ତତଃ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ଯୋତିଷୋ ରାଜା ଶରଵର୍ଷେ ନିଵାରିତେ। ସଂରକ୍ତନଯନୋ ରୋଷାତ୍ପାର୍ଥଂ ପୁନରଵାକିରତ୍
ତାପରେ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷପୁରର ରାଜା, ବାଣବର୍ଷା ବିଫଳ ହେବା ପରେ, ରୋଷରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ପୁଣିଥରେ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ବାଣରେ ଢାଙ୍କିଦେଲେ।
ସ ତଥା ଶରଵର୍ଷେଣ ପାର୍ଥଂ ସମଭିହତ୍ଯ ଵୈ। ଚୋଦଯାମାସ ତଂ ନାଗଂ ଵଧାଯାଚ୍ଯୁତପାର୍ଥଯୋଃ
ଏଭଳି ବାଣବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି, ସେ ନାଗକୁ ଅଗ୍ରସର କରିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଚ୍ୟୁତ ଓ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।
ତମାପତନ୍ତଂ ଦ୍ଵିରଦଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୁଦ୍ଧମିଵାନ୍ତକମ୍। ଚକ୍ରେଽପସଵ୍ଯଂ ତ୍ଵରିତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ଜନାର୍ଦନଃ
କ୍ରୋଧିତ ଯମର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ଆକ୍ରମଣଶୀଳ ହାତୀକୁ ଦେଖି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ତୁରନ୍ତ ରଥକୁ ବାମପଟେ ଘୁଞ୍ଚାଇଦେଲେ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମପି ନେଯେଷ ପରାଵୃତ୍ତଂ ମହାଦ୍ଵିପମ୍। ସାରୋହଂ ମୃତ୍ଯୁସାତ୍କର୍ତୁଂ ସ୍ମରନ୍ଧର୍ମଂ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ବଡ଼ ହାତୀ ଆସିଯିବା ସତ୍ୱେ, ଧନଞ୍ଜୟ ଧର୍ମକୁ ମନେରଖି, ଏହି ହାତୀ ଓ ତାହାର ସାରଥିକୁ ମାରିବାକୁ କିମ୍ବା ଫେରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ।
ସ ତୁ ନାଗୋ ଦ୍ଵିପରଥାନ୍ହଯାଂଶ୍ଚାମୃଦ୍ଯ ମାରିଷ। ପ୍ରାହିଣୋନ୍ମୃତ୍ଯୁଲୋକାଯ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧନଞ୍ଜଯଃ
କିନ୍ତୁ ସେହି ହାତୀ ଅନ୍ୟ ହାତୀ, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଚକ୍କି ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲା; ଏହା ଦେଖି ଧନଞ୍ଜୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ସ ପ୍ଲୁତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନାତ୍ତସ୍ମାନ୍ନୀଲଶ୍ଚର୍ମଵରାସିଭୃତ୍। ଦ୍ରୌଣାଯନେଃ ଶିରଃ କାଯାଦ୍ଧର୍ତୁମୈଚ୍ଛତ୍ପତତ୍ତ୍ରିଵତ୍
ତାପରେ ନୀଳ, ନୀଳ ଢାଳ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ି, ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ପକ୍ଷୀର ପାଖ ପରି କାଟିଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତସ୍ଯୋଦ୍ଯତାସେଃ ସୁନସଂ ଶିରଃ କାଯାତ୍ସକୁଣ୍ଡଲମ୍। ଭଲ୍ଲେନାପାହରଦ୍ଦ୍ରୌଣିଃ ସ୍ମଯମାନ ଇଵାନଘ
କିନ୍ତୁ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ, ତାଙ୍କ ତଳୱାର ପଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ନୀଳଙ୍କ ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳ ଥିବା ମୁଣ୍ଡକୁ ଶରୀରରୁ ଅଲଗା କରିଦେଲେ।
