ତାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାଦଵ୍ଯଗ୍ରୋ ଦ୍ରୋଣୋଽପି ରଥିନାଂ ଵରଃ। ମହାରଥାନତିବଲାନ୍ଵୀରାନ୍ସମରଯୋଧିନଃ
ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଡ୍ରୋଣ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଭାବେ, ସେହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ବାହ୍ଯଂ ମୃତ୍ଯୁଭଯଂ କୃତ୍ଵା ତାଵକାନ୍ପାଣ୍ଡଵା ଯଯୁଃ। ସାଦିନଃ ସାଦିନୋଽବ୍ଯଘ୍ନଂସ୍ତଥୈଵ ରଥିନୋ ରଥାନ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୃତ୍ୟୁଭୟକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ତୁମର ସେନା ଉପରେ ଆଗେଇଗଲେ; ଘୋଡ଼ାରେ ଥିବାମାନେ ଘୋଡ଼ାରେ ଥିବାମାନଙ୍କୁ, ରଥୀମାନେ ରଥୀମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଅସିଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିସଙ୍ଘାତୈର୍ଯୁଦ୍ଧମାସୀତ୍ପରଶ୍ଵଥୈଃ। ପ୍ରକୃଷ୍ଟମସିଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ବଭୂଵ କଟୁକୋଦଯମ୍
ତଳୱାର, ଭାଲା, ଶୁଳ ଓ କୁଟାର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା; ତଳୱାର ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ କଠିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ଚ ସମ୍ପାତେ ଯୁଦ୍ଧମାସୀତ୍ସୁଦାରୁଣମ୍। ଅପତତ୍କୁଞ୍ଜରାଦନ୍ଯୋ ହଯାଦନ୍ଯସ୍ତ୍ଵଵାକ୍ଶିରାଃ
ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଇଥିଲା; କେହି ହାତୀରୁ, କେହି ଘୋଡ଼ାରୁ ଉଲ୍ଟା ମୁଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ନରୋ ବାଣଵିନିର୍ଭିନ୍ନୋ ରଥାଦନ୍ଯଶ୍ଚ ମାରିଷ। ତତ୍ରାନ୍ଯସ୍ଯ ଚ ସମ୍ପର୍ଦେ ପତିତସ୍ଯ ଵିଵର୍ମଣଃ
ଏଠାରେ, କେହି ବ୍ୟକ୍ତି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ରଥରୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଆଉ ଏଠାରେ, ଅନ୍ୟେକ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଶିରଃ ପ୍ରଧ୍ଵଂସଯାମାସ ଵକ୍ଷସ୍ଯାକ୍ରମ୍ଯ କୁଞ୍ଜରଃ। ଅପରାଂଶ୍ଚାପରେଽମୃଦ୍ରନ୍ଵାରଣାଃ ପତିତାନ୍ନରାନ୍
ଏକ ହାତୀ ଜଣେ ମଣିଷଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା; ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ ଅନ୍ୟ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଵିଷାଣୈଶ୍ଚାଵନିଂ ଗତ୍ଵା ଵ୍ଯଭିନ୍ଦନ୍ରଥିନୋ ବହୂନ୍। ନରାନ୍ତ୍ରୈଃ କେଚିଦପରେ ଵିଷାଣାଲଗ୍ନସଂଶ୍ରଯୈଃ
କିଛି ହାତୀ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁ, ଅନେକ ରଥୀଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ଅନ୍ୟେକ ହାତୀ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତରେ ଲଗିଥିବା ମଣିଷଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ର ନେଇ ଘୁରୁଥିଲେ।
ବଭ୍ରମୁଃ ସମରେ ନାଗା ମୃଦ୍ରନ୍ତଃ ଶତଶୋ ନରାନ୍। କାର୍ଷ୍ଣାଯସତନୁତ୍ରାଣାନ୍ନରାଶ୍ଵରଥକୁଞ୍ଜରାନ୍
ହାତୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଶତଶଃ ମଣିଷ, କଳା ଲୋହାର କବଚ ପିନ୍ଧିଥିବାମାନେ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ଚାଲୁଥିଲେ।
