ସ ନାଗରାଜଃ ପ୍ରଵରାଙ୍କୁଶାହତଃ ପୁରା ସପକ୍ଷୋଽଦ୍ରିଵରୋ ଯଥା ନୃପ। ଭଯଂ ତଦା ରିପୁଷୁ ସମାଦଧଦ୍ଭୃଶଂ ଵଣିଗ୍ଜନାନାଂ କ୍ଷୁଭିତୋ ଯଥାଽର୍ଣଵଃ
ସେହି ହାତୀରାଜା, ପ୍ରମୁଖ ଅଙ୍କୁଶର ଆଘାତରେ, ପୁରୁଣା ଦିନରେ ପର୍ବତର ଦୁଇଟି ପାଖ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ରାଜା। ସେ ସମୟରେ ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଉତ୍ତେଜିତ ସମୁଦ୍ର ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରେ।
ତତୋ ଧ୍ଵନିର୍ଦ୍ଵିରଦରଥାଶ୍ଵପାର୍ଥିଵୈ ର୍ଭଯାଦ୍ରଵଦ୍ଭିର୍ଜନିତୋଽତିଭୈରଵଃ। କ୍ଷିତିଂ ଵିଯଦ୍ ଦ୍ଯାଂ ଵିଦିଶୋ ଦିଶସ୍ତଥା ସମାଵୃଣୋତ୍ପାର୍ଥିଵସଂଯୁଗେ ତତଃ
ତାପରେ ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରାଜାମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇବାରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଇ କୋଳାହଳ ଭୂମି, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଚାରିପାଖ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭରିଦେଲା, ରାଜାମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ।
ସ ତେନ ନାଗପ୍ରଵରେଣ ପାର୍ଥିଵୋ ଭୃଶଂ ଜଗାହେ ଦ୍ଵିଷତାମନୀକିନୀମ୍। ପୁରା ସୁଗୁପ୍ତାଂ ଵିବୁଧୈରିଵାହଵେ ଵିରୋଚନୋ ଦେଵଵରୂତିନୀମିଵ
ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ ସହିତ ରାଜା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଭେଦି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ବେ ବିରୋଚନ ଦେବମାନେଙ୍କ ଭଲ ରକ୍ଷିତ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
ଭୃଶଂ ଵଵୌ ଜ୍ଵଲନସଖୋ ଵିଯଦ୍ରଜଃ ସମାଵୃଣୋନ୍ମୁହୁରପି ଚୈଵ ସୈନିକାନ୍। ତମେକନାଗଂ ଗଣଶୋ ଯଥା ଗଜାନ୍ ସମନ୍ତତୋ ଦ୍ରୁତମଥ ମେନିରେ ଜନାଃ
ତେଜ ବାତାସ, ଅଗ୍ନିର ମିତ୍ର, ଆକାଶରୁ ଧୂଳି ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଥିଲା, ଆବାର ଆବାର ସେନାମାନଙ୍କୁ ଢାକି ଦେଉଥିଲା। ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଭାବିଲେ, ଏହି ଏକମାତ୍ର ହାତୀ ଚାରିପାଖରେ ଦୌଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ହାତୀ ଦଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।
କ୍ଷୋଭଯନ୍ତଂ ତଦା ସେନାଂ ଦ୍ଵିରଦଂ ନଲିନୀମିଵ। ଧନଞ୍ଜଯଂ ଭୂତଗଣାଃ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତ୍ଯପୂଜଯନ୍
ସେ ସମୟରେ ଧନଞ୍ଜୟ ଯେପରି ହାତୀ ଜଳପଦ୍ମ ତଳକୁ କମ୍ପିତ କରେ, ସେପରି ସେନାକୁ ଅସ୍ଥିର କରୁଥିଲେ। ଭୂତମାନେ 'ଭଲ କଲା! ଭଲ କଲା!' ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍କର୍ମ ପାର୍ଥସ୍ଯ ଵାସଵସ୍ଯେଵ ମାଧଵଃ। ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିସ୍ତମୁଵାଚ ହ
ପାର୍ଥଙ୍କର ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ମାଧବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାମ ପରି ଅତିଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କର୍ମୈତତ୍ପାର୍ଥ ଶକ୍ରେଣ ଯମେନ ଧନଦେନ ଚ। ଦୁଷ୍କରଂ ସମରେ ଯତ୍ତେ କୃତମଦ୍ଯେତି ମେ ମତିଃ
ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଏହା ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ବା କୁବେରଙ୍କ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ଯୁଗପଚ୍ଚୈଵ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ପତିତା ଏଵ ମେ ଦୃଷ୍ଟାଃ ସଂଶପ୍ତକମହାରଥାଃ
ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଏକେ ସମୟରେ ଶତଶ ଓ ସହସ୍ରଶ ସଂଶପ୍ତକ ମହାରଥୀମାନେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖିଛି।
ସଂଶପ୍ତକାଂସ୍ତତୋ ହତ୍ଵା ଭୂଯିଷ୍ଠା ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଭଗଦତ୍ତାଯ ଯାହୀତି କୃଷ୍ଣଂ ପାର୍ଥୋଽଭ୍ଯନୋଦଯତ୍
ସଂଶପ୍ତକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ଥିଲେ, ପାର୍ଥ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ 'ଏବେ ଭଗଦତ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଚଳ' ବୋଲି ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ।
ଯତ୍ତଦାନାମଯଜ୍ଜିଷ୍ଣୁର୍ଭରତାନାମପାପିନାମ୍। ଧନୁଃ କ୍ଷେମକରଂ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଦ୍ଵିଷତାମଶ୍ରୁଵର୍ଧନମ୍
ଯେଉଁ ଧନୁଷ୍ୟ ଜିଷ୍ଣୁ ସେ ସମୟରେ ନିଷ୍ପାପ ଭାରତମାନେ ପାଇଁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲା ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆଣୁଥିଲା—
ତଦେଵ ତଵ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ରାଜନ୍ଦୁର୍ଦ୍ଯୂତଦେଵିନଃ। କୃତେ କ୍ଷତ୍ରଵିନାଶାଯ ଧନୁରାଯଚ୍ଛଦର୍ଜୁନଃ
ହେ ରାଜା, ସେହି ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଅର୍ଜୁନ ଏବେ ତୁମ ପୁଅ, ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ୟୂତରେ ଠକାଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ତାଣିଛନ୍ତି।
ତଥା ଵିକ୍ଷୋଭ୍ଯମାଣା ସା ପାର୍ଥେନ ତଵ ଵାହିନୀ। ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ ମହାରାଜ ନୌରିଵାସାଦ୍ଯ ପର୍ଵତମ୍
ଏପରି, ହେ ମହାରାଜ, ପାର୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ସେନା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଏକ ନୌକା ପାହାଡ଼ ସାମ୍ନା କରି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ତତୋ ଦଶସହସ୍ରାଣି ନ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ଧନୁଷ୍ମତାମ୍। ମତିଂ କୃତ୍ଵା ରଣେ କ୍ରୂରାଂ ଵୀରା ଜଯପରାଜଯେ
ତାପରେ, ଦଶ ହଜାର ଧନୁର୍ଧର ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିବା କିମ୍ବା ହାରିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, କ୍ରୂର ଭାବେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ଵ୍ଯପେତହୃଦଯତ୍ରାସା ଆଵଵ୍ରୁସ୍ତଂ ମହାରଥାଃ। ଆର୍ଚ୍ଛତ୍ପାର୍ଥୋ ଗୁରୁଂ ଭାରଂ ସର୍ଵଭାରସହୋ ଯୁଧି
ଭୟ ହୃଦୟରୁ ଦୂର ଥିବା ସେଇ ମହାରଥୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ପାର୍ଥ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଭାର ବହନ କରନ୍ତି, ସେ ଭାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ଉଠାଇଲେ।
ଯଥା ନଲଵନଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରଭିନ୍ନଃ ଷଷ୍ଟିହାଯନଃ। ମୃଦ୍ଗୀଯାତ୍ତଦ୍ଵଦାଯସ୍ତଃ ପାର୍ଥୋଽମୃଦ୍ଗାଚ୍ଚମୂଂ ତଵ