ସମ୍ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାଭମୁଖଃ ପଦ୍ମପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣଃ। ପ୍ରାଂଶୁରୁତ୍ପଲପତ୍ରାଭୋ ନିହତୋ ନ୍ଯପତଦ୍ଭୁଵି
ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଚକ୍ଷୁ, ଉତ୍ପଳ ପତ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହ ଓ ଉଚ୍ଚ ଆକୃତି ଥିବା ନୀଳ, ହତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵିଵ୍ଯଥେ ସେନା ପାଣ୍ଡଵୀ ଭୃଶମାକୁଲା। ଆଚାର୍ଯପୁତ୍ରେଣ ହତେ ନୀଲେ ଜ୍ଵଲିତତେଜସି
ତାପରେ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ତେଜ ଥିବା ନୀଳଙ୍କୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ହତ କରିଥିବା ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଭୟଭୀତ ଓ ବିକ୍ଳ ହୋଇଗଲା।
ଅଚିନ୍ତଯଂଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵେ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ମହାରଥାଃ। କଥଂ ନୋ ଵାସଵିସ୍ତ୍ରାଯାଚ୍ଛତ୍ରୁଭ୍ଯ ଇତି ମାରିଷ
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ଭାବିଲେ, 'ଏବେ ବାସବ ଆମକୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବେ?'
ଦକ୍ଷିଣେନ ତୁ ସେନାଯାଃ କୁରୁତେ କଦନଂ ବଲୀ। ସଂଶପ୍ତକାଵଶେଷସ୍ଯ ନାରାଯଣବଲସ୍ଯ ଚ
ସେନାର ଦକ୍ଷିଣ ପଟେ, ପ୍ରବଳ ବୀର ସଂଶପ୍ତକ ଓ ନାରାୟଣୀ ସେନାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦଳକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରତିଘାତଂ ତୁ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ନାମୃଷ୍ଯତ ଵୃକୋଦରଃ। ସୋଽଭ୍ଯାହନଦ୍ଗୁରୁଂ ଷଷ୍ଟ୍ଯା କର୍ଣଂ ଚ ଦଶଭିଃ ଶରୈଃ
ଭୀମସେନ ସେନାର ପଛେଇଯିବାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସଠିଏ ବାଣ ଓ କର୍ଣ୍ଣକୁ ଦଶଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ତସ୍ଯ ଦ୍ରୋଣଃ ଶିତୈର୍ବାଣୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାରୈରଜିହ୍ମଗୈଃ। ଜୀଵିତାନ୍ତମଭିପ୍ରେପ୍ସୁର୍ମର୍ମଣ୍ଯାଶୁ ଜଘାନ ହ
ଡ୍ରୋଣ, ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସିଧା ବାଣରେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଙ୍ଗକୁ ତୁରନ୍ତ ଆଘାତ କଲେ।
ଆନନ୍ତର୍ଯମଭିପ୍ରେପ୍ସୁଃ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯା ଶମାର୍ପଯତ୍। କର୍ଣୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ବାଣୈରଶ୍ଵତ୍ଥାମା ଚ ସପ୍ତଭିଃ
ପରେ କର୍ଣ୍ଣ ଛବିଶଟି ବାଣ, ଅଶ୍ୱଥାମା ସାତଟି ବାଣ ଓ କର୍ଣ୍ଣ ପୁଣି ଦ୍ୱାଦଶଟି ବାଣ ମାରିଲେ।
ଷଙ୍ଭିର୍ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ତତ ଏନମଥାକିରତ୍। ଭୀମସେନୋଽପି ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଵିଧ୍ଯନ୍ମହାବଲଃ
