ପପାତ ସହସା ଭୂମୌ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବୃହସ୍ପତିଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତଂ ଶୁକ୍ରଂ ଶଶାପ ସ ରୁଷାନ୍ଵିତଃ
ସେ ବୀର୍ୟ ହଠାତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ତାପରେ ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କ ବୀର୍ୟ ପଡ଼ିଯିବା ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶିଶୁକୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଉଚଥ୍ଯପୁତ୍ରଂ ଗର୍ଭସ୍ଥଂ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵମୀଦୃଶେ କାଲେ ସର୍ଵଭୂତେପ୍ସିତେ ସତି
ଭଗବାନ ଋଷି ଉଚଥ୍ୟଙ୍କ ଗର୍ଭସ୍ଥ ପୁଅକୁ ତିରସ୍କାର କରି କହିଲେ, 'ଏପରି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ମୋତେ ଆଶା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ବିରୋଧ କଲା।'
ଏଵମାତ୍ଥ ଵଚସ୍ତସ୍ମାତ୍ତମୋ ଦୀର୍ଘଂ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯସି। ସ ଵୈ ଦୀର୍ଘତମା ନାମ ଶାପାଦୃଷିରଜାଯତ
'ଏପରି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିବାରୁ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିବ।' ଏହି ଶାପ ଦ୍ୱାରା ସେ ଋଷିଙ୍କ ନାମ ହେଲା ଦୀର୍ଘତମାସ।
ବୃହସ୍ପତେର୍ବୃହତ୍କୀର୍ତେର୍ବୃହସ୍ପତିରିଵୌଜସା। ଜାତ୍ଯନ୍ଧୋ ଵେଦଵିତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପତ୍ନୀଂ ଲେଭେ ସ ଵିଦ୍ଯଯା
ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ମହିମା ଓ ତେଜ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘତମାସ ଜନ୍ମକାଳରୁ ଅନ୍ଧ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନରେ ସେ ଏକ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଲାଗିଲେ।
ତରୁଣୀଂ ରୁପସଂପନ୍ନାଂ ପ୍ରଦ୍ଵେଷୀଂ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀମ୍। ସ ପୁତ୍ରାଞ୍ଜନଯାମାସ ଗୌତମାଦୀନ୍ମହାଯଶାଃ
ସେ ଏକ ଯୁବତୀ ଓ ରୂପବତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପ୍ରଦ୍ୱେଷୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ; ଏହି ମହାପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷି ଗୌତମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଅମାନେ ଜନ୍ମଦେଲେ।
ଋଷେରୁଚଥ୍ଯସ୍ଯ ତଦା ସନ୍ତାନକୁଲଵୃଦ୍ଧଯେ। ଧର୍ମାତ୍ମା ଚ ମହାତ୍ମା ଚ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ
ଏଭଳି ଉଚଥ୍ୟଙ୍କ ବଂଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ମହାନ ଆତ୍ମା, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ପାରଙ୍ଗତ ଏହି ଋଷି ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଗୋଧର୍ମଂ ସୌରଭେଯାଚ୍ଚ ସୋଽଧୀତ୍ଯ ନିଖିଲଂ ମୁନିଃ। ପ୍ରାଵର୍ତତ ତଦା କର୍ତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାଵାଂସ୍ତମଶଙ୍କଯା
ଗାଁଠିଆ ପଶୁମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସୌରଭେୟଙ୍କ ଦେଖାଇଥିବା ନୀତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଶିଖି, ସେ ମୁନି ଦୃଢ଼ ଆସ୍ଥା ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ, ସେହି କାମଗୁଡ଼ିକୁ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତୋ ଵିତଥମର୍ଯାଦଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁନିସତ୍ତମାଃ। କ୍ରୁଦ୍ଧା ମୋହାଭିଭୂତାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ତତ୍ରାଶ୍ରମୌକସଃ
ତାପରେ, ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ରୂପେ ରିସିଗଲେ।
ଅହୋଽଯଂ ଭିନ୍ନମର୍ଯାଦୋ ନାଶ୍ରମେ ଵସ୍ତୁମର୍ହତି। ତସ୍ମାଦେନଂ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ପାପାତ୍ମାନଂ ତ୍ଯଜାମହେ
‘ଦେଖ, ଏହି ଲୋକ ନୀତି ଭଙ୍ଗ କରିଛି; ଏହା ଆଶ୍ରମରେ ରହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ପାପୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା।’
ଇତ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମାଭାଷ୍ଯ ତେ ଦୀର୍ଘତମସଂ ମୁନିମ୍। ପୁତ୍ରଲାଭାଚ୍ଚ ସା ପତ୍ନୀ ନ ତୁତୋଷ ପତିଂ ତଦା
ଏଭଳି ଏକାଉଁ ଆଲୋଚନା କରି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅନ୍ଧକାରରେ ରହିଥିବା ମୁନିଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପୁଅ ମିଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମୁନିଙ୍କର ଜଣେ ପତ୍ନୀ ତାଙ୍କ ପତିଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବାକୁ ପାରିଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରଦ୍ଵିଷନ୍ତୀଂ ପତିର୍ଭାର୍ଯାଂ କିଂ ମାଂ ଦ୍ଵେକ୍ଷୀତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ପତି ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ବିରୋଧୀ ହୋଇଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପଚାରିଲେ, ‘ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଘୃଣା କରୁଛ?’
