ତତଃ ପାର୍ଷ୍ଣ୍ଯଙ୍କୁଶାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈଃ କୃତିନା ଚୋଦିତୋ ଦ୍ଵିପଃ। ପ୍ରସାରିତକରଃ ପ୍ରାଯାତ୍ସ୍ତବ୍ଧକର୍ଣେକ୍ଷଣୋ ଦ୍ରୁତମ୍
ତାପରେ ଦକ୍ଷ ହାତୀଚାଳକ ପାର୍ଶ୍ୱ ଅଙ୍କୁଶ, ପାଦ ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଚାଳିଥିବା ହାତୀ, ଶୁଣ୍ଡ ଦୀର୍ଘ କରି, କାନ ଓ ଚକ୍ଷୁ ତିକ୍ତିକ୍ତି ରଖି, ତୁରନ୍ତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲା।
ସୋଽଧିଷ୍ଠାଯ ପଦା ଵାହାନ୍ଯୁଯୁତ୍ସୋଃ ସୂତମାରୁଜତ୍। ଯୁଯୁତ୍ସୁସ୍ତୁ ରଥାଦ୍ରାଜନ୍ନପାକ୍ରାମତ୍ତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ
ସେହି ହାତୀ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଯୁୟୁତ୍ସୁଙ୍କ ରଥଚାଳକକୁ ଆଘାତ କଲା। ଏହା ଦେଖି ରାଜା, ଯୁୟୁତ୍ସୁ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଅଲଗା ହୋଇଗଲେ।
ତତଃ ପାଣ୍ଡଵଯୋଧାସ୍ତେ ନାଗରାଜଂ ଶରୈର୍ଦ୍ରୁତମ୍। ସିଷିଚୁର୍ଭୈରଵାନ୍ନାଦାନ୍ଵିନଦନ୍ତୋ ଜିଘାଂସଵଃ
ତାପରେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାପତିମାନେ, ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରି, ହାତୀରାଜାକୁ ତୀବ୍ର ତୀର ବର୍ଷା କରି ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ତଵ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଃ ସୌଭଦ୍ରସ୍ଯାପ୍ଲୁତୋ ରଥମ୍। ସ କୁଞ୍ଜରସ୍ଥୋ ଵିସୃଜନ୍ନିଷୂନରିଷୁ ପାର୍ଥିଵଃ। ବଭୌ ରଶ୍ମୀନିଵାଦିତ୍ଯୋ ଭୁଵନେଷୁ ସମୁତ୍ସୃଜନ୍
ତୁମର ପୁଅ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସୌଭଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ। ଏବଂ ହାତୀ ଉପରେ ଦଢ଼ି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ତୀର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଆଲୋକ ଛଡ଼େ, ସେହିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଲାଗୁଥିଲେ।
ତମାର୍ଜୁନିର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ଯୁଯୁତ୍ସୁର୍ଦଶଭିଃ ଶରୈଃ। ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରିଭିର୍ଦ୍ରୌପଦେଯା ଧୃଷ୍ଟକେତୁଶ୍ଚ ଵିଵ୍ଯଧୁଃ
ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କୁ ବାରଟି ତୀର ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ, ଯୁୟୁତ୍ସୁ ଦଶଟି ତୀର ଦେଲେ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ତିନିଟି ତୀର ଦେଲେ, ଧୃଷ୍ଟକେତୁ ମଧ୍ୟ ଆଘାତ କଲେ।
ଚେକିତାନଃ ଚତୁଃଷଷ୍ଟ୍ଯା ସୋତ୍ତରାଯୁଧିକଂ ପୁନଃ। ପ୍ରତ୍ଯଵିଧ୍ଯତ୍ତତଃ ସର୍ଵାନ୍ଭଗଦତ୍ତସ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତ୍ରିଭିଃ
ଚେକିତାନ ଚୁଆଣ୍ଠି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀର ଦେଇ ପୁଣି ଆଘାତ କଲେ, ତାପରେ ଭଗଦତ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ତିନିଟି ତୀର ଦେଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସୋଽତିଯତ୍ନାର୍ପିତୈର୍ବାଣୈରାଚିତୋ ଦ୍ଵିରଦୋ ବଭୌ। ସଂସ୍ଯୂତ ଇଵ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ରଶ୍ମିଭିର୍ଜଲଦୋ ମହାନ୍
ଅତି ପ୍ରୟାସରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ତୀରମାନେ ଦ୍ୱାରା ହାତୀଟି ଏମିତି ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ମହାମେଘ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଲାଗିଥାଏ।
ନିଯନ୍ତୁଃ ଶିଲ୍ପଯତ୍ନାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରେରିତୋଽରିଶରାର୍ଦିତଃ। ପରିଚିକ୍ଷେପ ତାନ୍ନାଗଃ ସ ରିପୂନ୍ସଵ୍ଯଦକ୍ଷିଣମ୍
ଚାଳକଙ୍କ ଦକ୍ଷତା ଓ ପ୍ରୟାସରେ ଚଳିତ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ତୀରରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ, ସେହି ହାତୀ ଡାହାଣ ଓ ବାମ ଦୁଇପଟର ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
ଗୋପାଲ ଇଵ ଦଣ୍ଡେନ ଯଥା ପଶୁଗଣାନ୍ଵନେ। ସଙ୍କାଲଯତି ତାଂ ସେନାଂ ଭଗଦତ୍ତସ୍ତଥା ମୁହୁଃ
ଯେପରି ଗୋପାଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ଛୋଟ ଲାଠି ଦେଇ ଗାଈମାନେକୁ ଏକଠା କରେ, ସେହିପରି ଭଗଦତ୍ତ ବାରମ୍ବାର ସେ ସେନାକୁ ଏକଠା କରୁଥିଲେ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶ୍ଯେନାଭିପ୍ରନ୍ନାନାଂ ଵାଯସାନାମିଵ ସ୍ଵନଃ। ବଭୂଵ ପାଣ୍ଡଵେଯାନାଂ ଭୃଶଂ ଵିଦ୍ରଵତାଂ ସ୍ଵନଃ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେତେବେଳେ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଏମିତି ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଶିଘ୍ର ବାଜ ଆକ୍ରମଣ କଲେ କାଉଆମାନେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି।
ସ ନାଗରାଜଃ ପ୍ରଵରାଙ୍କୁଶାହତଃ ପୁରା ସପକ୍ଷୋଽଦ୍ରିଵରୋ ଯଥା ନୃପ। ଭଯଂ ତଦା ରିପୁଷୁ ସମାଦଧଦ୍ଭୃଶଂ ଵଣିଗ୍ଜନାନାଂ କ୍ଷୁଭିତୋ ଯଥାଽର୍ଣଵଃ
ସେହି ହାତୀରାଜା, ପ୍ରମୁଖ ଅଙ୍କୁଶର ଆଘାତରେ, ପୁରୁଣା ଦିନରେ ପର୍ବତର ଦୁଇଟି ପାଖ ଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ରାଜା। ସେ ସମୟରେ ସେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଉତ୍ତେଜିତ ସମୁଦ୍ର ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରେ।
ତତୋ ଧ୍ଵନିର୍ଦ୍ଵିରଦରଥାଶ୍ଵପାର୍ଥିଵୈ ର୍ଭଯାଦ୍ରଵଦ୍ଭିର୍ଜନିତୋଽତିଭୈରଵଃ। କ୍ଷିତିଂ ଵିଯଦ୍ ଦ୍ଯାଂ ଵିଦିଶୋ ଦିଶସ୍ତଥା ସମାଵୃଣୋତ୍ପାର୍ଥିଵସଂଯୁଗେ ତତଃ
ତାପରେ ହାତୀ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରାଜାମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇବାରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେଇ କୋଳାହଳ ଭୂମି, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଚାରିପାଖ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭରିଦେଲା, ରାଜାମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ।
ସ ତେନ ନାଗପ୍ରଵରେଣ ପାର୍ଥିଵୋ ଭୃଶଂ ଜଗାହେ ଦ୍ଵିଷତାମନୀକିନୀମ୍। ପୁରା ସୁଗୁପ୍ତାଂ ଵିବୁଧୈରିଵାହଵେ ଵିରୋଚନୋ ଦେଵଵରୂତିନୀମିଵ
ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ ସହିତ ରାଜା ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦଳକୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଭେଦି ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ବେ ବିରୋଚନ ଦେବମାନେଙ୍କ ଭଲ ରକ୍ଷିତ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ।
ଭୃଶଂ ଵଵୌ ଜ୍ଵଲନସଖୋ ଵିଯଦ୍ରଜଃ ସମାଵୃଣୋନ୍ମୁହୁରପି ଚୈଵ ସୈନିକାନ୍। ତମେକନାଗଂ ଗଣଶୋ ଯଥା ଗଜାନ୍ ସମନ୍ତତୋ ଦ୍ରୁତମଥ ମେନିରେ ଜନାଃ