ଦୁର୍ୟୋଧନ ଛଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କୁ ଢାଙ୍କିଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତିଘାତ କଲେ।
ଦ୍ରୋଣଂ ପଞ୍ଚାଶତେଷୂଣାଂ କର୍ଣଂ ଚ ଦଶଭିଃ ଶରୈଃ। ଦର୍ଯୋଧନଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ଦୌଣିମଷ୍ଟାଭିରାଶୁଗୈଃ
ସେ ଡ୍ରୋଣକୁ ପଚାଶଟି ବାଣ, କର୍ଣ୍ଣକୁ ଦଶଟି, ଦୁର୍ୟୋଧନକୁ ଦ୍ୱାଦଶଟି ଓ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଆଠଟି ତୁରନ୍ତ ବାଣ ମାରିଲେ।
ଆରାଵଂ ତୁମୁଲଂ କୁର୍ଵନ୍ନଭ୍ଯଵର୍ତତ ତାନ୍ରଣେ। ତସ୍ମିନ୍ସନ୍ତ୍ଯତି ପ୍ରାମାନ୍ମୃତ୍ଯୁସାଧାରଣୀକୃତେ
ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ସାଧାରଣ ହୋଇଯାଇଥିବା ସେଠାକୁ ଆଗେଇଗଲା।
ଅଜାତଶତ୍ରୁସ୍ତାନ୍ଯୋଧାନ୍ଭୀମଂ ତ୍ରାତେତ୍ଯଚୋଦଯତ୍। ତେ ଯଯୁର୍ଭୀମସେନସ୍ଯ ସମୀପମମିତୌଜସଃ
ଅଜାତଶତ୍ରୁ ସେହି ସେନାମାନଙ୍କୁ ‘ଭୀମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର’ ବୋଲି ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ସେମାନେ ଅପାର ଶକ୍ତି ସହିତ ଭୀମସେନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଯୁଯୁଧାନପ୍ରଭୃତଯୋ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ରୌ ଚ ପାଣ୍ଡଵୌ। ତେ ସମେତ୍ଯ ସୁସଂରବ୍ଧାଃ ସହିତାଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ
ଯୁୟୁଧାନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ସହିତ, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ମହେଷ୍ଵାସଵରୈର୍ଗୁପ୍ତା ଦ୍ରୋଣାନୀକଂ ବିଭିତ୍ସଵଃ। ସମାପେତୁର୍ମହାଵୀର୍ଯା ଭୀମପ୍ରଭୃତଯୋ ରଥାଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧରମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ଭୀମଙ୍କ ଆଦି ମହାବୀର ରଥୀମାନେ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ବ୍ୟୁହ ଦିଗରେ ଆଗେଇଗଲେ।
ତାନ୍ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାଦଵ୍ଯଗ୍ରୋ ଦ୍ରୋଣୋଽପି ରଥିନାଂ ଵରଃ। ମହାରଥାନତିବଲାନ୍ଵୀରାନ୍ସମରଯୋଧିନଃ
ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଡ୍ରୋଣ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଭାବେ, ସେହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ବାହ୍ଯଂ ମୃତ୍ଯୁଭଯଂ କୃତ୍ଵା ତାଵକାନ୍ପାଣ୍ଡଵା ଯଯୁଃ। ସାଦିନଃ ସାଦିନୋଽବ୍ଯଘ୍ନଂସ୍ତଥୈଵ ରଥିନୋ ରଥାନ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୃତ୍ୟୁଭୟକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି, ତୁମର ସେନା ଉପରେ ଆଗେଇଗଲେ; ଘୋଡ଼ାରେ ଥିବାମାନେ ଘୋଡ଼ାରେ ଥିବାମାନଙ୍କୁ, ରଥୀମାନେ ରଥୀମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଅସିଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିସଙ୍ଘାତୈର୍ଯୁଦ୍ଧମାସୀତ୍ପରଶ୍ଵଥୈଃ। ପ୍ରକୃଷ୍ଟମସିଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ବଭୂଵ କଟୁକୋଦଯମ୍
