ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ପ୍ରତିରୁଦ୍ଧା ଯେ ହତୈର୍ଯୋଧୈର୍ଯଶସ୍ଵିନଃ'। ଵ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ତ ଭଯାଦ୍ଭୀତା ଯତ୍ର ଦୌର୍ଯୋଧନଂ ବଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ, ସେହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ଅଧିକାଂଶ ଭୟରେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେନାପାଖକୁ ପଳାଇଗଲେ।
ତତୋ ଜଘାନଂ ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵାସଵିସ୍ତାଂ ମହାଚମୂମ୍। ଶରଜାଲୈରଵିଚ୍ଛିନ୍ନୈସ୍ତମଃ ସୂର୍ଯ ଇଵାଂଶୁଭିଃ
ତା'ପରେ ବାସବୀ କ୍ରୋଧରେ ସେ ମହାସେନାକୁ ଅଖଣ୍ଡ ବାଣବର୍ଷାରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତା'ର କିରଣରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ହଟାଏ।
ତତୋ ଭଗ୍ନେ ବଲେ ତସ୍ମିନ୍ଵିପ୍ରଲୀନେ ସମନ୍ତତଃ। ସଵ୍ଯସାଚିନି ସଙ୍କ୍ରୁଦ୍ଵେ ତ୍ରୈଗର୍ତାନ୍ଭଯମାଵିଶତ୍
ତା'ପରେ ସେ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଓ ଚାରିପାଖରେ ଛିଟିଯିବା ସମୟରେ, ସବ୍ୟସାଚୀଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନେ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହେଲେ।
ତେ ଵଧ୍ଯମାନାଃ ପାର୍ଥେନ ଶରୈଃ ସନ୍ନତପର୍ଵଭିଃ। ଅମୁହ୍ଯଂସ୍ତତ୍ରତତ୍ରୈଵ ତ୍ରସ୍ତା ମୃଗଗଣା ଇଵ
ପାର୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିବା ବାଣରେ ଯେଉଁମାନେ ମାରାଯାଉଥିଲେ, ସେମାନେ ଏଠି-ସେଠି ପଳାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଭୟରେ ହରିଣମାନେ ପରି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ତତସ୍ତ୍ରିଗର୍ତରାଟ୍ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତାନୁଵାଚ ମହାରଥାନ୍। ଅଲଂ ଦ୍ରୁତେନ ଵଃ ଶୂରା ନ ଭଯଂ କର୍ତୁମର୍ହଥ
ତା'ପରେ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ରାଜା କ୍ରୋଧରେ ମହାରଥୀମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଏତେ ଦୌଡ଼ିବା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ହେ ଶୂରମାନେ, ଭୟରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଶପ୍ତ୍ଵାଽଥ ଶପଥାନ୍ଘୋରାନ୍ସର୍ଵସୈନ୍ଯସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ। ଗତ୍ଵା ଦୌର୍ଯୋଧନଂ ସୈନ୍ଯଂ କିଂ ଵୈ ଵକ୍ଷ୍ଯଥ ମୁଖ୍ଯଶଃ
ସମସ୍ତ ସେନା ଦେଖିଥିବାବେଳେ, ଭୟଙ୍କର ଶପଥ କରି, ସେ କହିଲେ— 'ତୁମେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେନାପାଖକୁ ଗଲେ, ମୁଖ୍ୟମାନେ, କଣ କହିବେ?'
ନାଵହାସ୍ଯାଃ କଥଂ ଲୋକେ କର୍ମଣାଽନେନ ସଂଯୁଗେ। ଭଵେମ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ଯଥାବଲମ୍
ଏହି ଯୁଦ୍ଧର କାରଣରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଲୋକେ ଆମକୁ କେମିତି ହସ୍ୟସ୍ପଦ କହିବେ? ଯେଉଁଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଠାରୁ ଫେରିଆସ।
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତୁ ତେ ରାଜନ୍ନୁଦକ୍ରୋଶନ୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ଶଙ୍ଖାଂଶ୍ଚ ଦଧ୍ମିରେ ଵୀରା ହର୍ଷଯନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍
ଏଭଳି କହାଯିବା ପରେ, ହେ ରାଜା, ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଚିତ୍କାର କଲେ, ଓ ଶୂରମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି, ଶଂଖ ଫୁଙ୍ଗିଲେ।
ତତସ୍ତେ ସନ୍ନ୍ଯଵର୍ତନ୍ତଂ ସଂଶପ୍ତକଗଣାଃ ପୁନଃ। ନାରାଯଣାଶ୍ଚ ଗୋପାଲା ମୃତ୍ଯୁଂ କୃତ୍ଵାଽନିଵର୍ତନମ୍
ତା'ପରେ ସଂଶପ୍ତକ ଦଳ ଓ ନାରାୟଣ ଗୋପମାନେ ପୁଣି ଫେରିଆସିଲେ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଜ ଶପଥ କରି, ପଛକୁ ଫେରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।
ସୋତ୍ତରାଯୁଧିନୋ ନାଗାଃ ସପତାକାଙ୍କୁଶଧ୍ଵଜାଃ। ପେତୁଃ ଶକ୍ରାଶନିହତା ଦ୍ରୁମଵନ୍ତ ଇଵାଚଲାଃ
ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର, ପତାକା, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ଧ୍ୱଜ ଧରିଥିବା ହାତୀମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଘାତରେ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଗଛ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା ପରି ଭୂମିରେ ଲୁଟିଗଲେ।