ଅହଂ ତ୍ଵଦ୍ଭରଣାଶକ୍ତା ଜାତ୍ଯନ୍ଧଂ ସସୁତଂ ତଦା। ନିତ୍ଯକାଲଂ ଶ୍ରମେଣାର୍ତା ନ ଭରେଯଂ ମହାତପଃ
ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଓ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ପୁଅ ସହିତ ପୋଷଣ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ। ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖରେ ରହୁଛି, ଏହି ଭାର ଆଉ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।’
ତସ୍ମାସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଋଷିଃ କୋପସମନ୍ଵିତଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତଃ ପତ୍ନୀଂ ପ୍ରଦ୍ଵେଷୀଂ ସସୁତାଂ ତଦା
ତାହା ସୁଣି, ଋଷି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଦ୍ୱେଷୀ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
ତ୍ଵଯା ଦତ୍ତଂ ଧନଂ ଵିପ୍ର ନେଚ୍ଛେଯଂ ଦୁଃଖକାରଣମ୍
‘ତୁମେ ଯେ ଧନ ଦେଇଛ, ସେଠାରେ ମୋତେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ଦୁଃଖର କାରଣ।’
ଯଥେଷ୍ଟଂ କୁରୁ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ନ ଭେରଯଂ ପୁରା ଯଥା
‘ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, କର; ଆଗରୁ ଯେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିଲି, ଏବେ ତାହା କରିବି ନାହିଁ।’
ଏକ ଏଵ ପତିର୍ନାର୍ଯା ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ପରାଯଣମ୍। ମୃତେ ଜୀଵତି ଵା ତସ୍ମିନ୍ନାପରଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ନରମ୍
‘ଜୀବନର ସମସ୍ତ ଦିନ ଜଣେ ନାରୀ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ପତି ହିଁ ଆଶ୍ରୟ। ସେ ମୃତ ହେଉ କି ବଞ୍ଚି ରହୁ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କୌଣସି ପୁରୁଷ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’
ଅଭିଗମ୍ଯ ପରଂ ନାରୀ ପତିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ। ଅପତୀନାଂ ତୁ ନାରୀଣାମଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ପାତକମ୍
‘ନାରୀ ଯଦି ଆଉ ଜଣେ ପୁରୁଷ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବ। ଏହି ଦିନଠାରୁ, ପତିହୀନ ନାରୀମାନେ ଏମିତି କଲେ, ସେ ଅପରାଧ ହେବ।’
ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଚେଦ୍ଧନଂ ସର୍ଵଂ ଵୃଥାଭୋଗା ଭଵନ୍ତୁ ତାଃ। ଅକୀର୍ତିଃ ପରିଵାଦାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ତାସାଂ ଭଵନ୍ତୁ ଵୈ
‘ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ଭୋଗ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଉ। ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଓ ନିନ୍ଦା ମିଳୁ।’
ଇତି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭୃଶକୋପିତା। ଗଙ୍ଗାଯାଂ ନୀଯତାମେଷ ପୁତ୍ରା ଇତ୍ଯେଵମବ୍ରଵୀତ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭୟଙ୍କର ରିସିଗଲେ ଓ କହିଲେ, ‘ଏହି ପୁଅକୁ ଗଙ୍ଗାରେ ନେଇଯାଅ।’
ଲୋଭମୋହାଭିଭୂତାସ୍ତେ ପୁତ୍ରାସ୍ତଂ ଗୌତମାଦଯଃ। ଵଦ୍ଧ୍ଵୋଡୁପେ ପରିକ୍ଷିପ୍ଯ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସମଵାସୃଜନ୍
ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ୍ତ ହୋଇ, ଗୌତମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଅମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି, ଏକ ତିରି ଉପରେ ରଖି, ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
କସ୍ମାଦନ୍ଧଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଭର୍ତଵ୍ଯୋଽଯମିତି ସ୍ମ ତେ। ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ତତଃ କ୍ରୂରାଃ ପ୍ରତିଜଗ୍ମୁରଥୋ ଗୃହାନ୍
‘ଏହି ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ କାହିଁକି ଆମେ ପୋଷଣ କରିବା?’ ଏଭଳି ଭାବି, ସେ କ୍ରୁରମାନେ ତାପରେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସୋଽନୁସ୍ରୋତସ୍ତଦା ଵିପ୍ରଃ ପ୍ଲଵମାନୋ ଯଦୃଚ୍ଛଯା। ଜଗାମ ସୁବହୂନ୍ଦେଶାନନ୍ଧସ୍ତେନୋଡୁପେନ ହ
ତାପରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ଧ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତିରି ଉପରେ ଚଢ଼ି, ପାଣିର ସ୍ରୋତ ଅନୁସରି ଅନେକ ଦେଶ ଦେଖିଲେ।
ତଂ ତୁ ରାଜା ବଲିର୍ନାମ ସର୍ଵଧର୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ। ଅପଶ୍ଯନ୍ମଜ୍ଜନଗତଃ ସ୍ରୋତସାଽଭ୍ଯାଶମାଗତମ୍
ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରଥମ ବଳି ନାମକ ରାଜା, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଡୁବୁଥିବା ଏବଂ ପାଣିର ସ୍ରୋତ ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଜଗ୍ରାହ ଚୈନଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ବଲିଃ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚୈଵଂ ସ ଵଵ୍ରେଽଥ ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ଭରତର୍ଷଭ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବଳି ରାଜା, ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ଶୂର, ସେ ତାଙ୍କୁ ଧରିଲେ। ତାଙ୍କର କଥା ଜାଣି, ପୁଅ ପାଇଁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ରାଜର୍ଷିର୍ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ମୁନିମବ୍ରଵୀତ୍।' ସନ୍ତାନାର୍ଥଂ ମହାଭାଗ ଭାର୍ଯାସୁ ମମ ମାନଦ। ପୁତ୍ରାନ୍ଧର୍ମାର୍ଥକୁଶଲାନୁତ୍ପାଦଯିତୁମର୍ହସି
ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ବିଶ୍ରାମ କରିବା ପରେ, ରାଜା ଭକ୍ତିଭାବରେ କହିଲେ: 'ହେ ମହାଭାଗ, ମୋ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ଓ ଧନରେ ପାରଙ୍ଗତ ପୁଅମାନେ ହେବା ପାଇଁ, ଆପଣ ଦୟାକରି ସନ୍ତାନ ଦେଇପାରିବେ କି?'
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ତେଜସ୍ଵୀ ତଂ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତଵାନୃଷିଃ। ତସ୍ମୈସ ରାଜା ସ୍ଵାଂ ଭାର୍ଯାଂ ସୁଦେଷ୍ଣାଂ ପ୍ରାହିଣୋତ୍ତଦା
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ତେଜସ୍ବୀ ମୁନି କହିଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ।' ତାପରେ ରାଜା ନିଜ ପତ୍ନୀ ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ପଠାଇଲେ।
ତସ୍ଯାଂ କାକ୍ଷୀଵଦାଦୀନ୍ସ ଶୂଦ୍ରଯୋନାଵୃଷିସ୍ତଦା। ଜନଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ରାନେକାଦଶୈଵ ତୁ
ସେତେବେଳେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ଥିବା ଜଣେ ଜଣାଣୀ ମାନ୍ୟେ ସୁଦେଷ୍ଣାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ କାକ୍ଷୀବଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଦଶଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
କାକ୍ଷୀଵଦାଦୀନ୍ପୁତ୍ରାଂସ୍ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵାନଧୀଯତଃ। ଉଵାଚ ତମୃଷିଂ ରାଜା ମମେମ ଇତି ଭାରତ
କାକ୍ଷୀବଦ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେକୁ ଦେଖି, ରାଜା ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଏମାନେ କି ମୋର ପୁଅ?'
ନେତ୍ଯୁଵାଚ ମହର୍ଷିସ୍ତଂ ମମେମ ଇତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍। ଶୂଦ୍ରଯୋନୌ ମଯା ହୀମେ ଜାତାଃ କାକ୍ଷୀଵଦାଦଯଃ
ମହାର୍ଷି କହିଲେ, 'ନାହିଁ, ଏମାନେ ତୁମର ନୁହଁନ୍ତି। କାକ୍ଷୀବଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ଥିବା ଜଣାଣୀର ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି।'
ଅନ୍ଧଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ଚ ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁଦେଷ୍ଣା ମହିଷୀ ତଵ। ଅଵମନ୍ଯ ଦଦୌ ମୂଢା ଶୂଦ୍ରାଂ ଧାତ୍ରେଯିକାଂ ମମ
ମୁଁ ଅନ୍ଧ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦେଖି, ତୁମର ରାଣୀ ସୁଦେଷ୍ଣା ଅବିବେକରେ ମୋତେ ଅଗ୍ରହଣ କରି, ତାଙ୍କର ଶୂଦ୍ର ଦାସୀକୁ ମୋ ପାଖକୁ ପଠାଇଥିଲେ।