ଦ୍ରୋଣସ୍ଯାଥ ଵିକର୍ଣସ୍ଯ ବାହ୍ଲୀକସ୍ଯ କୃପସ୍ଯ ଚ। ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଭରତାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। ତ୍ଵଦର୍ଥମବ୍ରଵଂ ତାତ ନ ଜହୁର୍ଵଚନାନି ତେ
ଦ୍ରୋଣ, ବିକର୍ଣ୍ଣ, ବାହ୍ଲୀକ, କୃପା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ବୟସ୍କ ଭାରତବଂଶୀ ମହାତ୍ମାମାନେ—ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମୋର କଥାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଲେ ନାହିଁ।
କଂ ଵା ତ୍ଵଂ ମନ୍ଯସେ ତେଷାଂ ଯସ୍ତ୍ଵାଂ ବ୍ରୂଯାଦତୋଽନ୍ଯଥା। କୃଷ୍ଣୋ ନ ଧର୍ମଂ ସଞ୍ଜହ୍ଯାତ୍ସର୍ଵେ ତେ ହି ତଦନ୍ଵଯାଃ
ତୁମେ କାହାକୁ ଭାବୁଛ, ଯିଏ ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ତୁମକୁ ଭିନ୍ନ କଥା କହିପାରିବ? କୃଷ୍ଣ କେବେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ମଯାଽପି ଚୋକ୍ତାସ୍ତେ ଵୀରା ଵଚନଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍। ନାନ୍ଯଥା ପ୍ରକରିଷ୍ଯନ୍ତି ଧର୍ମାତ୍ମାନୋ ହି ପାଣ୍ଡଵାଃ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ବୀରମାନେକୁ ଧର୍ମସହିତ କଥା କହିଥିଲି; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିବେ ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯହଂ ଵିଲପନ୍ସୂତ ବହୁଶଃ ପୁତ୍ରମୁକ୍ତଵାନ୍। ନ ଚ ମେ ଶ୍ରୁତଵାନ୍ମୂଢୋ ମନ୍ଯେ କାଲସ୍ଯ ପର୍ଯଯମ୍
ଏଭଳି ମୁଁ ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖରେ ମୋ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲି, ହେ ସାରଥି, କିନ୍ତୁ ସେ ଭ୍ରମରେ ମୋ କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଭାଗ୍ୟର ଘଟଣା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵୃକୋଦରାର୍ଜୁନୌ ଯତ୍ର ଵୃଷ୍ଣିଵୀରଶ୍ଚ ସାତ୍ଯକିଃ। ଉତ୍ତମୌଜାଶ୍ଚ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯୋ ଯୁଧାମନ୍ଯୁଶ୍ଚ ଦୁର୍ଜଯଃ
ଯେଉଁଠି ଭୀମ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଅଛନ୍ତି, ବୃଷ୍ଣି କୁଳର ସାତ୍ୟକି, ପାଞ୍ଚାଳର ଉତ୍ତମଉଜା ଓ ଅଜୟ ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଅଛନ୍ତି—
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନଶ୍ଚ ଦୁର୍ଧର୍ଷଃ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଚାପରାଜିତଃ। ଅଶ୍ମକାଃ କେକଯାଶ୍ଚୈଵ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମା ଚ ସୌମକିଃ
ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ଦାନ୍ତ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅପରାଜିତ ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଆଶ୍ମକ ଓ କେକୟ ଏବଂ ଯୋଦ୍ଧାଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ସୌମକି ଅଛନ୍ତି—
ଚୈଦ୍ଯଶ୍ଚ ଚେକିତାନଶ୍ଚ ପୁତ୍ରଃ କାଶ୍ଯସ୍ଯ ଚାଭିଭୂଃ। ଦ୍ରୌପଦେଯା ଵିରାଟଶ୍ଚ ଦ୍ରୁପଦଶ୍ଚ ମହାରଥଃ
ଯେଉଁଠି ଚେଦିରାଜ, ଚେକିତାନ, କାଶୀରାଜଙ୍କ ପୁଅ ଅଭିଭୂ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ବିରାଟ ଓ ମହାରଥୀ ଦ୍ରୁପଦ ଅଛନ୍ତି—
ଯମୌ ଚ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚ ମଧୁସୂଦନଃ। କ ଏତାଞ୍ଜାତୁ ଯୁଧ୍ଯେତ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଵୈ ଜିଜୀଵିଷୁଃ
ଯେଉଁଠି ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଦୁଇ ଯମଜ ଭାଇ ଓ ମନ୍ତ୍ରଦାତା ମଧୁସୂଦନ ଅଛନ୍ତି—ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଥିବାଠାରେ, ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ ଜୀବନ ଚାହିଁ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ସାହସ କରିପାରିବ?