ପତିତାନ୍ପୋଥଯାଞ୍ଚକ୍ରୁର୍ଦ୍ଵିପାଃ ସ୍ଥୂଲନଲାନିଵ। ଗୃଧ୍ରପତ୍ରାଧିଵାସାଂସି ଶଯନାନି ନାରଧିପାଃ
ହାତୀମାନେ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବାମାନେ ଉପରେ ମୋଟ ନଳ ଭଳି ପିସିଦେଉଥିଲେ; ହାତୀମାନେ ଶବ ଉପରେ ଗୃଧ୍ରପଙ୍ଖ ଦେଇ ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ହୀମନ୍ତଃ କାଲସମ୍ପର୍କାତ୍ସୁଦୁଃସ୍ଵାନ୍ଯନୁଶେରତେ। ହନ୍ତି ସ୍ମାତ୍ର ପିତା ପୁତ୍ରଂ ରଥେନାଭ୍ଯେତ୍ଯ ସଂଯୁଗେ
ସେଠାରେ, ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଶୀତଳ ଦେହମାନେ ଭୟଙ୍କର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ; ଏଠାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଚାଲିଆସି, ବାପା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ମାରିଦେଉଥିଲେ।
ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ପିତରଂ ମୋହାନ୍ନିର୍ମର୍ଯାଦମଵର୍ତତ। ରଥୋ ଭଗ୍ନୋ ଧ୍ଵଜଶ୍ଛିନ୍ନଶ୍ଛତ୍ରମୁର୍ଵ୍ଯୋଂ ନିପାତିତମ୍
ପୁଅ ମଧ୍ୟ ମୃଗ୍ରହତାରେ, ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରି, ତାଙ୍କ ବାପା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଏକ ରଥ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ତାହାର ପତାକା କଟିଗଲା, ଛତ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ଯୁଗାର୍ଧଂ ଚ୍ଛିନ୍ନମାଦାଯ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ତଥା ହଯଃ। ସାସିର୍ବାହୁର୍ନିପତିତଃ ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ସକୁଣ୍ଡଲମ୍
ଏକ ଘୋଡ଼ା ଆଧା ଯୁଗା ନେଇ ଦୌଡ଼ିଗଲା; ଏକ ତଳୱାରଧାରୀ ବାହୁ ପଡ଼ିଗଲା, ଏକ କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ କଟିଯାଇଲା।
ଗଜେନାକ୍ଷିପ୍ଯ ବଲିନା ରଥଃ ସଞ୍ଚୂର୍ଣିତଃ କ୍ଷିତୌ। ରଥିନା ତାଡିତୋ ନାଗୋ ନାରାଚେନାପତତ୍କ୍ଷିତୌ
ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ଏକ ରଥକୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା; ଏକ ରଥୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦେଇ ହାତୀକୁ ଆଘାତ କରି, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ସାରୋହଶ୍ଚାପତଦ୍ଵାଜୀ ଗେଜେନାଭ୍ଯାହତୋ ଭୃଶମ୍। ନିର୍ମର୍ଯାଦଂ ମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧମଵର୍ତତ ସୁଦାରୁଣମ୍
ଏକ ଘୋଡ଼ା ତାର ସାରଥି ସହିତ, ହାତୀର ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଓ ନିୟମହୀନ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲା।
ହା ତାତ ହା ପୁତ୍ର ସଖେ କ୍ଵାସି ତିଷ୍ଠ କ୍ଵ ଧାଵସି। ପ୍ରହରାହର ଜହ୍ମେନଂ ସ୍ମିତଶ୍ଵେଡିତଗର୍ଜିତୈଃ। ଇତ୍ଯେଵମୁଚ୍ଚୈରତ୍ଯର୍ଥଂ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଵିଵିଧା ଗିରଃ
ହା ବାପା! ହା ପୁଅ! ବନ୍ଧୁ, କେଉଁଠି ଅଛ? ରୁହ! କେଉଁଠି ଦୌଡ଼ୁଛ? ମାର! ମାର! ତାକୁ ମାରିଦେ! — ଏଭଳି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ, ହସ, ଘମ ଓ ଗର୍ଜନ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ମନିଷ୍ୟର କଣ୍ଠରୁ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
