ତେନାର୍ଦିତା ମହାରାଜ ରଥିନଃ ସାଦିନସ୍ତଥା। ନିପେତୁରୁର୍ଵ୍ଯାଂ ସହସା ଵାତଭଗ୍ନା ଇଵ ଦ୍ରୁମାଃ
ତାଙ୍କ ଆଘାତରେ ରଥି, ଘୋଡ଼ାରୋହୀମାନେ ଏମିତି ଭାବରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଯେପରି ବାତାସରେ ଗଛ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼େ।
ହଯୌଘାଂଶ୍ଚ ରଥୌଘାଂଶ୍ଚ ଗଜୌଘାଂଶ୍ଚ ମହାରଥଃ। ଅପାତଯଦ୍ରଣେ ରାଜଞ୍ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ସେ ମହାରଥୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ-ଶତ ଓ ହଜାର-ହଜାର ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀମାନେକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କଲେ, ରାଜା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମେକଂ ସମରେ ଵିଚରନ୍ତମଭୀତଵତ୍। ସହିତାଃ ସର୍ଵରାଜାନଃ ପରିଵଵ୍ରୁଃ ସମନ୍ତତଃ
ଏକା ଭାବେ ଭୟହୀନ ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବୃଷସେନକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଏକଠି ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତାଙ୍କୁ ଘେରିନେଲେ।
ନାକୁଲିସ୍ତୁ ଶତାନୀକୋ ଵୃଷସେନଂ ସମଭ୍ଯଯାତ୍। ଵିଵ୍ଯାଧ ଚୈନଂ ଦଶଭିର୍ନାରାଚୈର୍ମର୍ମଭେଦିଭିଃ
ଶତାନୀକ ନକୁଳ ବୃଷସେନଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇ ଦଶଟି ମର୍ମଭେଦୀ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ।
ତସ୍ଯ କର୍ଣାତ୍ମଜଶ୍ଚାପଂ ଛିତ୍ତ୍ଵା କେତୁମପାତଯତ୍। ତଂ ଭ୍ରାତରଂ ପରୀପ୍ସନ୍ତୋ ଦ୍ରୌପଦେଯାଃ ସମଭ୍ଯଯୁଃ
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ନକୁଳଙ୍କ ଧନୁଷ୍ୟ କାଟି ତାଙ୍କର ପତାକାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇଲେ; ତାପରେ, ଭାଇଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚାହିଁ, ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନେ ଆଗେଇଲେ।
କର୍ଣାତ୍ମଜଂ ଶରଵ୍ରାତୈରଦୃଶ୍ଯଂ ଚକ୍ରୁରଞ୍ଜସା। ତାନ୍ନଦନ୍ତୋଽଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରମୁଖା ରଥାଃ
ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନେ ବାଣର ବର୍ଷାରେ କର୍ଣ୍ଣପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହୀନ କରିଦେଲେ; ତେବେ ଡ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଆଦି ରଥୀମାନେ ଗର୍ଜନ କରି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉଥିଲେ।
ଛାଦଯନ୍ତୋ ମହାରାଜ ଦ୍ରୌପଦେଯାନ୍ମହାରଥାନ୍। ଶରୈର୍ନାନାଵିଧୈସ୍ତୂର୍ଣଂ ପର୍ଵତାଞ୍ଜଲଦା ଇଵ
ରାଜା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ବାଣରେ ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନେକୁ ତେଜରେ ଢାଙ୍କିଦେଲେ, ଯେପରି ମେଘ ପର୍ବତକୁ ଢାଙ୍କିଦେଇଥାଏ।
ତାନ୍ପାଣ୍ଡଵାଃ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣଂସ୍ତ୍ଵରିତାଃ ପୁତ୍ରଗୃଦ୍ଧିନଃ। ପାଞ୍ଚାଲାଃ କେକଯା ମତ୍ସ୍ଯାଃ ସୃଞ୍ଜଯାଶ୍ଚୋଦ୍ଯତାଯୁଧାଃ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଆଶାକୁ ନେଇ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ; ପାଞ୍ଚାଳ, କେକୟ, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ତିଆରି ହେଲେ।
ତଦ୍ଯୁଦ୍ଧମଭଵଦ୍ଧୋରଂ ସୁମହଦ୍ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ତ୍ଵଦୀଯୈଃ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାଣାଂ ଦେଵାନାମିଵ ଦାନଵୈଃ
ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର, ବଡ଼ ଏବଂ ରୋମାଞ୍ଚକର ହେଲା, ତୁମ ପକ୍ଷ ଓ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯେପରି ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ଯୁଯୁଧିରେ ଵୀରାଃ ସଂରବ୍ଧାଃ କୁରୁପାଣ୍ଡଵାଃ। ପରସ୍ପରମୁଦୀକ୍ଷନ୍ତଃ ପରସ୍ପରକୃତାଗସଃ
ଏଭଳି ଦୁଇପକ୍ଷର ସେନାନୀମାନେ, କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ, କ୍ରୋଧରେ ଏକାଉପରେ ଏକ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀଙ୍କ ଅପରାଧ ମନେ ରଖି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।