ଦିଵ୍ଯମସ୍ତ୍ରଂ ଵିକୁର୍ଵାଣାନ୍ପ୍ରସହେଦ୍ଵା ପରାନ୍ମମ। ଅନ୍ଯୋ ଦୁର୍ଯୋଧନାତ୍କାର୍ଣାଚ୍ଛକୁନେଶ୍ଚାପି ସୌବଲାତ୍। ଦୁଃଶାସନଚତୁର୍ଥାନାଂ ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ପଞ୍ଚମମ୍
ଅର୍ଜୁନ ଯେତେବେଳେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମୋ ଦୂର୍ଯ୍ୟୋଧନ, କର୍ଣ୍ଣ, ସୌବଳ ପୁଅ ଶକୁନି ଓ ଦୁଃଶାସନ ଛାଡ଼ି କେହି ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏମାନେ ଛାଡ଼ି ଆଉ ପଞ୍ଚମ କେହି ନାହିଁ।
ଯେଷାଂ ଵଚନକୃତ୍ସ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନୋ ରଥେ ସ୍ଥିତଃ। ସନ୍ନଦ୍ଧଶ୍ଚାର୍ଜୁନୋ ଯୋଦ୍ଧା ତେଷାଂ ନାସ୍ତି ପରାଜଯଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ରଥଚାଳକ ବିଷ୍ବକ୍ସେନ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଅର୍ଜୁନ ସଜ୍ଜ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସେଠାରେ ପରାଜୟ କେବେ ହେବାକୁ ନାହିଁ।
ତଥା ମମ ଵିଲାପାନାଂ ନାଯଂ ଦୁର୍ଯୋଧନଃ ସ୍ମରେତ୍। ହତୌ ହି ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଭୀଷ୍ମଦ୍ରୋଣୌ ତ୍ଵମାତ୍ଥ ଵୈ
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମନେ ରଖୁନାହାନ୍ତି; କାରଣ ତୁମେ କହିଛ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ତେଷାଂ ଵିଦୁରଵାକ୍ଯାନାମୁକ୍ତାନାଂ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶନାତ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେମାଂ ଫଲନିର୍ଵୃତ୍ତିଂ ମନ୍ଯେ ଶୋଚନ୍ତି ପୁତ୍ରକାଃ
ବିଦୁରଙ୍କ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଏହି ପରିଣାମ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ମୋ ପୁଅମାନେ ଏବେ ଦୁଃଖିତ।
ସେନାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଭିଭୂତାଂ ମେ ଶୈନେଯେନାର୍ଜୁନେନ ଚ। ଶୂନ୍ଯାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରଥୋପସ୍ଥାନ୍ମନ୍ଯେ ଶୋଚନ୍ତି ପୁତ୍ରକାଃ
ମୋ ସେନା ଶାଲ୍ୟ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେବା, ରଥରେ ଖାଲି ଆସନ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ମୋ ପୁଅମାନେ ଏବେ ଦୁଃଖିତ।
ହିମାତ୍ଯଯେ ଯଥା କକ୍ଷଂ ଶୁଷ୍କଂ ଵାତେରିତୋ ମହାନ୍। ଅଗ୍ନିର୍ଦହେତ୍ତଥା ସେନାଂ ମାମିକାଂ ସ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ଯେପରି ଶୀତ ଶେଷରେ ବଡ଼ ପବନ ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ଜଳାଇଦେଉଛି, ସେପରି ଧନଞ୍ଜୟ ମୋ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଛନ୍ତି।
ଆଚକ୍ଷ୍ଵ ମମ ତତ୍ସର୍ଵଂ କୁଶଲୋ ହ୍ଯସି ସଞ୍ଜଯ। ଯଦୋପଯାତାଃ ସାଯାହ୍ନେ କୃତ୍ଵା ପାର୍ଥସ୍ଯ କିଲ୍ବିଷଂ
ସଞ୍ଜୟ, ତୁମେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, କାରଣ ତୁମେ ଦକ୍ଷ; ସାଂଜ ହେବାବେଳେ ସେମାନେ ପାର୍ଥଙ୍କ ଉପରେ ଯେଉଁ ଅପରାଧ କଲେ, ସେ ସମୟର ଘଟଣା କହ।
ଅଭିମନ୍ଯୌ ହତେ ତାତ କଥମାସୀନ୍ମନୋ ହି ଵଃ
ଅଭିମନ୍ୟୁ ହତ ହେବାବେଳେ, ପୁଅ, ତୁମମାନଙ୍କର ମନ କେମିତି ଥିଲା?