ଯେପରି ଏକ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ସାଠିଏ ବର୍ଷ ବୟସର ହାତୀ ନଳବନକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଏ, ସେପରି ଅକ୍ଷତ ପାର୍ଥ ତୁମ ସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରମଥିତେ ସୈନ୍ଯେ ଭଗଦତ୍ତୋ ନରାଧିପଃ। ତେନ ନାଗେନ ସହସା ଧନଞ୍ଜଯମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ସେନା ଏପରି ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ନରାଧିପ ଭଗଦତ୍ତ ତାଙ୍କର ହାତୀ ସହିତ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ଉପରେ ତୁରନ୍ତ ଆଗେଇଲେ।
ତଂ ରଥେନ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାଦ୍ଧନଞ୍ଜଯଃ। ସ ସନ୍ନିପାତସ୍ତୁମୁଲୋ ବଭୂଵ ନରନାଗଯୋଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଧନଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହାତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
କଲ୍ପିତାଭ୍ଯାଂ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ରଥେନ ଚ ଗଜେନ ଚ। ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଚେରତୁର୍ଵୀରୌ ଭଗଦତ୍ତଧନଞ୍ଜଯୌ
ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ରଥ ଓ ଏକ ହାତୀ ନେଇ, ଦୁଇ ଶୂର, ଭଗଦତ୍ତ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଚତୁରତାରେ ଚାଲିଥିଲେ।
ତତୋ ଜୀମୂତସଙ୍କାଶାନ୍ନାଗାଦିନ୍ଦ୍ର ଇଵ ପ୍ରଭୁଃ। ଅଭ୍ଯଵର୍ଷଚ୍ଛରୌଘେଣ ଭଗଦତ୍ତୋ ଧନଞ୍ଜଯମ୍
ତାପରେ ଭଗଦତ୍ତ, ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏବଂ ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ଉପରେ ବାଣର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ସ ଚାପି ଶରଵର୍ଷଂ ତଂ ଶରଵର୍ଷେଣ ଵାସିଵଃ। ଅପ୍ରାପ୍ତମେଵ ଚିଚ୍ଛେଦ ଭଗଦତ୍ତସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
କିନ୍ତୁ ପ୍ରବଳ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବାଣର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଭଗଦତ୍ତଙ୍କ ବାଣବର୍ଷାକୁ ତାଙ୍କ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ କାଟିଦେଲେ।
ତତଃ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ଯୋତିଷୋ ରାଜା ଶରଵର୍ଷେ ନିଵାରିତେ। ସଂରକ୍ତନଯନୋ ରୋଷାତ୍ପାର୍ଥଂ ପୁନରଵାକିରତ୍
ତାପରେ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷପୁରର ରାଜା, ବାଣବର୍ଷା ବିଫଳ ହେବା ପରେ, ରୋଷରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ପୁଣିଥରେ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ବାଣରେ ଢାଙ୍କିଦେଲେ।
ସ ତଥା ଶରଵର୍ଷେଣ ପାର୍ଥଂ ସମଭିହତ୍ଯ ଵୈ। ଚୋଦଯାମାସ ତଂ ନାଗଂ ଵଧାଯାଚ୍ଯୁତପାର୍ଥଯୋଃ
ଏଭଳି ବାଣବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି, ସେ ନାଗକୁ ଅଗ୍ରସର କରିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଅଚ୍ୟୁତ ଓ ପାର୍ଥଙ୍କୁ ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।
ତମାପତନ୍ତଂ ଦ୍ଵିରଦଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୁଦ୍ଧମିଵାନ୍ତକମ୍। ଚକ୍ରେଽପସଵ୍ଯଂ ତ୍ଵରିତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ଜନାର୍ଦନଃ