ଚାମରାପୀଡକଵଚାଃ ସ୍ରସ୍ତାନ୍ତ୍ରନଯନାସ୍ତଥା। ସାରୋହାସ୍ତୁରଗାଃ ପେତୁଃ ପାର୍ତବାଣହତାଃ କ୍ଷିତୌ
ଚାମର ଓ କବଚ ଢିଲା ହୋଇଯିଥିବା, ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଅଶ୍ୱମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ସାରଥୀମାନେ, ପାର୍ଥଙ୍କ ବାଣରେ ଘାୟଲ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଵିପ୍ରଵିଦ୍ଧାସିନାରାଚାଶ୍ଛିନ୍ନଵର୍ମର୍ଷ୍ଟିଶକ୍ତଯଃ। ପତ୍ତଯଶ୍ଚିନ୍ନଵର୍ମାଣଃ କୃପଣାଃ ଶେରତେ ହତାଃ
ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କଟାରି, ବାଣ, ଢାଳ, ଶକ୍ତି ଛିଟିଯିବା ସହ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା କବଚ ପିନ୍ଧିଥିବା ପଦାତିମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଲେ।
ତୈର୍ହତୈର୍ହନ୍ଯମାନୈଶ୍ଚ ପତଦ୍ଭିଃ ପତିତୈରପି। ଭ୍ରମଦ୍ଭିର୍ନିଷ୍ଟନଦ୍ଭିଶ୍ଚ କ୍ରୂରମାଯୋଧନଂ ବଭୌ
ମୃତ ଓ ମୃତ୍ୟୁଶୟନରେ ପଡ଼ୁଥିବା, ତଳକୁ ଢଳିଯାଉଥିବା ଓ ଡହଳିପଡ଼ିଥିବା, ଘୂରୁଥିବା ଓ କଷ୍ଟରେ କଣ୍ଣାଉଥିବା ମଣିଷମାନେ ସହିତ, ସେ ନିର୍ଦ୍ୟୟ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ରଜଶ୍ଚ ଚାପ୍ଯଭଵଦ୍ଦୁର୍ଗା କବନ୍ଧଶତସଙ୍କୁଲା।। ତଦ୍ବଭୌ ରୌଦ୍ରବୀଭତ୍ସଂ ବୀଭତ୍ସୋର୍ଯାନମାହଵେ
ଧୂଳି ଏତେ ଗାଢ଼ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଯେ, ଶତଶଃ ମୁଣ୍ଡହୀନ ଦେହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଅପରିଚଳନୀୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ରଥ ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଲାଗୁଥିଲା।
ଆକ୍ରୀଡମିଵ ରୁଦ୍ରସ୍ଯ ଘ୍ନତଃ କାଲାତ୍ଯଯେ ପଶୂନ୍।। କତେ ଵଧ୍ଯମାନାଃ ପାର୍ଥେନ ଵ୍ଯାକୁଲାଶ୍ଵରଥଦ୍ଵିପାଃ
ଯେପରି ଶିବଙ୍କ ଲୀଳାରେ, ସମୟର ଶେଷରେ ପଶୁମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀମାନେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ମରୁଥିଲେ।
ତମେଵାଭିମୁଖାଃ କ୍ଷୀଣାଃ ଶକ୍ରସ୍ଯାତିଥିତାଂ ଗତାଃ।। ସା ଭୂମୀର୍ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିହତୈସ୍ତୈର୍ମହାରଥୈଃ
ସେମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସାମ୍ନା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅତିଥି ଭଳି ଆସିଥିଲେ। ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଭୂମି ମହାବୀରମାନେ ମୃତ ହୋଇ ଛାଡ଼ିଯାଇଥିଲେ।
ଆସ୍ତୀର୍ଣା ସମ୍ବଭୌ ସର୍ଵା ପ୍ରେତୀଭୂତୈଃ ସମନ୍ତତଃ।। ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଚୈଵ ପ୍ରମତ୍ତେ ସଵ୍ଯସାଚିନି
ସମସ୍ତ ଭୂମି ଚାରିପାଖରେ ମୃତଦେହମାନେ ପଡ଼ିଥିବାରୁ ଶବଭୂମି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ସବ୍ୟସାଚୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋନିବେଶରେ ଥିଲେ।
ଵ୍ଯୂଢାନୀକସ୍ତତୋ ଦ୍ରୋଣୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମୁପାଦ୍ରଵତ୍।। ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣଂସ୍ତ୍ଵରିତା ଵ୍ଯୂଢାନୀକାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ
ତାପରେ ଦ୍ରୋଣ ତାଙ୍କ ଶିବିର ସଜାଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତୁରନ୍ତ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରଂ ପରୀପ୍ସନ୍ତସ୍ତଦାସୀତ୍ତୁମୁଲଂ ମହତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପକଡ଼ିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ସେଠାରେ ଏକ ବଡ଼ ଓ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵଶଂ ନାହମିଯାମଦ୍ଯ ଯଥା ପ୍ରଭୋ। ପାରାଵତସଵର୍ଣାଶ୍ଵ ତଥା ନୀତିର୍ଵିଧୀଯତାମ୍
ମୁଁ ଆଜି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମାନିବିନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ପରାବତ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା ଯେପରି, ସେହିପରି ଯୁଦ୍ଧ ଯୋଜନା ହେଉ।
ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ଯତମାନସ୍ଯ ଵଶଂ ନୈଷ୍ଯସି ସୁଵ୍ରତ। ଅହମାଵାରଯିଷ୍ଯାମି ଦ୍ରୋଣମଦ୍ଯ ସହାନୁଗମ୍
ଦ୍ରୋଣ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କରୁନ୍ଥିବେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଅଧୀନକୁ ତୁମେ ଯିବେନାହିଁ, ହେ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ। ଆଜି ମୁଁ ଦ୍ରୋଣ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେକୁ ରୋକିବି।
ମଯି ଜୀଵତି କୌରଵ୍ଯ ନୋଦ୍ଵେଗଂ କର୍ତୁମର୍ହସି। ନ ହି ଶକ୍ତୋ ରଣେ ଦ୍ରୋଣୋ ଵିଜେତୁଂ ମାଂ କଥଞ୍ଚନ
ମୁଁ ବଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ହେ କୌରବ୍ୟ, ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦ୍ରୋଣ କେବେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା କିରନ୍ବାଣାନ୍ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ ସୁତୋ ବଲୀ। ପାରାଵତସଵର୍ଣାଶ୍ଵଃ ସ୍ଵଯଂ ଦ୍ରୋଣମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ଏପରି କହି, ବାଣ ବର୍ଷା କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ରୁପଦପୁତ୍ର, ପରାବତ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା ସହିତ, ନିଜେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଅନିଷ୍ଟଦର୍ଶନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନମଵସ୍ଥିତମ୍। କ୍ଷଣେନୈଵାଭଵଦ୍ଦ୍ରୋଣୋ ନାତିହୃଷ୍ଟମନା ଇଵ
ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଅସୁଭ ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖି, ଦ୍ରୋଣ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ସ ହି ଜାତୋ ମହାରାଜ ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ନିଧନଂ ପ୍ରତି
କାରଣ, ହେ ମହାରାଜ, ସେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ମର୍ତ୍ଯଧର୍ମତଯା ତସ୍ମାଦ୍ଭାରଦ୍ଵାଜୋ ଵ୍ଯମୁହ୍ଯତ। ନାଶକତ୍ତତ୍ର ତତ୍କିଞ୍ଚିଦନୀକଂ ପ୍ରତିଵୀକ୍ଷିତୁମ୍
ମଣିଷ୍ୟର ନିୟତି ଦ୍ୱାରା, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ସେହି ସେନାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ କିରନ୍ନିଷୂଂସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାନ୍ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ ଵରୂଥିନୀମ୍। ଭରାଦ୍ଵାଜୋ ଯଯୌ ତୂର୍ଣଂ ପାର୍ଷତଂ ଵର୍ଜଯନ୍ଯୁଧି। ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ ମହତ୍ସୈନ୍ଯଂ ଦାରଯାମାସ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ
ତାପରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ବର୍ଷା କରି, ଭାରଦ୍ୱାଜ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ଉପରେ ତୁରନ୍ତ ଆଗେଇଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଞ୍ଚାଳପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଏଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ବିଶାଳ ସେନାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ।
ତଂ ତୁ ସମ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ଦୁର୍ମୁଖଃ ଶତ୍ରୁକର୍ଷଣଃ। ପ୍ରିଯଂ ଚିକୀର୍ଷୁର୍ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନମଵାରଯତ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ତୁମର ପୁଅ ଦୁର୍ମୁଖ, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦମନ କରୁଥିବା, ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ସ ସମ୍ପ୍ରହାରସ୍ତୁମୁଲଃ ସୁଘୋରଃ ସମପଦ୍ଯତ। ପାର୍ଷତସ୍ଯ ଚ ଶୂରସ୍ଯ ଦୁର୍ମୁଖସ୍ଯ ଚ ଭାରତ
ପାଞ୍ଚାଳ ଶୂର ଓ ଦୁର୍ମୁଖଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ହେ ଭାରତ।
ପାର୍ଷତଃ ଶରଜାଲେନ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରଚ୍ଛାଦ୍ଯ ଦୁର୍ମୁଖମ୍। ଭାରଦ୍ଵାଜଂ ଶରୌଘେଣ ମହତା ସମଵାରଯତ୍
ପାଞ୍ଚାଳ ଶୀଘ୍ର ଶରବୃଷ୍ଟି କରି ଦୁର୍ମୁଖଙ୍କୁ ଢାକିଦେଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଶରବନ୍ଧନୀ ସହିତ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।