ତେଜ ବାତାସ, ଅଗ୍ନିର ମିତ୍ର, ଆକାଶରୁ ଧୂଳି ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଥିଲା, ଆବାର ଆବାର ସେନାମାନଙ୍କୁ ଢାକି ଦେଉଥିଲା। ଏବଂ ଲୋକମାନେ ଭାବିଲେ, ଏହି ଏକମାତ୍ର ହାତୀ ଚାରିପାଖରେ ଦୌଡ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ହାତୀ ଦଳ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।
କ୍ଷୋଭଯନ୍ତଂ ତଦା ସେନାଂ ଦ୍ଵିରଦଂ ନଲିନୀମିଵ। ଧନଞ୍ଜଯଂ ଭୂତଗଣାଃ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତ୍ଯପୂଜଯନ୍
ସେ ସମୟରେ ଧନଞ୍ଜୟ ଯେପରି ହାତୀ ଜଳପଦ୍ମ ତଳକୁ କମ୍ପିତ କରେ, ସେପରି ସେନାକୁ ଅସ୍ଥିର କରୁଥିଲେ। ଭୂତମାନେ 'ଭଲ କଲା! ଭଲ କଲା!' ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍କର୍ମ ପାର୍ଥସ୍ଯ ଵାସଵସ୍ଯେଵ ମାଧଵଃ। ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରାଞ୍ଜଲିସ୍ତମୁଵାଚ ହ
ପାର୍ଥଙ୍କର ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ମାଧବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କାମ ପରି ଅତିଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କର୍ମୈତତ୍ପାର୍ଥ ଶକ୍ରେଣ ଯମେନ ଧନଦେନ ଚ। ଦୁଷ୍କରଂ ସମରେ ଯତ୍ତେ କୃତମଦ୍ଯେତି ମେ ମତିଃ
ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ, ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଏହା ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ ବା କୁବେରଙ୍କ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।
ଯୁଗପଚ୍ଚୈଵ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ପତିତା ଏଵ ମେ ଦୃଷ୍ଟାଃ ସଂଶପ୍ତକମହାରଥାଃ
ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଏକେ ସମୟରେ ଶତଶ ଓ ସହସ୍ରଶ ସଂଶପ୍ତକ ମହାରଥୀମାନେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ଦେଖିଛି।
ସଂଶପ୍ତକାଂସ୍ତତୋ ହତ୍ଵା ଭୂଯିଷ୍ଠା ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ଭଗଦତ୍ତାଯ ଯାହୀତି କୃଷ୍ଣଂ ପାର୍ଥୋଽଭ୍ଯନୋଦଯତ୍
ସଂଶପ୍ତକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଧିକ ଥିଲେ, ପାର୍ଥ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ 'ଏବେ ଭଗଦତ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଚଳ' ବୋଲି ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ।
ଯତ୍ତଦାନାମଯଜ୍ଜିଷ୍ଣୁର୍ଭରତାନାମପାପିନାମ୍। ଧନୁଃ କ୍ଷେମକରଂ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଦ୍ଵିଷତାମଶ୍ରୁଵର୍ଧନମ୍
ଯେଉଁ ଧନୁଷ୍ୟ ଜିଷ୍ଣୁ ସେ ସମୟରେ ନିଷ୍ପାପ ଭାରତମାନେ ପାଇଁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲା ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଆଣୁଥିଲା—
ତଦେଵ ତଵ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ରାଜନ୍ଦୁର୍ଦ୍ଯୂତଦେଵିନଃ। କୃତେ କ୍ଷତ୍ରଵିନାଶାଯ ଧନୁରାଯଚ୍ଛଦର୍ଜୁନଃ
ହେ ରାଜା, ସେହି ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଅର୍ଜୁନ ଏବେ ତୁମ ପୁଅ, ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ୟୂତରେ ଠକାଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ତାଣିଛନ୍ତି।
ତଥା ଵିକ୍ଷୋଭ୍ଯମାଣା ସା ପାର୍ଥେନ ତଵ ଵାହିନୀ। ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ ମହାରାଜ ନୌରିଵାସାଦ୍ଯ ପର୍ଵତମ୍