ନରସ୍ଯାଶ୍ଵସ୍ଯ ନାଗ୍ସ୍ଯ ସମସଞ୍ଜତ ଶୋଣିତମ୍। ଉପାଶାମ୍ଯଦ୍ରଜୋ ଭୌମଂ ଭୀରୂନ୍କଶ୍ମଲମାଵିଶତ୍
ମଣିଷ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀଙ୍କର ରକ୍ତ ଏକାଠି ମିଶିଗଲା; ମାଟି ଉପରେ ଧୁଳି ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ତିର ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ଚକ୍ରେଣ ଚକ୍ରମାସାଦ୍ଯ ଵୀରୋ ଵୀରସ୍ଯ ସଂଯୁଗେ। ଅତୀତେଷୁପଥେ କାଲେ ଜହାର ଗଦଯା ସିରଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଶୂର ବୀର ଅନ୍ୟ ଶୂରଙ୍କର ଚକ୍ରକୁ ନିଜ ଚକ୍ରରେ ଅଟକାଇ, ବାଣର ରାସ୍ତା ବନ୍ଦ ହେଉଥିବାବେଳେ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।
ଅସୀତ୍କେଶପରାମର୍ଶୋ ମୁଷ୍ଟିଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ଦାରୁଣମ୍। ନଖୈର୍ଦନ୍ତୈଶ୍ଚ ସୂରାଣାମଦ୍ଵୀପେ ଦ୍ଵୀପମିଚ୍ଛତାମ୍
ଏଠାରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କର କଳା କେଶ ଧରି, ମୁଷ୍ଟି, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତରେ ଭୟଙ୍କର ହାତାହାତି ହେଉଥିଲା; ଯେପରି ଦ୍ୱୀପରେ ଦ୍ୱୀପ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଲଢ଼ନ୍ତି।
ତତ୍ରାଚ୍ଛିଦ୍ଯତ ଶୂରସ୍ଯ ସଖଙ୍ଗୋ ବାହୁରୁଦ୍ଯତଃ। ସଧୁନଶ୍ଚାପରସ୍ଯାପି ସଶରଃ ସାଙ୍କୁଶସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ଏକ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ଉଠାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବାହୁ କାଟିଦିଆଯାଇଥିଲା; ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ଧନୁ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ସହିତ ବାହୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଆକ୍ରୋଶଦନ୍ଯମନ୍ଯୋଽତ୍ର ତଥାଽନ୍ଯୋ ଵିମୁଖୋଽଦ୍ରଵତ୍। ଅନ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ଯ ଚାନ୍ଯସ୍ଯ ଶିରଃ କାଯାଦପାହରତ୍
ଏଠାରେ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣ ଡରି ଫେରି ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଆଉ ଜଣେ ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା ଶତ୍ରୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଦେହରୁ କାଟିଦେଲେ।
ସଶବ୍ଦମଦ୍ରଵଚ୍ଚାନ୍ଯଃ ଶବ୍ଦାଦନ୍ଯୋଽତ୍ରସଦ୍ଭୃଶମ୍। ସ୍ଵାନନ୍ଯୋଽଥ ପରାନନ୍ଯୋ ଜଘାନ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ଜଣେ ଚିତ୍କାର କରି ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣ ସେଇ ଚିତ୍କାରରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଜଣେ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଗିରିଶୃଙ୍ଗୋପମଶ୍ଚାତ୍ର ନାରାଚେନ ନିପାତିତଃ। ମାତଙ୍ଗୋ ନ୍ଯପତଦ୍ଭୂମୌ ନଦୀରୋଧ ଇଵୋଷ୍ଣଗେ
ଏଠାରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ବଡ଼ ହାତୀଟିଏ ଚୌଡ଼ା ମୁଣ୍ଡିଆ ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଗରମ ଋତୁରେ ନଦୀର ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ତଥୈଵ ରଥିନଂ ନାଗଃ କ୍ଷରନ୍ଗିରିରିଵାରୁଜନ୍। ଅଭ୍ଯତିଷ୍ଠତ୍ପଦା ଭୂମୌ ସହାଶ୍ଵଂ ସହସାରଥିମ୍