ତଳୱାର, ଭାଲା, ଶୁଳ ଓ କୁଟାର ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧ ହେଉଥିଲା; ତଳୱାର ଯୁଦ୍ଧ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ କଠିନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ଚ ସମ୍ପାତେ ଯୁଦ୍ଧମାସୀତ୍ସୁଦାରୁଣମ୍। ଅପତତ୍କୁଞ୍ଜରାଦନ୍ଯୋ ହଯାଦନ୍ଯସ୍ତ୍ଵଵାକ୍ଶିରାଃ
ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁହାଁମୁହିଁ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯାଇଥିଲା; କେହି ହାତୀରୁ, କେହି ଘୋଡ଼ାରୁ ଉଲ୍ଟା ମୁଣ୍ଡ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ନରୋ ବାଣଵିନିର୍ଭିନ୍ନୋ ରଥାଦନ୍ଯଶ୍ଚ ମାରିଷ। ତତ୍ରାନ୍ଯସ୍ଯ ଚ ସମ୍ପର୍ଦେ ପତିତସ୍ଯ ଵିଵର୍ମଣଃ
ଏଠାରେ, କେହି ବ୍ୟକ୍ତି ବାଣରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ରଥରୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଆଉ ଏଠାରେ, ଅନ୍ୟେକ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ଶିରଃ ପ୍ରଧ୍ଵଂସଯାମାସ ଵକ୍ଷସ୍ଯାକ୍ରମ୍ଯ କୁଞ୍ଜରଃ। ଅପରାଂଶ୍ଚାପରେଽମୃଦ୍ରନ୍ଵାରଣାଃ ପତିତାନ୍ନରାନ୍
ଏକ ହାତୀ ଜଣେ ମଣିଷଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା; ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ ଅନ୍ୟ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଵିଷାଣୈଶ୍ଚାଵନିଂ ଗତ୍ଵା ଵ୍ଯଭିନ୍ଦନ୍ରଥିନୋ ବହୂନ୍। ନରାନ୍ତ୍ରୈଃ କେଚିଦପରେ ଵିଷାଣାଲଗ୍ନସଂଶ୍ରଯୈଃ
କିଛି ହାତୀ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଇ ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁ, ଅନେକ ରଥୀଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ଅନ୍ୟେକ ହାତୀ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତରେ ଲଗିଥିବା ମଣିଷଙ୍କ ଅନ୍ତ୍ର ନେଇ ଘୁରୁଥିଲେ।
ବଭ୍ରମୁଃ ସମରେ ନାଗା ମୃଦ୍ରନ୍ତଃ ଶତଶୋ ନରାନ୍। କାର୍ଷ୍ଣାଯସତନୁତ୍ରାଣାନ୍ନରାଶ୍ଵରଥକୁଞ୍ଜରାନ୍
ହାତୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ଶତଶଃ ମଣିଷ, କଳା ଲୋହାର କବଚ ପିନ୍ଧିଥିବାମାନେ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ଚାଲୁଥିଲେ।
ପତିତାନ୍ପୋଥଯାଞ୍ଚକ୍ରୁର୍ଦ୍ଵିପାଃ ସ୍ଥୂଲନଲାନିଵ। ଗୃଧ୍ରପତ୍ରାଧିଵାସାଂସି ଶଯନାନି ନାରଧିପାଃ
ହାତୀମାନେ ତଳେ ପଡ଼ିଥିବାମାନେ ଉପରେ ମୋଟ ନଳ ଭଳି ପିସିଦେଉଥିଲେ; ହାତୀମାନେ ଶବ ଉପରେ ଗୃଧ୍ରପଙ୍ଖ ଦେଇ ଶୋଇବା ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କରିଥିଲେ।
ହୀମନ୍ତଃ କାଲସମ୍ପର୍କାତ୍ସୁଦୁଃସ୍ଵାନ୍ଯନୁଶେରତେ। ହନ୍ତି ସ୍ମାତ୍ର ପିତା ପୁତ୍ରଂ ରଥେନାଭ୍ଯେତ୍ଯ ସଂଯୁଗେ
ସେଠାରେ, ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଶୀତଳ ଦେହମାନେ ଭୟଙ୍କର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ; ଏଠାରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଚାଲିଆସି, ବାପା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ମାରିଦେଉଥିଲେ।