ଏପରି, ହେ ମହାରାଜ, ପାର୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ସେନା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ଏକ ନୌକା ପାହାଡ଼ ସାମ୍ନା କରି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ତତୋ ଦଶସହସ୍ରାଣି ନ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ଧନୁଷ୍ମତାମ୍। ମତିଂ କୃତ୍ଵା ରଣେ କ୍ରୂରାଂ ଵୀରା ଜଯପରାଜଯେ
ତାପରେ, ଦଶ ହଜାର ଧନୁର୍ଧର ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିବା କିମ୍ବା ହାରିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରି, କ୍ରୂର ଭାବେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ଵ୍ଯପେତହୃଦଯତ୍ରାସା ଆଵଵ୍ରୁସ୍ତଂ ମହାରଥାଃ। ଆର୍ଚ୍ଛତ୍ପାର୍ଥୋ ଗୁରୁଂ ଭାରଂ ସର୍ଵଭାରସହୋ ଯୁଧି
ଭୟ ହୃଦୟରୁ ଦୂର ଥିବା ସେଇ ମହାରଥୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ପାର୍ଥ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ଭାର ବହନ କରନ୍ତି, ସେ ଭାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ଉଠାଇଲେ।
ଯଥା ନଲଵନଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରଭିନ୍ନଃ ଷଷ୍ଟିହାଯନଃ। ମୃଦ୍ଗୀଯାତ୍ତଦ୍ଵଦାଯସ୍ତଃ ପାର୍ଥୋଽମୃଦ୍ଗାଚ୍ଚମୂଂ ତଵ
ଯେପରି ଏକ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ସାଠିଏ ବର୍ଷ ବୟସର ହାତୀ ନଳବନକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦିଏ, ସେପରି ଅକ୍ଷତ ପାର୍ଥ ତୁମ ସେନାକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରମଥିତେ ସୈନ୍ଯେ ଭଗଦତ୍ତୋ ନରାଧିପଃ। ତେନ ନାଗେନ ସହସା ଧନଞ୍ଜଯମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ସେନା ଏପରି ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ, ନରାଧିପ ଭଗଦତ୍ତ ତାଙ୍କର ହାତୀ ସହିତ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ଉପରେ ତୁରନ୍ତ ଆଗେଇଲେ।
ତଂ ରଥେନ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାଦ୍ଧନଞ୍ଜଯଃ। ସ ସନ୍ନିପାତସ୍ତୁମୁଲୋ ବଭୂଵ ନରନାଗଯୋଃ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଧନଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କୁ ରଥରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ହାତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
କଲ୍ପିତାଭ୍ଯାଂ ଯଥାଶାସ୍ତ୍ରଂ ରଥେନ ଚ ଗଜେନ ଚ। ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଚେରତୁର୍ଵୀରୌ ଭଗଦତ୍ତଧନଞ୍ଜଯୌ
ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ରଥ ଓ ଏକ ହାତୀ ନେଇ, ଦୁଇ ଶୂର, ଭଗଦତ୍ତ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଚତୁରତାରେ ଚାଲିଥିଲେ।
ତତୋ ଜୀମୂତସଙ୍କାଶାନ୍ନାଗାଦିନ୍ଦ୍ର ଇଵ ପ୍ରଭୁଃ। ଅଭ୍ଯଵର୍ଷଚ୍ଛରୌଘେଣ ଭଗଦତ୍ତୋ ଧନଞ୍ଜଯମ୍
ତାପରେ ଭଗଦତ୍ତ, ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏବଂ ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କ ଉପରେ ବାଣର ବର୍ଷା କରିଲେ।
ସ ଚାପି ଶରଵର୍ଷଂ ତଂ ଶରଵର୍ଷେଣ ଵାସିଵଃ। ଅପ୍ରାପ୍ତମେଵ ଚିଚ୍ଛେଦ ଭଗଦତ୍ତସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
କିନ୍ତୁ ପ୍ରବଳ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବାଣର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଭଗଦତ୍ତଙ୍କ ବାଣବର୍ଷାକୁ ତାଙ୍କ ପହଞ୍ଚିବା ପୂର୍ବରୁ କାଟିଦେଲେ।