ତଥା ମମ ଵିଲାପାନାଂ ନାଯଂ ଦୁର୍ଯୋଧନଃ ସ୍ମରେତ୍। ହତୌ ହି ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଭୀଷ୍ମଦ୍ରୋଣୌ ତ୍ଵମାତ୍ଥ ଵୈ
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମନେ ରଖୁନାହାନ୍ତି; କାରଣ ତୁମେ କହିଛ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ତେଷାଂ ଵିଦୁରଵାକ୍ଯାନାମୁକ୍ତାନାଂ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶନାତ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେମାଂ ଫଲନିର୍ଵୃତ୍ତିଂ ମନ୍ଯେ ଶୋଚନ୍ତି ପୁତ୍ରକାଃ
ବିଦୁରଙ୍କ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଏହି ପରିଣାମ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ମୋ ପୁଅମାନେ ଏବେ ଦୁଃଖିତ।
ସେନାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଭିଭୂତାଂ ମେ ଶୈନେଯେନାର୍ଜୁନେନ ଚ। ଶୂନ୍ଯାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥୋପସ୍ଥାନ୍ମନ୍ଯେ ଶୋଚନ୍ତି ପୁତ୍ରକାଃ
ମୋ ସେନା ଶାଲ୍ୟ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେବା, ରଥରେ ଖାଲି ଆସନ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ମୋ ପୁଅମାନେ ଏବେ ଦୁଃଖିତ।
ହିମାତ୍ଯଯେ ଯଥା କକ୍ଷଂ ଶୁଷ୍କଂ ଵାତେରିତୋ ମହାନ୍। ଅଗ୍ନିର୍ଦହେତ୍ତଥା ସେନାଂ ମାମିକାଂ ସ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ଯେପରି ଶୀତ ଶେଷରେ ବଡ଼ ପବନ ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ଜଳାଇଦେଉଛି, ସେପରି ଧନଞ୍ଜୟ ମୋ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଛନ୍ତି।
ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ମମ ତତ୍ସର୍ଵଂ କୁଶଲୋ ହ୍ଯସି ସଞ୍ଜଯ। ଯଦୋପଯାତାଃ ସାଯାହ୍ନେ କୃତ୍ଵା ପାର୍ଥସ୍ଯ କିଲ୍ବିଷଂ
ସଞ୍ଜୟ, ତୁମେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, କାରଣ ତୁମେ ଦକ୍ଷ; ସାଂଜ ହେବାବେଳେ ସେମାନେ ପାର୍ଥଙ୍କ ଉପରେ ଯେଉଁ ଅପରାଧ କଲେ, ସେ ସମୟର ଘଟଣା କହ।
ଅଭିମନ୍ଯୌ ହତେ ତାତ କଥମାସୀନ୍ମନୋ ହି ଵଃ
ଅଭିମନ୍ୟୁ ହତ ହେବାବେଳେ, ପୁଅ, ତୁମମାନଙ୍କର ମନ କେମିତି ଥିଲା?
ନ ଜାତୁ ତସ୍ଯ କର୍ମାଣି ଯୁଧି ଗାଣ୍ଡୀଵଧନ୍ଵନଃ। ଅପକୃତ୍ଯ ମହତ୍ତାତ ସୋଢୁଂ ଶକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ମାମକାଃ
ମୋ ପ୍ରିୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୋ ପକ୍ଷର ଲୋକେ କେବେ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ।
କିନ୍ନୁଃ ଦୁର୍ଯୋଧନଃ କୃତ୍ଯଂ କର୍ଣଃ କୃତ୍ଯଂ କିମବ୍ରଵୀତ୍। ଦୁଃଶାସନଃ ସୌବଲଶ୍ଚ ତେଷାମେଵଂ ଗତେ ସତି
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୂର୍ଯ୍ୟୋଧନ କଣ କଲେ? କର୍ଣ୍ଣ କଣ କଲେ? ଦୁଃଶାସନ ଓ ସୌବଳ ପୁଅ କଣ କହିଲେ?