ଏଭଳି ଚଳିତ ପାହାଡ଼ ପରି ଏକ ହାତୀ ଏକ ରଥ, ତାହାର ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ସହିତ ଭୂମିରେ ଚାପିଦେଲା।
ଶୂରାନ୍ପ୍ରହରତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃତାଶ୍ସ୍ତ୍ରାନ୍ରୁଧିରୋକ୍ଷିତାନ୍। ବହୂନପ୍ଯାଵିଶନ୍ମୋହୋ ଭୀରୂନ୍ହୃଦଯଦୁର୍ବଲାନ୍
ଅସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜିଥିବା ଶୂରମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଅନେକ ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୃଦୟର ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ସର୍ଵମାଵିଗ୍ନମଭଵନ୍ନ ପ୍ରାଜ୍ଞାଯତ କିଞ୍ଚନ। ସୈନ୍ଯେନ ରଜସା ଧ୍ଵସ୍ତଂ ନିର୍ମର୍ଯାଦମଵର୍ତତ
ସବୁଠାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଛାଇଗଲା; କିଛି ବୁଝିପାରାଯାଉନଥିଲା। ସେନା ଧୁଳିରେ ଢାକିଯାଇ, ନିୟମ ଓ ସୀମା ବିନା ଚାଲିଥିଲା।
ତତଃ ସେନାପତିଃ ଶୀଘ୍ରମଯଂ କ୍ରାଲ ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍। ନିତ୍ଯାଭିତ୍ଵରିତାନେଵ ତ୍ଵରଯାମାସ ପାଣ୍ଡଵାନ୍
ତାପରେ ସେନାପତି ତୁରନ୍ତ ଚିତ୍କାର କଲେ, "ଆଗକୁ ବଢ଼! ଆଗକୁ ବଢ଼!" ଏବଂ ସଦା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନେଙ୍କୁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କଲେ।
କୁର୍ଵନ୍ତଃ ଶାସନଂ ତସ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵା ବାହୁଶାଲିନଃ। ସରୋ ହଂସା ଇଵାପେତୁର୍ଘ୍ନନ୍ତୋ ଦ୍ରୋଣରଥଂ ପ୍ରତି
ସେଙ୍କର ଆଦେଶ ମାନି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପାଣ୍ଡବମାନେ ହଂସମାନେ ପରି ଝିଲିକ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ି, ଦ୍ରୋଣଙ୍କର ରଥ ଦିଗରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଗୃହ୍ଣୀତାଦ୍ରଵତାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵିଭୀତା ଵିନିକୃନ୍ତତ। ଇତ୍ଯାସୀତ୍ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ଦୁର୍ଧର୍ଷସ୍ଯ ରଥଂ ପ୍ରତି
"ଧର! ମାର!" — ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, ଯେଉଁଠି ଭୟଭୀତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ଦୁର୍ଧର୍ଷଙ୍କର ରଥ ଦିଗରେ ଆସୁଥିବାମାନେ ଖଣ୍ଡିଯାଉଥିଲେ।
ତତୋ ଦ୍ରୋଣଃ କୃପଃ କର୍ଣୋ ଦ୍ରୌଣୀ ରାଜା ଜଯଦ୍ରଥଃ। ଵିନ୍ଦାନୁଵିନ୍ଦାଵାଵନ୍ତ୍ଯୌ ଶଲ୍ଯଶ୍ଚୈତାନ୍ନ୍ଯଵାରଯନ୍
ତାପରେ ଦ୍ରୋଣ, କୃପ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ, ରାଜା ଜୟଦ୍ରଥ, ଅବନ୍ତିର ବିନ୍ଦ୍ୟ ଓ ଅନୁବିନ୍ଦ୍ୟ, ଶଲ୍ୟ — ଏମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଆଗକୁ ଅଟକାଇଦେଲେ।
ତେ ତ୍ଵାର୍ଯଧର୍ମସଂରବ୍ଧା ଦୁର୍ନିଵାରା ଦୁରାସଦାଃ। ଶରାର୍ତା ନ ଜହୁର୍ଦ୍ରୋଣଂ ପାଞ୍ଚାଲାଃ ପାଣ୍ଡଵୈ ସହ
କିନ୍ତୁ ଆର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମରେ ପ୍ରେରିତ ଓ ଅପରାଜେୟ ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ବହୁତ ବାଣରେ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇନଥିଲେ।