ରଥସାଗରମକ୍ଷୋଭ୍ଯଂ ମାତଙ୍ଗାଙ୍ଗଶିଲାଚିତମ୍। ଵେଲାଭୂତସ୍ତଦା ପାର୍ଥଃ ପତ୍ରିଭିଃ ସମଵାରଯତ୍
ଅଚଳ ଏହି ରଥସମୁଦ୍ର, ହାତୀର ଦେହରେ ଭରିଥିବା, ସେଥିରେ ପାର୍ଥ ତାଙ୍କର ବାଣରେ ପାର୍ଶ୍ୱ ତିଆରି କରି ରୋକିଦେଲେ।
ଅର୍ଜୁନେ ଧରଣୀଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ହଯହସ୍ତେ ଚ କେଶଵେ। ଏତଦନ୍ତରମାସାଦ୍ଯ କଥଂ ପାର୍ଥୋ ନ ଘାତିତଃ
ଅର୍ଜୁନ ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁଥିବାବେଳେ ଓ କେଶବ ଘୋଡ଼ା ଧରିଥିବା ସମୟରେ, ସେଇ ମଧ୍ୟବେଳେ କିପରି ପାର୍ଥ ମୃତ୍ୟୁରୁ ବଞ୍ଚିଗଲେ?
ସଦ୍ଯଃ ପାର୍ଥିଵ ପାର୍ଥେନ ନିରୁଦ୍ଧାଃ ସର୍ଵପାର୍ଥିଵାଃ। ରଥସ୍ଥା ଧରଣୀସ୍ଥେନ ଵାକ୍ଯମଚ୍ଛାନ୍ଦସଂ ଯଥା
ହେ ରାଜା, ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଭୂମିରେ ଦଁଡାଇଥିବା ପାର୍ଥ ସମସ୍ତ ରଥାରୁ ଥିବା ରାଜାମାନେକୁ ବେଦମନ୍ତ୍ର ପରି ତୁରନ୍ତ ରୋକିଦେଲେ।
ସ ପାର୍ଥଃ ପାର୍ଥିଵାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଭୂମିସ୍ଥୋପି ରଥସ୍ଥିତାନ୍। ଏକୋ ନିଵାରଯାମାସ ଲୋଭଃ ସର୍ଵଗୁଣାନିଵ।।]
ଭୂମିରେ ଦଁଡାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପାର୍ଥ ଏକାକି ସମସ୍ତ ରଥସ୍ଥ ରାଜାମାନେକୁ ରୋକିଦେଲେ, ଯେପରି ଲୋଭକୁ ଦମନ କଲେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଯାଏ।
ତତୋ ଜନାର୍ଦନଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ପ୍ରିଯଂ ପୁରୁଷସତ୍ତମମ୍। ଅସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତୋ ମହାବାହୁରର୍ଜୁନଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ନେହଭାବରେ ପ୍ରିୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉଦପାନମିହାଶ୍ଵାନାଂ ନାଲମସ୍ତି ରଣେଽର୍ଜୁନ। ପରୀପ୍ସନ୍ତେ ଜଲଂ ଚେମେ ପେଯଂ ନ ତ୍ଵଵଗାହନମ୍
ଅର୍ଜୁନ, ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ମାଝିରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଯଥେଷ୍ଟ ପାନୀୟ ଜଳ ନାହିଁ; ଏମାନେ ପିବା ପାଇଁ ଜଳ ଚାହାଁନ୍ତି, ଗୋସାଉଥିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ଇଦମସ୍ତୀତ୍ଯସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତୋ ବ୍ରୁଵନ୍ନସ୍ତ୍ରେଣ ମେଦିନୀମ୍। ଅଭିହତ୍ଯାର୍ଜୁନଶ୍ଚକ୍ରେ ଵାଜିପାନଂ ସରଃ ଶୁଭମ୍
ଏଠାରେ ଅଛି ବୋଲି ଅର୍ଜୁନ ଶାନ୍ତ ଭାବେ କହି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମାଟିକୁ ଆଘାତ କରି ଘୋଡ଼ାମାନେ ପିବିବା ପାଇଁ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ସରୋବର ତିଆରି କଲେ।
[ହଂସକାରଣ୍ଡଵାକୀର୍ଣଂ ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତମ୍। ସୁଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପ୍ରସନ୍ନାମ୍ଭଃ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲଵରପଙ୍କଜମ୍
ସେଇ ସରୋବର ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ବିସ୍ତୃତ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଓ ଫୁଲିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦ୍ମରେ ଭରିଥିଲା।
କୂର୍ମମତ୍ସ୍ଯଗଣାକୀର୍ଣମଗାଧମୃଷିସେଵିତମ୍। ଆଗଚ୍ଛନ୍ନାରଦମୁନିର୍ଦର୍ଶନାର୍ଥଂ କୃତଂ କ୍ଷଣାତ୍।।]
ସେଠାରେ କୁମିର, ମାଛ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ବହୁଳ ଥିଲେ, ଗଭୀର ଓ ଶାନ୍ତ ଥିଲା; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ନାରଦ ମୁନି ତୁରନ୍ତ ଆସିଗଲେ।
ଶରଵଂଶଂ ଶରସ୍ଥୂଣଂ ଶରାଚ୍ଛାଦନମଦ୍ଭୁତମ୍। ଶରଵେଶ୍ମାକରୋତ୍ପାର୍ଥସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟେଵାଦ୍ଭୁତକର୍ମକୃତ୍
ପାର୍ଥ ତୀରରେ ଦେଉଥିବା ଦେବତା ତ୍ୱଷ୍ଟା ଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ କାମ କରି, ତୀର ଦ୍ୱାରା ଦେଉଳ, ତୀର ଦ୍ୱାରା ଦେଉଳର ଦେଉଳି, ତୀର ଦ୍ୱାରା ଚାଦର ତିଆରି କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରହସ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦଃ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତ୍ଯଥାବ୍ରଵୀତ୍। ଶରଵେଶ୍ମନି ପାର୍ଥେନ କୃତେ ତସ୍ମିନ୍ମହାତ୍ମନା
ତାପରେ ଗୋବିନ୍ଦ ହସି କହିଲେ, 'ବହୁତ ଭଲ, ବହୁତ ଭଲ', ଯେତେବେଳେ ମହାତ୍ମା ପାର୍ଥ ସେଇ ତୀର ଦେଉଳ ତିଆରି କଲେ।
ସ ତାଁଲ୍ଲବ୍ଧୋଦକାନ୍ସ୍ନାତାଞ୍ଜଗ୍ଧାନ୍ନାନ୍ଵିଗତକ୍ଲମାନ୍। ଯୋଜଯାମାସ ସଂହୃଷ୍ଟଃ ପୁନରେଵ ରଥୋତ୍ତମେ
ଘୋଡ଼ାମାନେ ଜଳ ପାଇ, ସ୍ନାନ କରି, ଖାଇ, ଶ୍ରମ ହରାଇ, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ପୁଣି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥକୁ ଯୋଡ଼ିଲେ।
ସ ତଂ ରଥଵରଂ ଶୌରିଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ। ସମାସ୍ଥାଯ ମହାତେଜାଃ ସାର୍ଜୁନଃ ପ୍ରଯଯୌ ଦ୍ରୁତମ୍
ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୌରି, ବିଶାଳ ତେଜସ୍ବୀ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥରେ ଅର୍ଜୁନ ସହ ଚଢ଼ି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।
ଯୋଜଯିତ୍ଵା ହଯାଂସ୍ତସ୍ଯ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ କର୍ମଣା। ରଣେ ଚଚାର ଗୋଵିନ୍ଦସ୍ତୃଣୀକୃତ୍ଯ ମହାରଥାନ୍
ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଡ଼ି, ଗୋବିନ୍ଦ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ମହାରଥୀମାନେକୁ ଅଗଣା କରି ଚାଲିଲେ।
ରଥଂ ରଥଵରସ୍ଯାଜୌ ଯୁକ୍ତଂ ଲବ୍ଧୋଦକୈର୍ହଯୈଃ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁରୁବଲଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପୁନର୍ଵିମନସୋଽଭଵନ୍
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥୀଙ୍କ ରଥ ଜଳପାନ କରିଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି ଦେଖି, କୁରୁ ସେନାର ମୁଖ୍ୟମାନେ ପୁଣି ମନମରା ହେଲେ।
ଵିନିଃସ୍ଵସନ୍ତସ୍ତେ ରାଜନ୍ଭଗ୍ନଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଇଵୋରଗାଃ। ଘିଗହୋଽତିଗତଃ ପାର୍ଥଃ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚେତ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ପୃଥକ୍
ହେ ରାଜା, ସେମାନେ ଭଙ୍ଗ ଦାଂତ ନାଗମାନେ ପରି ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ଏବଂ ଅଲଗା ଅଲଗା କହିଲେ, 'ପାର୍ଥ ଓ କୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।'
ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ସର୍ଵତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୋମହର୍ଷଣମଦ୍ଭୁତମ୍। ତ୍ଵରଧ୍ଵମିତି ଚାକ୍ରନ୍ଦନ୍ନୈତଦସ୍ତୀତି ଚାଵୁଵନ୍
ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ, ରୋମାଞ୍ଚକର ଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖି, ସମଗ୍ର ସେନା ଚିତ୍କାର କଲା, 'ତୁରନ୍ତ ଚାଲ' ଏବଂ 'ଏହା ସତ୍ୟ' ବୋଲି କହିଲେ।
ସର୍ଵକ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ମିଷତୋ ରଥେନୈକେନ ଦଂଶିତୌ। ବାଲଃ କ୍ରୀଡନକେନେଵ କଦର୍ଥୀକୃତ୍ଯ ନୋ ବଲମ୍
ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଏକ ମାତ୍ର ରଥ ନେଇ, ସେ ଦୁଇଜଣ ଆମକୁ ଅବହେଳା କଲେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳନା ନେଇ ଖେଳେ, ଆମ ଶକ୍ତିକୁ ଅପମାନ କଲେ।
କ୍ରୋଶତାଂ ଯତମାନାନାମସଂସକ୍ତୌ ପରନ୍ତପୌ। ଦର୍ଶଯିତ୍ଵାଽତ୍ମନୋ ଵୀର୍ଯଂ ପ୍ରଯାତୌ ସର୍ଵରାଜସୁ
ସମସ୍ତେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଓ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ଶତ୍ରୁଦଳନୀ, ନିଜ ଶୌର୍ୟ ଦେଖାଇ, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଯଥା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ତୃଣୀକୃତ୍ଯ ଚ ଦାନଵାନ୍। ଇନ୍ଦ୍ରାଵିଷ୍ଣୂ ପୁରା ରାଜଞ୍ଜମ୍ଭସ୍ଯ ଵଧକାଙ୍କ୍ଷିଣୌ
ଯେପରି ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଜମ୍ଭକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଦାନବମାନେକୁ ଅଗଣା କରିଥିଲେ, ହେ ରାଜା।
ତୌ ପ୍ରଯାତୌ ପୁନର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦାଽନ୍ଯେ ସୈନିକାବ୍ରୁଵନ୍। ତ୍ଵରଧ୍ଵଂ କୁରଵଃ ସର୍ଵେ ଵଧେ କୃଷ୍ଣକିରୀଟିନୋଃ
ସେମାନେ ପୁଣି ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ସେନାମାନେ କହିଲେ, 'ସମସ୍ତେ କୁରୁବଂଶୀ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଚାଲ, କୃଷ୍ଣ ଓ ମୁକୁଟଧାରୀଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ।'
ରଥଂ ଯୁଙ୍କ୍ତ୍ଵା ହି ଦାଶାର୍ହୋ ମିଷତାଂ ସର୍ଵଧନ୍ଵିନାମ୍। ଜଯଦ୍ରଥାଯ ଯାତ୍ଯେଷ କଦର୍ଥୀକୃତ୍ଯ ନୋ ରଣେ
ଦାଶାର୍ହ ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଥ ଯୋଡ଼ି, ଆମକୁ ଅବହେଳା କରି ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
ତତ୍ର କେଚିନ୍ମିଥୋ ରାଜନ୍ସମଭାଷନ୍ତ ଭୂମିପାଃ। ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ତଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍
ସେଠାରେ କିଛି ରାଜାମାନେ ଏକାଉଁଠି ଆଲୋଚନା କରିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା ଦେଖିଥିଲେ।
ସର୍ଵସୈନ୍ଯାନି ରାଜା ଚ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋଽତ୍ଯଯଂ ଗତଃ। ଦୁର୍ଯୋଧନାପରାଘେନ କ୍ଷତ୍ରଂ କୃତ୍ସ୍ନା ଚ ମେଦିନୀ
ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ରାଜା ବିନାଶ ପଥରେ ପହଞ୍ଚିଗଲେ; ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କର ପରାଜୟ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତି ଓ ଏହି ପୃଥିବୀ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା।
ଵିଲଯଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତା ତଚ୍ଚ ରାଜା ନ ବୁଧ୍ଯତେ। ଇତ୍ଯେଵଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତତ୍ର ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ଚ ଭାରତ
ସେମାନେ ନଶ୍ୱରତାରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ତଥାପି ରାଜା ଏହି କଥା ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି; ଏଭଳି କଥା ସେଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ସିନ୍ଧୁରାଜସ୍ଯ ଯତ୍କୃତ୍ଯଂ ଗତସ୍ଯ ଯମସାଦନମ୍। ତତ୍କରୋତୁ ଵୃଥାଦୃଷ୍ଟିର୍ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୋଽନୁପାଯଵିତ୍
ସିନ୍ଧୁ ରାଜା ଯମଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଥିଲା, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଯିଏ ଠିକ୍ ଉପାୟ ଜାଣିନାହିଁ ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଛି, ସେ ଏହି କାମ କରୁ।
ତତଃ ଶୀଘ୍ରତରଂ ପ୍ରାଯାତ୍ପାଣ୍ଡଵଃ ସୈନ୍ଧଵଂ ପ୍ରତି। ଵିଵର୍ତମାନେ ତିଗ୍ମାଂଶୌ ହୃଷ୍ଟୈଃ ପୀତୋଦକୈର୍ହଯୈଃ
ତାପରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ବହୁତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ସିନ୍ଧୁ ରାଜାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯେବେ ତୀବ୍ର ରବି ଦିଗବଦଳ କରୁଥିଲେ, ଓ ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପରିଷ୍କାର ପାଣି ପିଇ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ।
ତଂ ପ୍ରଯାନ୍ତଂ ମହାବାହୁଂ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରମ୍। ନାଶକ୍ନୁଵନ୍ଵାରଯିତୁଂ ଯୋଧାଃ କ୍ରୁଦ୍ଧମିଵାନ୍ତକମ୍
ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଧରୀ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯେତେବେଳେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ, ଯୋଧାମାନେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିଲେନି; ସେ ତେଣୁ ରାଗିଥିବା ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଵିଦ୍ରାଵ୍ଯ ତୁ ତତଃ ସୈନ୍ଯଂ ପାଣ୍ଡଵଃ ଶତ୍ରୁତାପନଃ। ଯଥା ମୃଗଗଣାନ୍ସିଂହଃ ସୈନ୍ଧଵାର୍ଥେ ଵ୍ଯଲୋଡଯତ୍
ପାଣ୍ଡବ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବାଳା, ସେନାକୁ ଭୟଭୀତ କରି, ସିନ୍ଧୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ହରିଣ ଦଳକୁ ସିଂହ ଯେମିତି ଚିଥରିଦିଏ, ସେମିତି ସେମାନେ ଛିତରିଦେଲେ।
ଗାହମାନସ୍ତ୍ଵନୀକାନି ତୂର୍ଣମଶ୍ଵାନଚୋଦଯତ୍। ବଲାକାଭଂ ତୁ ଦାଶାର୍ହଃ ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯଂ ଵ୍ଯନାଦଯତ୍
ସେ ଯୋଧା ଦଳମାନେ ଭିତରକୁ ଲାଘି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କରିଲେ; ଦାଶାର୍ହ ବଂଶଜ ଧଳା ବକମାନେ ଭଳି ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରିଲେ।