ତୈଃ ଶିରୋଭିର୍ମହୀ କୀର୍ଣା ବାହୁଭିଶ୍ଚ ସହାଙ୍ଗଦୈଃ। ବଭୌ କନକପାଷାଣା ଭୁଜଗୈରିଵ ସଂଵୃତା
ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଓ ବାହୁ, ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ, ଭୂମିରେ ଛିତିହୋଇଥିଲା; ସେ ଦୃଶ୍ୟ ସୁନାର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସାପ ଘେରିଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ବାହଵୋ ଵିଶିଖୈଶ୍ଛିନ୍ନାଃ ଶିରାଂସ୍ଯୁନ୍ମଥିତାନି ଚ। ପତମାନାନ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଦ୍ରୁମେଭ୍ଯ ଇଵ ପକ୍ଷିଣଃ
ବାଣରେ କାଟାଯାଇଥିବା ବାହୁ ଓ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଗଛରୁ ପଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ୁଥିଲା।
ଶରୈଃ ସହସ୍ରଶୋ ଵିଦ୍ଧା ଦ୍ଵିପାଃ ପ୍ରସୃତଶୋଣିତାଃ। ଅଦୃଶ୍ଯନ୍ତାଦ୍ରଯଃ କାଲେ ଗୈରିକାମ୍ବୁସ୍ରଵା ଇଵ
ହଜାର-ହଜାର ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା ହାତୀମାନେ ବର୍ଷାକାଳର ପାହାଡ଼ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲାଲ ମାଟିର ପାଣି ବହୁଥାଏ।
ନିହତାଃ ଶେରତେ ସ୍ମାନ୍ଯେ ବୀଭତ୍ସୋର୍ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ଗଜପୃଷ୍ଠଗତା ମ୍ଲେଚ୍ଛା ନାନାଵିକୃତଦର୍ଶନାଃ
ଭୀମସେନଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଘାୟଲ ହୋଇ, ହାତୀର ପিঠିରେ ଚଢ଼ିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଦେଶୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ନାନାଵେଷଧରା ରାଜନ୍ନାନାଶସ୍ତ୍ରୌଘସଂଵୃତାଃ। ରୁଧିରେଣାନୁଲିପ୍ତାଙ୍ଗା ଭାନ୍ତି ଚିତ୍ରୈଃ ଶରୈର୍ହତାଃ
ବିଭିନ୍ନ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା, ରକ୍ତରେ ଲେପିତ ଦେହ ଥିବା ସେମାନେ, ରଙ୍ଗିନ ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁଥିଲେ।
ଶୋଣିତଂ ନିର୍ଵମନ୍ତି ସ୍ମ ଦ୍ଵିପାଃ ପାର୍ଥଶରାହତାଃ। ସହସ୍ରଶଶ୍ଛିନ୍ନଗାତ୍ରାଃ ସାରୋହାଃ ସପଦାନୁଗାଃ
ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ତୀରରେ ଘାୟଲ ହୋଇ, ହାତୀମାନେ ରକ୍ତ ଝାରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀର ହଜାର-ହଜାର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏହି ସହିତ ତାଙ୍କର ଚାଳକ ଓ ସହଚରମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଚୁକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚ ନିପେତୁଶ୍ଚ ବଭ୍ରମୁଶ୍ଚାପରେ ଦିଶଃ। ଭୃଶଂ ତ୍ରସ୍ତାଶ୍ଚ ବହଵଃ ସ୍ଵାନେଵ ମମୃଦୁର୍ଗଜାଃ
କେହି କନ୍ଦୁଥିଲେ, କେହି ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭୂଲି ଘୁରୁଥିଲେ; ଅନେକ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ନିଜ ହାତୀମାନେକୁ ଦଳିଦେଉଥିଲେ।
ସୋତ୍ତରାଯୁଧିନଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିପାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଵିଷୋପମାଃ। ଵିଦନ୍ତ୍ଯସୁରମାଯାଂ ଯେ ସୁଘୋରା ଘୋରଚକ୍ଷୁଷଃ
ବଜ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ହାତୀମାନେ, ବିଷ ସମାନ ଭୟଙ୍କର ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦାନବୀ ମାୟା ଜାଣୁଥିଲେ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲା, ସେମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଯଵନାଃ ପାରଦାଶ୍ଚୈଵ ଶକାଶ୍ଚ ସହ ବାହ୍ଲିକୈଃ। କାକଵର୍ଣା ଦୁରାଚାରାଃ ସ୍ତ୍ରୀଲୋଲାଃ କଲହପ୍ରିଯାଃ
ଯବନ, ପାରଦ, ଶକ ଓ ବାହ୍ଲିକ — କାକ ଭଳି କଳା, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ, ନାରୀ ଲୋଭୀ ଓ ଝଗଡ଼ା ପ୍ରିୟ —
ଦ୍ରାଵିଡାସ୍ତତ୍ର ଯୁଧ୍ଯନ୍ତେ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଵିକ୍ରମାଃ। ଗୋଯୋନିପ୍ରଭଵା ମ୍ଲେଚ୍ଛାଃ କାଲକଲ୍ପାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ
ସେଠାରେ ଦ୍ରାବିଡ଼ମାନେ ମଦମାତା ହାତୀର ଶକ୍ତିରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ — ଗୋବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନିଆ ବିଦେଶୀ, ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଭୟଙ୍କର, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ।
ଦାର୍ଵାତିସାରା ଦରଦାଃ ପୁଣ୍ଡ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ରଶଃ। ତେ ନ ଶକ୍ଯାଃ ସ୍ମ ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ଵ୍ରାତାଃ ଶତସହସ୍ରଶଃ
ଦାର୍ଭା, ତିସାରା, ଦରଦ ଓ ପୁଣ୍ଡ୍ର ଜାତିର ଲୋକମାନେ ହଜାର-ହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଦଳ ଶତ-ହଜାରରେ ଅଗଣିତ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ଗଣନା କରିହେବ ନଥିଲା।
ଅଭ୍ଯଵର୍ଷନ୍ତ ତେ ସର୍ଵେ ପାଣ୍ଡଵଂ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ଅଵାକିରଂଶ୍ଚ ତେ ମ୍ଲେଚ୍ଛା ନାନାଯୁଦ୍ଧଵିଶାରଦାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରର ବର୍ଷା କରିଥିଲେ, ଓ ସେହି ବିଦେଶୀମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କୁ ଢାକିଦେଇଥିଲେ।
ତେଷାମପି ସସର୍ଜାଶୁ ଶରଵୃଷ୍ଟିଂ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ସୃଷ୍ଟିସ୍ତଥାଵିଧା ହ୍ଯାସୀଚ୍ଛଲଭାନାମିଵାଯତିଃ
ସେମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଧନଞ୍ଜୟ ତୀବ୍ର ତୀର ବର୍ଷା କରିଦେଲେ, ଯେପରି ମେଘ ଝୁଣ୍ଡ ଝୁଣ୍ଡ ପୋକା ଛିଁଟିଦିଏ।
ଅଭ୍ରଚ୍ଛାଯାମିଵ ଶରୈଃ ସୈନ୍ଯେ କୃତ୍ଵା ଧନଞ୍ଜଯଃ। ମୁଣ୍ଡାର୍ଧମୁଣ୍ଡାଞ୍ଜଟିଲାନଶୁଚୀଞ୍ଜଟିଲାନନାନ୍। ମ୍ଲେଚ୍ଛାନଶାତଯତ୍ସର୍ଵାନ୍ସମେତାନସ୍ତ୍ରତେଜସା
ଧନଞ୍ଜୟ ତୀରରେ ସେନା ଉପରେ ମେଘର ଛାୟା ଭଳି ତିଆରି କରି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରର ତେଜରେ ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିଦେଶୀ — ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡା, ଅଧ ମୁଣ୍ଡା, ଜଟାଧାରୀ, ଅପବିତ୍ର, ଜଟା ମୁଣ୍ଡର — ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ।
ଶରୈଶ୍ଚ ଶତଶୋ ଵିଦ୍ଧାସ୍ତେ ସଙ୍ଘା ଗିରିଚାରିଣଃ। ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ତ ରଣେ ଭୀତା ଗିରିଗହ୍ଵରଵାସିନଃ
ଶତ-ଶତ ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଭୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ପଳାଇଗଲେ।
ଗଜାଶ୍ଵସାଦିମ୍ଲେଚ୍ଛାନାଂ ପତିତାନାଂ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ବକାଃ କଙ୍କା ଵୃକା ଭୂମାଵପିବନ୍ରୁଧିରଂ ମୁଦା
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ପଡ଼ିଥିବା ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଓ ବିଦେଶୀ ସେନାଙ୍କ ରକ୍ତକୁ ଭୂମିରେ ବକ, କଙ୍କ ଓ ବଘ ଆନନ୍ଦରେ ପିଇଥିଲେ।
ପତ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥନାଗୈଶ୍ଚ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନକୃତସଙ୍କ୍ରମାମ୍। ଶରଵର୍ଷପ୍ଲଵାଂ ଘୋରାଂ କେଶଶୈଵଲଶାଦ୍ଵଲାମ୍। ପ୍ରାଵର୍ତଯନ୍ନଦୀମୁଗ୍ରାଂ ଶୋଣିତୌଘତରଙ୍ଗିଣୀମ୍
ପଦାତି, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀମାନେ ଗୁପ୍ତ ପଥରେ ଚାଲି, ତୀର ବର୍ଷାରେ ବିପଦ୍ତି ନଦୀ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଯାହାର କେଶ ଓ ଘାସ ଶାଉଳ ଭଳି, ତରଙ୍ଗ ରକ୍ତ ଧାରାରେ ଉଠୁଥିଲା।
ଛିନ୍ନାଙ୍ଗୁଲୀକ୍ଷୁଦ୍ରମତ୍ସ୍ଯାଂ ଯୁଗାନ୍ତେ କାଲସନ୍ନିଭାମ୍। ପ୍ରାକରୋଦ୍ଗଜସମ୍ବାଧାଂ ନଦୀମୁତ୍ତରଶୋଣିତାମ୍
କଟା ଆଙ୍ଗୁଠି ଓ ଛୋଟ ମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ତକାଳର କାଳ ସମାନ, ହାତୀରେ ଠସାଠସି, ସେହି ନଦୀ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ରକ୍ତ ଭରି ବହୁଥିଲା।
ଦେହେଭ୍ଯୋ ରାଜପୁତ୍ରାଣାଂ ନାଗାଶ୍ଵରଥସାଦିନାମ୍। ଯଥା ସ୍ଥଲଂ ଚ ନିମ୍ନଂ ଚ ନ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଷତି ଵାସଵେ। ତଥାଽଽସୀତ୍ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ଶୋଣିତେନ ପରିପ୍ଲୁତା
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ଚାଳନା କରୁଥିବା ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ଏମିତି ରକ୍ତ ବହୁଥିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘ ବର୍ଷାଇଲେ ପୃଥିବୀରେ କେଉଁଠି ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ତଳ ବୁଝିହେବ ନଥିଲା; ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା।
ଷଟ୍ସହସ୍ରାନ୍ହଯାନ୍ଵୀରାନ୍ପୁନର୍ଦଶଶତାନ୍ଵରାନ୍। ପ୍ରାହିଣୋନ୍ମୃତ୍ଯୁଲୋକାଯ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଛଅ ହଜାର ସୂର ଘୋଡ଼ାଚାଳକ ଓ ପୁଣି ଦଶ ଶତ ଉତ୍ତମ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ।
ଶରୈଃ ସହସ୍ରଶୋ ଵିଦ୍ଧା ଵିଧିଵତ୍କଲ୍ପିତା ଦ୍ଵିପାଃ। ଶେରତେ ଭୂମିମାସାଦ୍ଯ ଶୈଲା ଵଜ୍ରହତା ଇଵ
ହଜାର-ହଜାର ତୀରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ଠିକ୍ ଭାବେ ଶଜ୍ଜିତ ହାତୀମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଥିଲେ, ଯେପରି ମେଘଘର୍ଜନାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି।
ସ ଵାଜିରଥମାତଙ୍ଗାନ୍ନିଘ୍ନନ୍ଵ୍ଯଚରଦର୍ଜୁନଃ। ପ୍ରଭିନ୍ନ ଇଵ ମାତଙ୍ଗୋ ମୃଦ୍ଗନ୍ନଲଵନଂ ଯଥା
ଅର୍ଜୁନ ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀମାନେକୁ ମାରି, ଏପଟେ ସେପଟେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲେ, ଯେପରି ଏକ ଅପରିଚିତ ହାତୀ ନମକ ଚୁରି ଭାଙ୍ଗି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଭୁରିଦ୍ରୁମଲତାଗୁଲ୍ମଂ ଶୁଷ୍କେନ୍ଧନତୃଣୋଲପମ୍। ନିର୍ଦହେଦନଲୋଽରଣ୍ଯଂ ଯଥା ଵାଯୁସମୀରିତଃ
ଯେପରି ବାତାସରେ ଉତ୍ସାହିତ ଅଗ୍ନି ଗଛ, ଲତା, ଝାଡ଼, ଶୁଷ୍କ କାଠ ଓ ଘାସରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଜଳାଇଦିଏ, ସେପରି ସେ କରିଥିଲେ।
ସେନାରଣ୍ଯଂ ତଵ ତଥା କୃଷ୍ଣାନିଲସମୀରିତଃ। ଶରାର୍ଚିରଦହତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପାଣ୍ଡଵୋଽଗ୍ନିର୍ଧନଞ୍ଜଯଃ
ହେ କୃଷ୍ଣପୁତ୍ର, ତୁମର ସେନା ଜଙ୍ଗଲକୁ ବାୟୁରେ ଉତ୍ସାହିତ ଅଗ୍ନି ପରି, କ୍ରୋଧିତ ପାଣ୍ଡବ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ତୀର ଆଗ୍ନିଶିଖାରେ ଜଳିଯାଇଥିଲା।
ଶୂନ୍ଯାନ୍କୁର୍ଵନ୍ରଥୋପସ୍ଥାନ୍ମାନଵୈଃ ସଂସ୍ତରନ୍ମହୀମ୍। ପ୍ରାନୃତ୍ଯଦିଵ ସମ୍ବାଧେ ଚାପହସ୍ତୋ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ଵଜ୍ରକଲ୍ପୈଃ ଶରୈର୍ଭୂମିଂ କୁର୍ଵନ୍ନୁତ୍ତରଶୋଣିତାମ୍
ଧନଞ୍ଜୟ ତୀରଧାରୀ ହାତରେ ଧନୁଷ ଧରି, ରଥର ଆସନ ଖାଲି କରି, ମଣିଷମାନେ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି, ଭିଡ଼ଭିଡ଼ା ମଧ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବଜ୍ର ସମାନ ତୀରରେ ଭୂମି ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା।
ତତଃ ପ୍ରାଵର୍ତତ ନଦୀ ଶୋଣିତୌଘତରଙ୍ଗିଣୀ। ନରାଶ୍ଵଦ୍ଵିପକାଯେଭ୍ଯଃ ପର୍ଵତେଭ୍ଯ ଇଵାପଗା
ତାପରେ ଏକ ନଦୀ ବହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ଯାହାର ତରଙ୍ଗ ରକ୍ତର ଧାରାରେ ଗଠିତ, ମଣିଷ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀମାନଙ୍କ ଦେହରୁ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ରୁ ନଦୀ ବହେ।
ଅସ୍ଥିଶର୍କରସମ୍ବାଧା ଧ୍ଵଜଵୃକ୍ଷା ରଥହଦା। ସଞ୍ଛିନ୍ନଶୀର୍ଷପାଣାଣା ହସ୍ତିହସ୍ତମହାଗ୍ରହା
ଏହି ନଦୀ ଅସ୍ଥି ଓ କଣ୍କଡ଼ରେ ଭରିଥିଲା, ଧ୍ୱଜ ଗଛ ଭଳି, ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ କାଠ ଭଳି, କଟାଯାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଓ ହାତ, ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ବଡ଼ ମାଛ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ମାଂସମଜ୍ଜାସ୍ଥିପଙ୍କାଢ୍ଯାଂ ହତାଶ୍ଵମକରାକୁଲା। ଉଷ୍ଣୀଷଫେନସଞ୍ଛନ୍ନା ଶରଘୋରଝଷାକୁଲା
ମାଂସ, ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥିର କାଦିରେ ଭରିଥିବା, ମୃତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ମକର ଭଳି, ପାଗଡ଼ି ଝାଗରେ ଢାକା, ଭୟଙ୍କର ତୀର ମାଛ ଭଳି ଏହି ନଦୀରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ରୁଦ୍ରସ୍ଯାକ୍ରୀଡସଦୃଶୀଂ ଭୂମିଂ କୁର୍ଵନ୍ଵିଭୀଷଣାମ୍'। ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଭାରତୀଂ ସେନାଂ ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵୈ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ଅର୍ଜୁନ କ୍ରୋଧରେ ଭୂମିକୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଖେଳସ୍ଥଳୀ ପରି ଭୟଙ୍କର କରି, ଭାରତୀୟ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତଂ ଶ୍ରୁତାଯୁସ୍ତଥାମ୍ବଷ୍ଠୋ ଵ୍ରଜମାନଂ ନ୍ଯଵାରଯତ୍
ଏହିପରି ଅଗ୍ରଗତି କରୁଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଅମ୍ବଷ୍ଠ ଶ୍ରୁତାୟୁସ୍ ରୋକିଦେଲେ।