ସର୍ଵେଷାଂ ସମଵେତାନାଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ମମ ସଞ୍ଜଯ। ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ତାତ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ମନ୍ଦସ୍ଯାପନଯୈର୍ଭୃଶମ୍
ମୋ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ଏକଠି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ ଥିଲା, ସେଠାରେ କଣ ଘଟିଲା, ସଞ୍ଜୟ, ମୋତେ କହ।
ଲୋଭାନୁଗସ୍ଯ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେଃ କ୍ରୋଧେନ ଵିକୃତାତ୍ମନଃ। ରାଜ୍ଯକାମସ୍ଯ ମୂଢସ୍ଯ ରାଗୋପହତଚେତସଃ। ଦୁର୍ନୀତଂ ଵା ସୁନୀତଂ ଵା ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସଞ୍ଜଯ
ଲୋଭରେ ଅନୁଗତ, କ୍ରୋଧରେ ବିକୃତ, ରାଜ୍ୟ ଆଶାରେ ମୁହଁ ଦେଇଥିବା, ରାଗରେ ଅନ୍ଧ ମୋ ମୂର୍ଖ ପୁଅର ଆଚରଣ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସଞ୍ଜୟ, ସେଥିରେ ଯାହା ଘଟିଛି ସବୁ କହ।
ଯାଵତ୍ତୁ ଶକ୍ଯତେ କର୍ତୁମନ୍ତରଜ୍ଞୈର୍ଜନାଧିପୈଃ। କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରତୈଃ ଶୂରୈସ୍ତାଵତ୍କୁର୍ଵନ୍ତି କୌରଵାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, କିଛି କରିପାରନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌରବମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।
ଯଥା ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୈର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ପରମସଙ୍କଟମ୍। କୁରୂଣାଂ ପାଣ୍ଡଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶୃଣୁ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଏବେ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କୁରୁମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ଶୁଣ।
ତେ ଚୈକସପ୍ତସାହସ୍ରାସ୍ତ୍ରିସାହସ୍ରାଶ୍ଚ ସୈନ୍ଧଵାଃ
ସେଠାରେ ସତରହ ହଜାର ଏବଂ ତିନି ହଜାର ସିନ୍ଧୁ ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ।
ମତ୍ତାନାଂ ସୁଵିରୂଢାନାଂ ହସ୍ତ୍ଯାରୋହୈର୍ଵିଶାରଦୈଃ। ହସ୍ତିନାଂ ଭୀମରୂପାଣାଂ ଵର୍ମିଣାଂ ରୌଦ୍ରକର୍ମିଣାମ୍
ମଦରେ ମତ୍ତ, ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ ହାତୀମାନେ, ଦକ୍ଷ ହାତୀଚାଳକଙ୍କ ସହିତ, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର, ବଜ୍ର ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ଭୟାନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଥିଲେ।
ଅଧ୍ଯର୍ଧେନ ସହସ୍ରେଣ ପୁତ୍ରୋ ଦୁର୍ମର୍ଷଣସ୍ତଵ। ଅଗ୍ରତଃ ସର୍ଵସୈନ୍ଯାନାଂ ଯୋତ୍ସ୍ଯମାନୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ତା'ପରେ ଏକ ହଜାର ଅଧିକ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଗ କରି, ତୁମର ପୁଅ ଦୁର୍ମର୍ଷଣ ସମସ୍ତ ସେନାର ଆଗରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ତତୋ ଦୁଃଶାସନଶ୍ଚୈଵ ଵିକର୍ଣଶ୍ଚ ତଵାତ୍ମଜୌ। ସିନ୍ଧୁରାଜାର୍ଥସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମଗ୍ରାନୀକେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ
ତା'ପରେ ଦୁଃଶାସନ ଏବଂ ବିକର୍ଣ୍ଣ, ତୁମର ଦୁଇ ପୁଅ, ସିନ୍ଧୁରାଜଙ୍କ ଜୟ ପାଇଁ ଆଗରେ ଅବସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ଦୀର୍ଘୋ ଦ୍ଵାଦଶଗଵ୍ଯୂତିଃ ପଶ୍ଚାର୍ଧେ ପଞ୍ଚଵିସ୍ତୃତଃ। ଵ୍ଯୂହସ୍ତୁ ଚକ୍ରଶକଟୋ ଭାରଦ୍ଵାଜେନ ନିର୍ମିତଃ
ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ବ୍ୟୁହ ଦ୍ୱାଦଶ ଗଭ୍ୟୁତ ଲମ୍ବା ଏବଂ ପଛରେ ପାଞ୍ଚ ଗଭ୍ୟୁତ ପ୍ରସ୍ତାର ଥିଲା, ଚକ୍ର ଓ ଗଡ଼ି ଆକୃତିରେ ଥିଲା।
ନାନାନୃପତିଭିର୍ଵୀରୈସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୈଃ। ରଥାଶ୍ଵଗଜପତ୍ତ୍ଯୋଘୈର୍ଦ୍ରୋଣେନ ଵିହିତଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ୟୁହ ସ୍ୱୟଂ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ସ୍ଥାନସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏହାରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ପଦାତି ମିଶିଥିଲେ।
ପଶ୍ଚାର୍ଧେ ତସ୍ଯ ପଦ୍ମସ୍ତୁ ଗର୍ଭଵ୍ଯୂହଃ ପୁନଃ କୃତଃ। ସୂଚୀପଦ୍ମସ୍ଯ ଗର୍ଭସ୍ଥୋ ଗୂଢୋ ଵ୍ଯୂହଃ କୃତଃ ପୁନଃ
ଏହି ବ୍ୟୁହର ପଛ ଅଂଶରେ ପୁଣି ଏକ ପଦ୍ମ ଆକୃତିର ବ୍ୟୁହ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ସୂଚୀପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଏକ ଗଭୀର ବ୍ୟୁହ ରହିଥିଲା।
ଏଵମେତଂ ମହାଵ୍ଯୂହଂ ଵ୍ଯୂହ୍ଯ ଦ୍ରୋଣୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ସୂଚୀମୁଖେ ମହେଷ୍ଵାସଃ କୃତଵର୍ମା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଏଭଳି ଏହି ବିଶାଳ ବ୍ୟୁହକୁ ଗଠିତ କରି, ଡ୍ରୋଣ ଅବସ୍ଥାନ ନେଲେ; ସୂଚୀର ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରବଳ ଧନୁର୍ଧର କୃତବର୍ମା ଥିଲେ।
ଅନନ୍ତରଂ ଚ କାମ୍ଭୋଜୋ ଜଲସନ୍ଧଶ୍ଚ ମାରିଷ। ଦୁର୍ଯୋଧନଶ୍ଚ କର୍ଣଶ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମେଵ ଚ
ତା'ପରେ କାମ୍ଭୋଜ ଓ ଜଳସନ୍ଧ, ତା'ପରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।
ତତଃ ଶତସହସ୍ରାଣି ଯୋଦାନାନମନିଵର୍ତିନାମ୍। ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାନି ସର୍ଵାଣି ଶକଟେ ମୁଖରକ୍ଷିଣାମ୍
ତା'ପରେ ଶତ ହଜାର ଅଦ୍ଭୁତ ଯୋଦ୍ଧା ଶକଟ ବ୍ୟୁହରେ ମୁଖରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ତେଷାଂ ଚ ପୃଷ୍ଠତୋ ରାଜା ବଲେନ ମହତା ଵୃତଃ। ଜଯଦ୍ରଥସ୍ତତୋ ରାଜା ସୂଚୀପାର୍ଶ୍ଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ରାଜା ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ତା'ପରେ ରାଜା ଜୟଦ୍ରଥ ସୂଚୀର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ଶକଟସ୍ଯ ତୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ମୁଖେ ସ୍ଥିତଃ। ନାତ୍ର ତସ୍ଯାଭଵଦ୍ଭୋଦୋ ଜୁଗୋପୈନଂ ତତଃ ସ୍ଵଯମ୍
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଶକଟ ବ୍ୟୁହର ମୁଖରେ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଅବସ୍ଥାନ ନେଲେ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଭୟ ଥିଲା ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ନିଜେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଶ୍ଵେତଵର୍ମାମ୍ବରୋଷ୍ଣୀଷୋ ଵ୍ଯୂଢୋରସ୍କୋ ମହାଭୁଜଃ। ଧନୁର୍ଵିସ୍ଫାରଯନ୍ଦ୍ରୋଣସ୍ତସ୍ଥୌ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵାନ୍ତକଃ। `ତସ୍ଯ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ନେତା ଗୋପ୍ତା ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଶ୍ୱେତ ବର୍ମ, ଶ୍ୱେତ ଉଷ୍ଣୀଷ ପିନ୍ଧି, ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଓ ପ୍ରବଳ ବାହୁ ଥିବା ଡ୍ରୋଣ, ଧନୁଷ ଟାଣି, କ୍ରୋଧିତ ଯମର ଭଳି ଦଢ଼ି ହେଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ସେନାର ନେତା ଓ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ।
ତାକିନଂ ଶୋଣହଯଂ ଵେଦୀକୃଷ୍ଣାଜିନଧ୍ଵଜମ୍। ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ରଥମାଲୋକ୍ଯ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ କୁରଵୋଽଭଵନ୍
ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ରଥରେ ଲାଲ ଘୋଡ଼ା, ବାଘଚର୍ମ ଧ୍ୱଜ ଓ କଳା କୃଷ୍ଣାଜିନ ଦ୍ୱଜ ଦେଖି, କୌରବମାନେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ସିଦ୍ଧଚାରଣସଙ୍ଘାନାଂ ଵିସ୍ମଯଃ ସୁମହାନଭୂତ୍। ଦ୍ରୋଣେନ ଵିହିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯୂହଂ କ୍ଷୁବ୍ଧାର୍ଣଵୋପମମ୍
ଡ୍ରୋଣ ତିଆରି କରିଥିବା, ଉତ୍ତଳ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ବ୍ୟୁହକୁ ଦେଖି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ଅତିବିଶ୍ମିତ ହେଲେ।
ସଶୈଲସାଗରଵନାଂ ନାନାଜନପଦାକୁଲାମ୍। ଗ୍ରସେଦ୍ଵ୍ଯୂହଃ କ୍ଷିତିଂ ସର୍ଵାମିତି ଭୂତାନି ମେନିରେ
ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ବହୁ ଲୋକରେ ଭରିଥିବା ସେହି ବ୍ୟୁହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ, ଏହା ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଗିଳିପାରିବ।
ବହୁରଥମନୁଜାଶ୍ଵପତ୍ତିନାଗଂ ପ୍ରତିଭଯନିଃସ୍ଵନମଦ୍ଭୁତାନୁରୂପମ୍। ଅହିତହୃଦଯଭେଦନଂ ମହଦ୍ଵୈ ଶକଟମଵେକ୍ଷ୍ଯ କୃତଂ ନନନ୍ଦ ରାଜା
ଅନେକ ରଥ, ଭାଇ, ଘୋଡ଼ା, ପଦାତି ଓ ହାତୀରେ ଭରିଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଥିବା, ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ, ଶତ୍ରୁମନକୁ ଭେଦିପାରିବା ସମର୍ଥ ଏହି ଶକଟ ବ୍ୟୁହକୁ ଦେଖି ରାଜା ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତଯୋଃ ଶଙ୍ଖପ୍ରଣାଦେନ ତଵ ସୈନ୍ଯେ ଵିଶାମ୍ପତେ। ଆସନ୍ସଂହୃଷ୍ଟରୋମାଣଃ କମ୍ପିତା ଗତଚେତସଃ
ସେହି ଶଂଖ ଧ୍ୱନିରେ, ହେ ରାଜା, ତୁମ ସେନାର ଅନେକଙ୍କ ଲୋମ ଉଠିଆସିଲା, ଅନେକେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ ଏବଂ ହୁସ୍ତି ହରାଇଦେଲେ।