ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ସେନାଯାଃ କୁରୁତେ କଦନଂ ବଲୀ। ସଂଶପ୍ତକାଵଶେଷସ୍ଯ ନାରାଯଣବଲସ୍ଯ ଚ
ସେନାର ଦକ୍ଷିଣ ପଟେ, ପ୍ରବଳ ବୀର ସଂଶପ୍ତକ ଓ ନାରାୟଣୀ ସେନାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦଳକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରତିଘାତଂ ତୁ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ନାମୃଷ୍ଯତ ଵୃକୋଦରଃ। ସୋଽଭ୍ଯାହନଦ୍ଗୁରୁଂ ଷଷ୍ଟ୍ଯା କର୍ଣଂ ଚ ଦଶଭିଃ ଶରୈଃ
ଭୀମସେନ ସେନାର ପଛେଇଯିବାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସଠିଏ ବାଣ ଓ କର୍ଣ୍ଣକୁ ଦଶଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ତସ୍ଯ ଦ୍ରୋଣଃ ଶିତୈର୍ବାଣୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାରୈରଜିହ୍ମଗୈଃ। ଜୀଵିତାନ୍ତମଭିପ୍ରେପ୍ସୁର୍ମର୍ମଣ୍ଯାଶୁ ଜଘାନ ହ
ଡ୍ରୋଣ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସିଧା ବାଣରେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗକୁ ତୁରନ୍ତ ଆଘାତ କଲେ।
ଆନନ୍ତର୍ଯମଭିପ୍ରେପ୍ସୁଃ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯା ଶମାର୍ପଯତ୍। କର୍ଣୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ବାଣୈରଶ୍ଵତ୍ଥାମା ଚ ସପ୍ତଭିଃ
ପରେ କର୍ଣ୍ଣ ଛବିଶଟି ବାଣ, ଅଶ୍ୱଥାମା ସାତଟି ବାଣ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ପୁଣି ଦ୍ୱାଦଶଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ଷଙ୍ଭିର୍ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ତତ ଏନମଥାକିରତ୍। ଭୀମସେନୋଽପି ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଵିଧ୍ଯନ୍ମହାବଲଃ
ଦୁର୍ୟୋଧନ ଛଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କୁ ଢାଙ୍କିଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତିଘାତ କଲେ।
ଦ୍ରୋଣଂ ପଞ୍ଚାଶତେଷୂଣାଂ କର୍ଣଂ ଚ ଦଶଭିଃ ଶରୈଃ। ଦର୍ଯୋଧନଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ଦୌଣିମଷ୍ଟାଭିରାଶୁଗୈଃ
ସେ ଡ୍ରୋଣକୁ ପଚାଶଟି ବାଣ, କର୍ଣ୍ଣକୁ ଦଶଟି, ଦୁର୍ୟୋଧନକୁ ଦ୍ୱାଦଶଟି ଓ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଆଠଟି ତୁରନ୍ତ ବାଣ ମାରିଲେ।
ଆରାଵଂ ତୁମୁଲଂ କୁର୍ଵନ୍ନଭ୍ଯଵର୍ତତ ତାନ୍ରଣେ। ତସ୍ମିନ୍ସନ୍ତ୍ଯତି ପ୍ରାମାନ୍ମୃତ୍ଯୁସାଧାରଣୀକୃତେ
ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ସାଧାରଣ ହୋଇଯାଇଥିବା ସେଠାକୁ ଆଗେଇଗଲା।
ଅଜାତଶତ୍ରୁସ୍ତାନ୍ଯୋଧାନ୍ଭୀମଂ ତ୍ରାତେତ୍ଯଚୋଦଯତ୍। ତେ ଯଯୁର୍ଭୀମସେନସ୍ଯ ସମୀପମମିତୌଜସଃ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ ସେହି ସେନାମାନଙ୍କୁ ‘ଭୀମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର’ ବୋଲି ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ସେମାନେ ଅପାର ଶକ୍ତି ସହିତ ଭୀମସେନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଯୁଯୁଧାନପ୍ରଭୃତଯୋ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ରୌ ଚ ପାଣ୍ଡଵୌ। ତେ ସମେତ୍ଯ ସୁସଂରବ୍ଧାଃ ସହିତାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ
ଯୁୟୁଧାନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ସହିତ, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ମହେଷ୍ଵାସଵରୈର୍ଗୁପ୍ତା ଦ୍ରୋଣାନୀକଂ ବିଭିତ୍ସଵଃ। ସମାପେତୁର୍ମହାଵୀର୍ଯା ଭୀମପ୍ରଭୃତଯୋ ରଥାଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ଭୀମଙ୍କ ଆଦି ମହାବୀର ରଥୀମାନେ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ବ୍ୟୁହ ଦିଗରେ ଆଗେଇଗଲେ।
ତାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାଦଵ୍ଯଗ୍ରୋ ଦ୍ରୋଣୋଽପି ରଥିନାଂ ଵରଃ। ମହାରଥାନତିବଲାନ୍ଵୀରାନ୍ସମରଯୋଧିନଃ
ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଡ୍ରୋଣ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଭାବେ, ସେହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ବାହ୍ଯଂ ମୃତ୍ଯୁଭଯଂ କୃତ୍ଵା ତାଵକାନ୍ପାଣ୍ଡଵା ଯଯୁଃ। ସାଦିନଃ ସାଦିନୋଽବ୍ଯଘ୍ନଂସ୍ତଥୈଵ ରଥିନୋ ରଥାନ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୃତ୍ୟୁଭୟକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ତୁମର ସେନା ଉପରେ ଆଗେଇଗଲେ; ଘୋଡ଼ାରେ ଥିବାମାନେ ଘୋଡ଼ାରେ ଥିବାମାନଙ୍କୁ, ରଥୀମାନେ ରଥୀମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଅସିଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିସଙ୍ଘାତୈର୍ଯୁଦ୍ଧମାସୀତ୍ପରଶ୍ଵଥୈଃ। ପ୍ରକୃଷ୍ଟମସିଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ବଭୂଵ କଟୁକୋଦଯମ୍
ତଳୱାର, ଭାଲା, ଶୁଳ ଓ କୁଟାର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା; ତଳୱାର ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ କଠିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ଚ ସମ୍ପାତେ ଯୁଦ୍ଧମାସୀତ୍ସୁଦାରୁଣମ୍। ଅପତତ୍କୁଞ୍ଜରାଦନ୍ଯୋ ହଯାଦନ୍ଯସ୍ତ୍ଵଵାକ୍ଶିରାଃ
ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଇଥିଲା; କେହି ହାତୀରୁ, କେହି ଘୋଡ଼ାରୁ ଉଲ୍ଟା ମୁଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ନରୋ ବାଣଵିନିର୍ଭିନ୍ନୋ ରଥାଦନ୍ଯଶ୍ଚ ମାରିଷ। ତତ୍ରାନ୍ଯସ୍ଯ ଚ ସମ୍ପର୍ଦେ ପତିତସ୍ଯ ଵିଵର୍ମଣଃ
ଏଠାରେ, କେହି ବ୍ୟକ୍ତି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ରଥରୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଆଉ ଏଠାରେ, ଅନ୍ୟେକ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଶିରଃ ପ୍ରଧ୍ଵଂସଯାମାସ ଵକ୍ଷସ୍ଯାକ୍ରମ୍ଯ କୁଞ୍ଜରଃ। ଅପରାଂଶ୍ଚାପରେଽମୃଦ୍ରନ୍ଵାରଣାଃ ପତିତାନ୍ନରାନ୍
ଏକ ହାତୀ ଜଣେ ମଣିଷଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା; ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ ଅନ୍ୟ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଵିଷାଣୈଶ୍ଚାଵନିଂ ଗତ୍ଵା ଵ୍ଯଭିନ୍ଦନ୍ରଥିନୋ ବହୂନ୍। ନରାନ୍ତ୍ରୈଃ କେଚିଦପରେ ଵିଷାଣାଲଗ୍ନସଂଶ୍ରଯୈଃ
କିଛି ହାତୀ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁ, ଅନେକ ରଥୀଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ଅନ୍ୟେକ ହାତୀ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତରେ ଲଗିଥିବା ମଣିଷଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ର ନେଇ ଘୁରୁଥିଲେ।
ବଭ୍ରମୁଃ ସମରେ ନାଗା ମୃଦ୍ରନ୍ତଃ ଶତଶୋ ନରାନ୍। କାର୍ଷ୍ଣାଯସତନୁତ୍ରାଣାନ୍ନରାଶ୍ଵରଥକୁଞ୍ଜରାନ୍
ହାତୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଶତଶଃ ମଣିଷ, କଳା ଲୋହାର କବଚ ପିନ୍ଧିଥିବାମାନେ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ଚାଲୁଥିଲେ।
ପତିତାନ୍ପୋଥଯାଞ୍ଚକ୍ରୁର୍ଦ୍ଵିପାଃ ସ୍ଥୂଲନଲାନିଵ। ଗୃଧ୍ରପତ୍ରାଧିଵାସାଂସି ଶଯନାନି ନାରଧିପାଃ
ହାତୀମାନେ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବାମାନେ ଉପରେ ମୋଟ ନଳ ଭଳି ପିସିଦେଉଥିଲେ; ହାତୀମାନେ ଶବ ଉପରେ ଗୃଧ୍ରପଙ୍ଖ ଦେଇ ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ହୀମନ୍ତଃ କାଲସମ୍ପର୍କାତ୍ସୁଦୁଃସ୍ଵାନ୍ଯନୁଶେରତେ। ହନ୍ତି ସ୍ମାତ୍ର ପିତା ପୁତ୍ରଂ ରଥେନାଭ୍ଯେତ୍ଯ ସଂଯୁଗେ
ସେଠାରେ, ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଶୀତଳ ଦେହମାନେ ଭୟଙ୍କର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ; ଏଠାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଚାଲିଆସି, ବାପା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ମାରିଦେଉଥିଲେ।
ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ପିତରଂ ମୋହାନ୍ନିର୍ମର୍ଯାଦମଵର୍ତତ। ରଥୋ ଭଗ୍ନୋ ଧ୍ଵଜଶ୍ଛିନ୍ନଶ୍ଛତ୍ରମୁର୍ଵ୍ଯୋଂ ନିପାତିତମ୍
ପୁଅ ମଧ୍ୟ ମୃଗ୍ରହତାରେ, ନିୟମ ଭଙ୍ଗ କରି, ତାଙ୍କ ବାପା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ଏକ ରଥ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ତାହାର ପତାକା କଟିଗଲା, ଛତ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ଯୁଗାର୍ଧଂ ଚ୍ଛିନ୍ନମାଦାଯ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ତଥା ହଯଃ। ସାସିର୍ବାହୁର୍ନିପତିତଃ ଶିରଶ୍ଛିନ୍ନଂ ସକୁଣ୍ଡଲମ୍
ଏକ ଘୋଡ଼ା ଆଧା ଯୁଗା ନେଇ ଦୌଡ଼ିଗଲା; ଏକ ତଳୱାରଧାରୀ ବାହୁ ପଡ଼ିଗଲା, ଏକ କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ କଟିଯାଇଲା।
ଗଜେନାକ୍ଷିପ୍ଯ ବଲିନା ରଥଃ ସଞ୍ଚୂର୍ଣିତଃ କ୍ଷିତୌ। ରଥିନା ତାଡିତୋ ନାଗୋ ନାରାଚେନାପତତ୍କ୍ଷିତୌ
ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ଏକ ରଥକୁ ଉଠାଇ ଭୂମିରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା; ଏକ ରଥୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦେଇ ହାତୀକୁ ଆଘାତ କରି, ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ସାରୋହଶ୍ଚାପତଦ୍ଵାଜୀ ଗେଜେନାଭ୍ଯାହତୋ ଭୃଶମ୍। ନିର୍ମର୍ଯାଦଂ ମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧମଵର୍ତତ ସୁଦାରୁଣମ୍
ଏକ ଘୋଡ଼ା ତାର ସାରଥି ସହିତ, ହାତୀର ଭୟଙ୍କର ଆଘାତରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଏଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଓ ନିୟମହୀନ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଚାଲିଥିଲା।
ହା ତାତ ହା ପୁତ୍ର ସଖେ କ୍ଵାସି ତିଷ୍ଠ କ୍ଵ ଧାଵସି। ପ୍ରହରାହର ଜହ୍ମେନଂ ସ୍ମିତଶ୍ଵେଡିତଗର୍ଜିତୈଃ। ଇତ୍ଯେଵମୁଚ୍ଚୈରତ୍ଯର୍ଥଂ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଵିଵିଧା ଗିରଃ
ହା ବାପା! ହା ପୁଅ! ବନ୍ଧୁ, କେଉଁଠି ଅଛ? ରୁହ! କେଉଁଠି ଦୌଡ଼ୁଛ? ମାର! ମାର! ତାକୁ ମାରିଦେ! — ଏଭଳି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ, ହସ, ଘମ ଓ ଗର୍ଜନ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ମନିଷ୍ୟର କଣ୍ଠରୁ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
ନରସ୍ଯାଶ୍ଵସ୍ଯ ନାଗ୍ସ୍ଯ ସମସଞ୍ଜତ ଶୋଣିତମ୍। ଉପାଶାମ୍ଯଦ୍ରଜୋ ଭୌମଂ ଭୀରୂନ୍କଶ୍ମଲମାଵିଶତ୍
ମଣିଷ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀଙ୍କର ରକ୍ତ ଏକାଠି ମିଶିଗଲା; ମାଟି ଉପରେ ଧୁଳି ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ତିର ହେଇପଡ଼ିଲେ।
ଚକ୍ରେଣ ଚକ୍ରମାସାଦ୍ଯ ଵୀରୋ ଵୀରସ୍ଯ ସଂଯୁଗେ। ଅତୀତେଷୁପଥେ କାଲେ ଜହାର ଗଦଯା ସିରଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ଶୂର ବୀର ଅନ୍ୟ ଶୂରଙ୍କର ଚକ୍ରକୁ ନିଜ ଚକ୍ରରେ ଅଟକାଇ, ବାଣର ରାସ୍ତା ବନ୍ଦ ହେଉଥିବାବେଳେ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ।
ଅସୀତ୍କେଶପରାମର୍ଶୋ ମୁଷ୍ଟିଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ଦାରୁଣମ୍। ନଖୈର୍ଦନ୍ତୈଶ୍ଚ ସୂରାଣାମଦ୍ଵୀପେ ଦ୍ଵୀପମିଚ୍ଛତାମ୍
ଏଠାରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କର କଳା କେଶ ଧରି, ମୁଷ୍ଟି, ନଖ ଓ ଦାନ୍ତରେ ଭୟଙ୍କର ହାତାହାତି ହେଉଥିଲା; ଯେପରି ଦ୍ୱୀପରେ ଦ୍ୱୀପ ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଲଢ଼ନ୍ତି।
ତତ୍ରାଚ୍ଛିଦ୍ଯତ ଶୂରସ୍ଯ ସଖଙ୍ଗୋ ବାହୁରୁଦ୍ଯତଃ। ସଧୁନଶ୍ଚାପରସ୍ଯାପି ସଶରଃ ସାଙ୍କୁଶସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ଏକ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ଉଠାଇଥିବା ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ବାହୁ କାଟିଦିଆଯାଇଥିଲା; ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ଧନୁ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ସହିତ ବାହୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦିଆଯାଇଥିଲା।
ଆକ୍ରୋଶଦନ୍ଯମନ୍ଯୋଽତ୍ର ତଥାଽନ୍ଯୋ ଵିମୁଖୋଽଦ୍ରଵତ୍। ଅନ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ଯ ଚାନ୍ଯସ୍ଯ ଶିରଃ କାଯାଦପାହରତ୍
ଏଠାରେ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟ ଜଣ ଡରି ଫେରି ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଆଉ ଜଣେ ନିକଟକୁ ଆସିଥିବା ଶତ୍ରୁଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଦେହରୁ କାଟିଦେଲେ।