ଯାଂ ସୁରୈରପି
ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦୁଇଜଣ ଭାରତୀୟ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିନଥିଲେ।
ସଂଶପ୍ତକାଵଶେଷଂ ଚ କୃତଂ ନିଃଶେଷମାହଵେ। ସଂଶପ୍ତକାନାଂ ଵୀରାଣାଂ କୋଟ୍ଯୋ ନଵ ମହାତ୍ମନାମ୍
ସଂଶପ୍ତକମାନଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନଷ୍ଟ ହେଲା; ସଂଶପ୍ତକ ବୀରମାନଙ୍କର ନବ କୋଟି ଯୋଦ୍ଧା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।