ତେଷାଂ ଦଦୃଶିରେ କୋପାଦ୍ଵପୂମ୍ଷ୍ଯମିତତେଜସାମ୍। ଯୁଯୁତ୍ସୂନାମିଵାକାଶେ ପତତ୍ତ୍ରିଵରଭୋଗିନାମ୍
ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ସେମାନଙ୍କ ଦେହ କ୍ରୋଧରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଡାଙ୍କା ସାପମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତତ୍ପର।
ଭୀମକର୍ଣକୃପଦ୍ରୋଣଦ୍ରୌଣିପାର୍ଷତସାତ୍ଯକୈଃ। ବଭାସେ ସ ରଣୋଦ୍ଦେଶଃ କାଲସୂର୍ଯୈରିଵୋଦିତୈଃ
ଭୀମ, କର୍ଣ୍ଣ, କୃପ, ଡ୍ରୋଣ, ଡ୍ରୌଣି, ପାର୍ଷତ ଓ ସାତ୍ୟକିଙ୍କ ସହିତ ସେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ କାଳ ଉଦୟ ପରି ଅଲୋକିତ ହେଉଥିଲା।
ପ୍ରଜାନାଂ ସଂକ୍ଷଯେ ଘୋରେ ଯଥା ସୂର୍ଯୋଦଯୋ ଭଵେତ୍। ଶୂରାଣାମୁଦଯସ୍ତଦ୍ଵଦାସୀତ୍ପୁରୁଷସତ୍ତମ
ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଜାନାଶ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ଶୂରମାନଙ୍କର ଉଦୟ ହେଲା, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତଦାସୀତ୍ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ନିଘ୍ନତାମିତରେତରମ୍। ମହାବଲାନାଂ ବଲିଭିର୍ଦାନଵାନାଂ ଯଥା ସୁରୈଃ
ତାପରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ମାରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରାନୀକମୁଦ୍ଧୂତାର୍ଣଵନିଃସ୍ଵନମ୍। ତ୍ଵଦୀଯମଵଧୀତ୍ସୈନ୍ଯଂ ସଂପ୍ରଦ୍ରୁତମହାରଥମ୍
ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନା, ଝଡ଼ା ଉଠୁଥିବା ସମୁଦ୍ରର ଶବ୍ଦ ପରି ଗଞ୍ଜି, ତୁମ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ରଥୀମାନେ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
ତତ୍ପ୍ରଭଗ୍ନଂ ବଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତ୍ରୁଭିର୍ଭୃଶମର୍ଦିତମ୍। ଅଲଂ ଦ୍ରୁତେନ ଵଃ ଶୂରା ଇତି ଦ୍ରୋଣୋଽଭ୍ଯଭାଷତ
ସେଇ ଦଳକୁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭଲଭାବେ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ ଦେଖି, ଦ୍ରୋଣ କହିଲେ, 'ଏତେ ଦୃତ ଭାବେ ପଳାଇବା ଚାଲିବ ନାହିଁ, ହେ ଶୂରମାନେ!'
ଭାରଦ୍ଵାଜମମର୍ଷଶ୍ଚ ଵିକ୍ରମଶ୍ଚ ସମାଵିଶତ୍। ସମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ନିଷଙ୍ଗାଚ୍ଚ ଧନୁର୍ଜ୍ଯାମଵମୃଜ୍ଯ ଚ। ମହାଶରଧନୁଷ୍ପାଣିର୍ଯନ୍ତାରମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ମନରେ ରୋଷ ଓ ପ୍ରତାପ ଭରିଗଲା; ସେ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ତାର ଟାଣି, ବଡ଼ ଧନୁଷ ଓ ତୀର ଧରି, ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ସାରଥେ ଯାହି ଯତ୍ରୈଷ ପାଣ୍ଡରେଣ ଵିରାଜତା। ଧ୍ରିଯମାଣେନ ଚ୍ଛେଣ ରାଜା ତିଷ୍ଠତି ଧର୍ମରାଟ୍
‘ସାରଥି, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମରାଜ ରାଜା ଧବଳ ଛତା ଓ ରାଜଚିହ୍ନ ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ ନେଇ ଚାଲ।’
ତଦେତଦ୍ଦୀର୍ଯତେ ସୈନ୍ଯଂ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରମନେକଧା। ଏତତ୍ସଂସ୍ତମ୍ଭଯିଷ୍ଯାମି ପ୍ରତିଵାର୍ଯ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍
‘ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସେନା ବହୁଠାରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି; ମୁଁ ଏହାକୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଦୃଢ଼ କରିଦେବି।’
ନ ହି ମାମଭିଵର୍ଷନ୍ତଂ ସଂଯୁଗେ ତାତ ପାଣ୍ଡଵାଃ। ମାତ୍ସ୍ଯପାଞ୍ଚାଲରାଜାନଃ ସର୍ଵେ ଚ ସହସୋମକାଃ
‘ହେ ପୁଅ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କଲେ, ପାଣ୍ଡବ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ପାଞ୍ଚାଳ ରାଜାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ସୋମକମାନେ ମୋତେ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ।’
ଅର୍ଜୁନୋ ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଧି ମହାସ୍ତ୍ରାଣି ସମାପ୍ତଵାନ୍। ନ ମାମୁତ୍ସହତେ ତାତ ନ ଭୀମୋ ନ ଚ ସାତ୍ଯକିଃ