ନ ଜାତୁ ତସ୍ଯ କର୍ମାଣି ଯୁଧି ଗାଣ୍ଡୀଵଧନ୍ଵନଃ। ଅପକୃତ୍ଯ ମହତ୍ତାତ ସୋଢୁଂ ଶକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ମାମକାଃ
ମୋ ପ୍ରିୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମୋ ପକ୍ଷର ଲୋକେ କେବେ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ।
କିନ୍ନୁଃ ଦୁର୍ଯୋଧନଃ କୃତ୍ଯଂ କର୍ଣଃ କୃତ୍ଯଂ କିମବ୍ରଵୀତ୍। ଦୁଃଶାସନଃ ସୌବଲଶ୍ଚ ତେଷାମେଵଂ ଗତେ ସତି
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୂର୍ଯ୍ୟୋଧନ କଣ କଲେ? କର୍ଣ୍ଣ କଣ କଲେ? ଦୁଃଶାସନ ଓ ସୌବଳ ପୁଅ କଣ କହିଲେ?
ସର୍ଵେଷାଂ ସମଵେତାନାଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ମମ ସଞ୍ଜଯ। ଯଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ତାତ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ମନ୍ଦସ୍ଯାପନଯୈର୍ଭୃଶମ୍
ମୋ ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ ଏକଠି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ ଥିଲା, ସେଠାରେ କଣ ଘଟିଲା, ସଞ୍ଜୟ, ମୋତେ କହ।
ଲୋଭାନୁଗସ୍ଯ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେଃ କ୍ରୋଧେନ ଵିକୃତାତ୍ମନଃ। ରାଜ୍ଯକାମସ୍ଯ ମୂଢସ୍ଯ ରାଗୋପହତଚେତସଃ। ଦୁର୍ନୀତଂ ଵା ସୁନୀତଂ ଵା ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସଞ୍ଜଯ
ଲୋଭରେ ଅନୁଗତ, କ୍ରୋଧରେ ବିକୃତ, ରାଜ୍ୟ ଆଶାରେ ମୁହଁ ଦେଇଥିବା, ରାଗରେ ଅନ୍ଧ ମୋ ମୂର୍ଖ ପୁଅର ଆଚରଣ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସଞ୍ଜୟ, ସେଥିରେ ଯାହା ଘଟିଛି ସବୁ କହ।
ଯାଵତ୍ତୁ ଶକ୍ଯତେ କର୍ତୁମନ୍ତରଜ୍ଞୈର୍ଜନାଧିପୈଃ। କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରତୈଃ ଶୂରୈସ୍ତାଵତ୍କୁର୍ଵନ୍ତି କୌରଵାଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରାଜାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, କିଛି କରିପାରନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌରବମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି।
ଯଥା ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୈର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ପରମସଙ୍କଟମ୍। କୁରୂଣାଂ ପାଣ୍ଡଵୈଃ ସାର୍ଧଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶୃଣୁ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଏବେ ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କୁରୁମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ସେ ସବୁ କଥା ଶୁଣ।
ତେ ଚୈକସପ୍ତସାହସ୍ରାସ୍ତ୍ରିସାହସ୍ରାଶ୍ଚ ସୈନ୍ଧଵାଃ
ସେଠାରେ ସତରହ ହଜାର ଏବଂ ତିନି ହଜାର ସିନ୍ଧୁ ଯୋଦ୍ଧା ଥିଲେ।
ମତ୍ତାନାଂ ସୁଵିରୂଢାନାଂ ହସ୍ତ୍ଯାରୋହୈର୍ଵିଶାରଦୈଃ। ହସ୍ତିନାଂ ଭୀମରୂପାଣାଂ ଵର୍ମିଣାଂ ରୌଦ୍ରକର୍ମିଣାମ୍
ମଦରେ ମତ୍ତ, ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ ହାତୀମାନେ, ଦକ୍ଷ ହାତୀଚାଳକଙ୍କ ସହିତ, ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିର, ବଜ୍ର ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଏବଂ ଭୟାନକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଥିଲେ।
ଅଧ୍ଯର୍ଧେନ ସହସ୍ରେଣ ପୁତ୍ରୋ ଦୁର୍ମର୍ଷଣସ୍ତଵ। ଅଗ୍ରତଃ ସର୍ଵସୈନ୍ଯାନାଂ ଯୋତ୍ସ୍ଯମାନୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ତା'ପରେ ଏକ ହଜାର ଅଧିକ ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଗ କରି, ତୁମର ପୁଅ ଦୁର୍ମର୍ଷଣ ସମସ୍ତ ସେନାର ଆଗରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ତତୋ ଦୁଃଶାସନଶ୍ଚୈଵ ଵିକର୍ଣଶ୍ଚ ତଵାତ୍ମଜୌ। ସିନ୍ଧୁରାଜାର୍ଥସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥମଗ୍ରାନୀକେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ
ତା'ପରେ ଦୁଃଶାସନ ଏବଂ ବିକର୍ଣ୍ଣ, ତୁମର ଦୁଇ ପୁଅ, ସିନ୍ଧୁରାଜଙ୍କ ଜୟ ପାଇଁ ଆଗରେ ଅବସ୍ଥାନ ନେଲେ।
ଦୀର୍ଘୋ ଦ୍ଵାଦଶଗଵ୍ଯୂତିଃ ପଶ୍ଚାର୍ଧେ ପଞ୍ଚଵିସ୍ତୃତଃ। ଵ୍ଯୂହସ୍ତୁ ଚକ୍ରଶକଟୋ ଭାରଦ୍ଵାଜେନ ନିର୍ମିତଃ
ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ବ୍ୟୁହ ଦ୍ୱାଦଶ ଗଭ୍ୟୁତ ଲମ୍ବା ଏବଂ ପଛରେ ପାଞ୍ଚ ଗଭ୍ୟୁତ ପ୍ରସ୍ତାର ଥିଲା, ଚକ୍ର ଓ ଗଡ଼ି ଆକୃତିରେ ଥିଲା।
ନାନାନୃପତିଭିର୍ଵୀରୈସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୈଃ। ରଥାଶ୍ଵଗଜପତ୍ତ୍ଯୋଘୈର୍ଦ୍ରୋଣେନ ଵିହିତଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ୟୁହ ସ୍ୱୟଂ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ସ୍ଥାନସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏହାରେ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଏବଂ ପଦାତି ମିଶିଥିଲେ।
ପଶ୍ଚାର୍ଧେ ତସ୍ଯ ପଦ୍ମସ୍ତୁ ଗର୍ଭଵ୍ଯୂହଃ ପୁନଃ କୃତଃ। ସୂଚୀପଦ୍ମସ୍ଯ ଗର୍ଭସ୍ଥୋ ଗୂଢୋ ଵ୍ଯୂହଃ କୃତଃ ପୁନଃ
ଏହି ବ୍ୟୁହର ପଛ ଅଂଶରେ ପୁଣି ଏକ ପଦ୍ମ ଆକୃତିର ବ୍ୟୁହ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା, ସୂଚୀପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଏକ ଗଭୀର ବ୍ୟୁହ ରହିଥିଲା।
ଏଵମେତଂ ମହାଵ୍ଯୂହଂ ଵ୍ଯୂହ୍ଯ ଦ୍ରୋଣୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ସୂଚୀମୁଖେ ମହେଷ୍ଵାସଃ କୃତଵର୍ମା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଏଭଳି ଏହି ବିଶାଳ ବ୍ୟୁହକୁ ଗଠିତ କରି, ଡ୍ରୋଣ ଅବସ୍ଥାନ ନେଲେ; ସୂଚୀର ମୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରବଳ ଧନୁର୍ଧର କୃତବର୍ମା ଥିଲେ।