କ୍ରୋଧିତ ଯମର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ଆକ୍ରମଣଶୀଳ ହାତୀକୁ ଦେଖି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ତୁରନ୍ତ ରଥକୁ ବାମପଟେ ଘୁଞ୍ଚାଇଦେଲେ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତମପି ନେଯେଷ ପରାଵୃତ୍ତଂ ମହାଦ୍ଵିପମ୍। ସାରୋହଂ ମୃତ୍ଯୁସାତ୍କର୍ତୁଂ ସ୍ମରନ୍ଧର୍ମଂ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ବଡ଼ ହାତୀ ଆସିଯିବା ସତ୍ୱେ, ଧନଞ୍ଜୟ ଧର୍ମକୁ ମନେରଖି, ଏହି ହାତୀ ଓ ତାହାର ସାରଥିକୁ ମାରିବାକୁ କିମ୍ବା ଫେରାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ।
ସ ତୁ ନାଗୋ ଦ୍ଵିପରଥାନ୍ହଯାଂଶ୍ଚାମୃଦ୍ଯ ମାରିଷ। ପ୍ରାହିଣୋନ୍ମୃତ୍ଯୁଲୋକାଯ ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଧନଞ୍ଜଯଃ
କିନ୍ତୁ ସେହି ହାତୀ ଅନ୍ୟ ହାତୀ, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଚକ୍କି ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁର ଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲା; ଏହା ଦେଖି ଧନଞ୍ଜୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ସ ପ୍ଲୁତଃ ସ୍ଯନ୍ଦନାତ୍ତସ୍ମାନ୍ନୀଲଶ୍ଚର୍ମଵରାସିଭୃତ୍। ଦ୍ରୌଣାଯନେଃ ଶିରଃ କାଯାଦ୍ଧର୍ତୁମୈଚ୍ଛତ୍ପତତ୍ତ୍ରିଵତ୍
ତାପରେ ନୀଳ, ନୀଳ ଢାଳ ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ରଥରୁ ଲାଫି ପଡ଼ି, ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ପକ୍ଷୀର ପାଖ ପରି କାଟିଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତସ୍ଯୋଦ୍ଯତାସେଃ ସୁନସଂ ଶିରଃ କାଯାତ୍ସକୁଣ୍ଡଲମ୍। ଭଲ୍ଲେନାପାହରଦ୍ଦ୍ରୌଣିଃ ସ୍ମଯମାନ ଇଵାନଘ
କିନ୍ତୁ ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ହସୁଥିବା ମୁହଁରେ, ତାଙ୍କ ତଳୱାର ପଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ନୀଳଙ୍କ ସୁନ୍ଦର କୁଣ୍ଡଳ ଥିବା ମୁଣ୍ଡକୁ ଶରୀରରୁ ଅଲଗା କରିଦେଲେ।
ସମ୍ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରାଭମୁଖଃ ପଦ୍ମପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣଃ। ପ୍ରାଂଶୁରୁତ୍ପଲପତ୍ରାଭୋ ନିହତୋ ନ୍ଯପତଦ୍ଭୁଵି
ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଚକ୍ଷୁ, ଉତ୍ପଳ ପତ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହ ଓ ଉଚ୍ଚ ଆକୃତି ଥିବା ନୀଳ, ହତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵିଵ୍ଯଥେ ସେନା ପାଣ୍ଡଵୀ ଭୃଶମାକୁଲା। ଆଚାର୍ଯପୁତ୍ରେଣ ହତେ ନୀଲେ ଜ୍ଵଲିତତେଜସି
ତାପରେ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ତେଜ ଥିବା ନୀଳଙ୍କୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ହତ କରିଥିବା ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବ ସେନା ଭୟଭୀତ ଓ ବିକ୍ଳ ହୋଇଗଲା।
ଅଚିନ୍ତଯଂଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵେ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ମହାରଥାଃ। କଥଂ ନୋ ଵାସଵିସ୍ତ୍ରାଯାଚ୍ଛତ୍ରୁଭ୍ଯ ଇତି ମାରିଷ
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ମହାରଥୀ ଭାବିଲେ, 'ଏବେ ବାସବ ଆମକୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବେ?'