‘ଅର୍ଜୁନ ମୋର କୃପାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର ଶିଖିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ, ହେ ପୁଅ, ତାଙ୍କ, ଭୀମ କିମ୍ବା ସାତ୍ୟକି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ।’
ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଧି ବୀଭତ୍ସୁଃ ପରମେଷ୍ଵାସତାଂ ଗତଃ। ମମୈଵାସ୍ତ୍ରଂ ଵିଜାନାତି ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନୋଽପି ପାର୍ଷତଃ
‘ମୋର କୃପାରେ ବୀଭତ୍ସୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଅଧିକାରୀ ହୋଇଛନ୍ତି; ମୋର ଅସ୍ତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ଓ ପୃଷତପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ମାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି।’
ନାଯଂ ସଂରକ୍ଷିତୁଂ କାଲଃ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତାତ ଜଯୈଷିଣା। ଯାହି ସର୍ଗଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଯଶସେ ଚ ଜଯାଯ ଚ
‘ଏହି ସମୟ ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ହେ ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ବିଜୟ ଚାହାନ୍ତି; ଯଶ ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼।’
ଏଵଂ ସଞ୍ଚୋଦିତୋ ଯନ୍ତା ଦ୍ରୋଣମଭ୍ଯଵହତ୍ତତଃ
ଏଭଳି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ସାରଥି ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଇଗଲେ।
ତଦାଽଶ୍ଵହୃଦଯେନାଶ୍ଵାନଭିମନ୍ତ୍ର୍ଯାଶୁ ହର୍ଷଯନ୍। ରଥେନ ସଵରୂଥେନ ଭାସ୍ଵରେଣ ଵିରାଜତା
ତାପରେ ସାରଥି ଦକ୍ଷତା ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଖୁସି କରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପତାକା ଥିବା ରଥକୁ ଦ୍ରୁତ ଚଲାଇଲେ।
ତଂ କରୂଶାଶ୍ଚ ମାତ୍ସ୍ଯାଶ୍ଚ ଚେଦଯଶ୍ଚ ସସାତ୍ଵତାଃ। ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚ ସପାଞ୍ଚାଲାଃ ସହିତାଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ତାଙ୍କୁ କରୂଷ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ଚେଦି, ସାତ୍ୱତ, ପାଣ୍ଡବ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଏକାଠି ଘେରି ରହିଲେ।
ତତଃ ଶୋଣହଯଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଶ୍ଚତୁର୍ଦନ୍ତ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ। ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପାଣ୍ଡଵାନୀକଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ତାପରେ ଲାଲ ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିଥିବା, କ୍ରୋଧିତ ଏବଂ ଚାରିଦନ୍ତିଆ ହାତୀ ପରି, ସେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଗଲେ।
ତମାଵିଧ୍ଯଚ୍ଛିତୈର୍ବାଣୈଃ କଙ୍କପତ୍ରୈର୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ତସ୍ଯ ଦ୍ରୋଣୋ ଧନୁଶ୍ଛିତ୍ଵା ତଂ ଦ୍ରୁତଂ ସମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଙ୍କପତ୍ର ବାଣରେ ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ; ଦ୍ରୋଣ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗି ଦ୍ରୁତ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ଚକ୍ରରକ୍ଷଃ କୁମାରସ୍ତୁ ପାଞ୍ଚାଲାନାଂ ଯଶସ୍କରଃ। ଦଧାର ଦ୍ରୋଣମାଯାନ୍ତଂ ଵେଲେଵ ସରିତାଂ ପତିମ୍
ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜପୁତ୍ର ଚକ୍ରରକ୍ଷ, ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଆଗ୍ରସରକୁ ନିବାରଣ କଲେ, ଯେପରି ନଦୀର ପତିକୁ କୂଳ ରୋକି ରଖେ।
ଦ୍ରୋଣଂ ନିଵାରିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁମାରେଣ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭମ୍। ସିଂହନାଦରଵୋ ହ୍ଯାସୀତ୍ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ଭାଷିତମ୍
ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ରାଜପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯିବା ଦେଖି, ସେଠାରେ ସିଂହନାଦ ଓ 'ଶାବାଶ, ଶାବାଶ' ବୋଲି ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା।