ଅସଂଶଯଂ ଧ୍ଯାନପରୋ ଯଥା ଵତ୍ସ ତଥା ଶୃଣୁ। ଅପତ୍ଯଂ ନସ୍ତ୍ଵମେଵୈକଃ କୁଲେ ମହତି ଭାରତ
ନିଶ୍ଚୟ, ପୁଅ, ମୁଁ ମନରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଅଛି; ଏହି କଥା କାହିଁକି ଭାବୁଛି, ତୁମେ ଶୁଣ। ଏହି ବଡ଼ ବଂଶରେ ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ସନ୍ତାନ।
ଶସ୍ତ୍ରନିତ୍ଯଶ୍ଚ ସତତଂ ପୌରୁଷେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଅନିତ୍ଯତାଂ ଚ ଲୋକାନାମନୁଶୋଚାମି ପୁତ୍ରକ
ତୁମେ ସଦା ଶସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥାଅ ଏବଂ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ ଅଛ; କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ଥିରତା ଭାବି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ।
କଥଂଚିତ୍ତଵ ଗାଙ୍ଗେଯ ଵିପତ୍ତୌ ନାସ୍ତି ନଃ କୁଲମ୍। ଅସଂଶଯଂ ତ୍ଵମେଵୈକଃ ଶତାଦପି ଵରଃ ସୁତଃ
ହେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଯଦି କିଛି ଦୁର୍ଘଟନା ତୁମ ଉପରେ ଘଟେ, ତେବେ ଆମ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବ। ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ଏକା ଶତ ସନ୍ତାନଠାରୁ ବଡ଼।
ନ ଚାପ୍ଯହଂ ଵୃଥା ଭୂଯୋ ଦାରାନ୍କର୍ତୁମିହୋତ୍ସହେ। ସଂତାନସ୍ଯାଵିନାଶାଯ କାମଯେ ଭଦ୍ରମସ୍ତୁ ତେ
ମୁଁ ଏବେ ଅନ୍ୟ ଘରେ ଆଉ ଏକ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଗଠନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି। ବଂଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହୁ, ଏହି ଆଶା ରଖିଛି। ତୁମ ଭଲ ହେଉ।
ଅନପତ୍ଯତୈକପୁତ୍ରତ୍ଵମିତ୍ଯାହୁର୍ଧର୍ମଵାଦିନଃ। `ଚକ୍ଷୁରେକଂ ଚ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଅସ୍ତି ନାସ୍ତି ଚ ଭାରତ। ଚକ୍ଷୁର୍ନାଶେ ତନୋର୍ନାଶଃ ପୁତ୍ରନାଶେ କୁଲକ୍ଷଯଃ
ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଏ, ସନ୍ତାନ ନଥିବା କିମ୍ବା ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ଦୁଇଟି ଏକରକମ। 'ଚକ୍ଷୁ ଓ ପୁଅ ଏକ, ସମୟେ ଅଛନ୍ତି, ସମୟେ ନାହାନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ପୁଅ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।'
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତ୍ରଯୀ ଵିଦ୍ଯା ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ସହଦକ୍ଷିଣାଃ। ସର୍ଵାଣ୍ଯେତାନ୍ଯପତ୍ଯସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ତିନି ବେଦ ଓ ଦାନ ସହିତ ଯଜ୍ଞ—ଏ ସବୁ ମିଶି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ସମାନ ହେଉନାହିଁ।
ଏଵମେତନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ତଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଜାସ୍ଵିତି। ଯଦପତ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତତ୍ର ମେ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ
ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ସନ୍ତାନର ମୂଲ୍ୟ ନେଇ ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅପତ୍ଯେନାନୃଣୋ ଲୋକେ ପିତୄଣାଂ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ।' ଏଷା ତ୍ରଯୀ ପୁରାଣାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତୀ
ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃଙ୍କ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏହା ନେଇ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ତିନିଟି ପୁରାତନ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧାରା।
ଅପତ୍ଯଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଯା ଚ ତ୍ରୀଣି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଭାରତ
ସନ୍ତାନ, କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ପ୍ରକାଶ, ହେ ଭାରତ।
ତ୍ଵଂ ଚ ଶୂରଃ ସଦାଽମର୍ଷୀ ଶସ୍ତ୍ରନିତ୍ଯଶ୍ଚ ଭାରତ। ନାନ୍ଯତ୍ର ଯୁଦ୍ଧାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତେ ନିଧନଂ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ତୁମେ ଶୂର, ସଦା ଅଦମ୍ୟ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା, ହେ ଭାରତ। ଯୁଦ୍ଧ ବାହାରେ ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ।
ସୋଽସ୍ମି ସଂଶଯମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଵଯି ଶାନ୍ତେ କଥଂ ଭଵେତ୍। ଇତି ତେ କାରଣଂ ତାତ ଦୁଃଖସ୍ଯୋକ୍ତମଶେଷତଃ
ତେଣୁ, ହେ ଶାନ୍ତନୁ, ତୁମେ କିପରି ଶାନ୍ତି ପାଇବ, ଏ ନେଇ ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଏହି ହେଉଛି ମୋର ଦୁଃଖର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ, ପୁଅ।
ତତସ୍ତତ୍କାରଣଂ ରାଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସର୍ଵମଶେଷତଃ। ଦେଵଵ୍ରତୋ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଚାନ୍ଵଚିନ୍ତଯତ୍
ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖର ସମସ୍ତ କାରଣ ଜାଣି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଦେବବ୍ରତ ଜ୍ଞାନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଅପତ୍ଯଫଲସଂଯୁକ୍ତମେତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପିତୁର୍ଵଚଃ। ସୂତଂ ଭୂଯୋଽପି ସଂତପ୍ତ ଆହ୍ଵଯାମାସ ଵୈ ପିତୁଃ
ପିତାଙ୍କର କଥାରେ ସନ୍ତାନ ନେଇ ଚିନ୍ତା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ଦେବବ୍ରତ ପୁଣିଥରେ ପିତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ସୂତସ୍ତୁ କୁରୁମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ଉପଯାତସ୍ତଦାଜ୍ଞଯା। ତମୁଵାଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭୀଷ୍ମୋ ଵୈ ସାରଥିଂ ପିତୁଃ
କୁରୁବଂଶର ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସାରଥି ଆସିଲେ। ତାକୁ ଦେଖି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଭୀଷ୍ମ ପିତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତ୍ଵଂ ସାରଥେ ପିତୁର୍ମହ୍ଯଂ ସଖାସି ରଥଧୂର୍ଗତଃ। ଅପି ଜାନାସି ଯଦି ଵୈ କସ୍ଯାଂ ଭାଵୋ ନୃପସ୍ଯ ତୁ
ତୁମେ ମୋର ବାପାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ଏବଂ ମୋର ବନ୍ଧୁ, ରଥ ଚଲାଇବାରେ ଦକ୍ଷ। ଯଦି ତୁମେ ଜାଣ, ସତ୍ୟକଥା କହ, ରାଜାଙ୍କ ମନରେ କାହା ପାଇଁ ସ୍ନେହ ଅଛି?
ଦାଶକନ୍ଯା କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ର ଭାଵଃ ପିତୁର୍ଗତଃ
ହେ କୁରୁମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କ ସ୍ନେହ ଦାଉଁ ଝିଅ ପାଇଁ ଥିଲା।
ଵୃତଃ ସ ନରଦେଵେନ ତଦା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଯୋଽସ୍ଯାଂ ପୁମାନ୍ଭଵେଜ୍ଜାତଃ ସ ରାଜା ତ୍ଵଦନନ୍ତରମ୍
ତାକୁ ଚୟନ କରି ରାଜା ସେତେବେଳେ କହିଲେ, 'ଏଠାରୁ ଯେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବ, ସେ ତୁମ ପରେ ରାଜା ହେବ।'
ନାକାମଯତ ତଂ ଦାତୁଂ ପିତା ତଵ ଵରଂ ତଦା। ସ ଚାପି ନିଶ୍ଚଯସ୍ତସ୍ଯ ନ ଚ ଦଦ୍ଯାଂ ତତୋଽନ୍ଯଥା
ସେତେବେଳେ ତୁମ ବାପା ସେ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶର୍ତ୍ତରେ ଝିଅକୁ ଦେବେ ନାହିଁ।
ତତଃ ସ ପିତୁରାଜ୍ଞାଯ ମତଂ ସମ୍ଯଗଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ ମାନସଂ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଯଯୌ ଯମୁନାଂ ପ୍ରତି
ତାପରେ, ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶ ବୁଝି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି, ପୁଅ ନିଜ ମନର ଭାବ ଜାଣି, ଯମୁନା ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
କ୍ଷତ୍ରିଯୈଃ ସହ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରାଣୈର୍ଧର୍ମଚାରିଭିଃ। ଉଚ୍ଚୈଶ୍ଶ୍ରଵସମାଗମ୍ଯ କନ୍ଯାଂ ଵଵ୍ରେ ପିତୁଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଣା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସହିତ, ସେ ଉଚ୍ଚଇଁଶ୍ରବାସଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜେ ଝିଅକୁ ଚାହିଲେ।
ତଂ ଦାଶଃ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ। ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚୈନମାସୀନଂ ରାଜସଂସଦି ଭାରତ
ଦାଉଁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ରାଜସଭାରେ ବସାଇ, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ରାଜ୍ଯଶୁଲ୍କା ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା କନ୍ଯେଯଂ ଯାଚତାଂ ଵର। ଅପତ୍ଯଂ ଯଦ୍ଭଵେଦସ୍ଯାଃ ସ ରାଜାଽସ୍ତୁ ପିତୁଃ ପରମ୍
'ଏହି ଝିଅ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜସ୍ୱ ଦେବାକୁ ପଡିବ; ଏଠାରୁ ଯେ ପୁଅ ହେବ, ସେ ପିତା ପରେ ରାଜା ହେବ।'
ତ୍ଵମେଵାତ୍ର ମହାବାହୋ ଶାନ୍ତନୋର୍ଵଂଶଵର୍ଧନଃ। ପୁତ୍ରଃ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କିଂ ନୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଵଚଃ
'ଏଠାରେ ତୁମେ ଏକା, ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ବଂଶକୁ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୁଁ ତୁମକୁ କଣ କହିପାରିବି?'
କୁମାରିକାଯାଃ ଶୁଲ୍କାର୍ଥଂ କିଂଚିଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରତ।' କୋହି ସଂବନ୍ଧଖଂ ଶ୍ଲାଘ୍ଯମୀପ୍ସିତଂ ଯୌନମୀଦୃଶମ୍। ଅତିକ୍ରାମନ୍ନ ତପ୍ଯେତ ସାକ୍ଷାଦପି ଶତକ୍ରତୁଃ
'ଝିଅର ଶୁଲ୍କ ପାଇଁ କିଛି କହିବି, ହେ ଭାରତ; ଏପରି ସମ୍ପର୍କ କିଏ ଚାହିବ, ଯାହା ଅତି କଠିନ ଏବଂ ନିନ୍ଦନୀୟ? ଏହା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି କେହି ଦୁଃଖିତ ହେବ ନାହିଁ—ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅନୁତାପ କରିବେ।'
ଅପତ୍ଯଂ ଚୈତଦାର୍ଯସ୍ଯ ଯୋ ଯୁଷ୍ମାକଂ ସମୋ ଗୁଣୈଃ। ଯସ୍ଯ ଶୁକ୍ରାତ୍ସତ୍ଯଵତୀ ସଂଭୂତା ଵରଵର୍ଣିନୀ
'ଏହି ମହାନ ନାରୀ, ଯାହାଙ୍କ ଗୁଣ ତୁମ ସମାନ, ଯାହାଙ୍କ ଶୁକ୍ରରୁ ସତ୍ୟବତୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଯେ ପୁଅ ହେବ—'
ତେନ ମେ ବହୁଶସ୍ତାତ ପିତା ତେ ପରିକୀର୍ତିତଃ। ଅର୍ହଃ ସତ୍ଯଵତୀଂ ଵୋଢୁଂ ଧର୍ମଜ୍ଞଃ ସ ନରାଧିପଃ
'ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ହେ ପ୍ରିୟ, ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ବହୁବାର କୀର୍ତ୍ତି କରାଯାଇଛି; ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।'
ଇଯଂ ସତ୍ଯଵତୀ ଦେଵୀ ପିତରଂ ତେଽବ୍ରଵୀତ୍ତଥା। ଅର୍ଥିତଶ୍ଚାପିରାଜର୍ଷିଃ ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାତଃ ପୁରା ମଯା
ଏହି ସତ୍ୟବତୀ ଦେବୀ ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଥିଲେ; ରାଜା ଋଷି ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ପୂର୍ବେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲି।
କନ୍ଯାପିତୃତ୍ଵାତ୍କିଂଚିତ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ନରାଧିପ। ବଲଵତ୍ସପତ୍ନତାମତ୍ର ଦୋଷଂ ପଶ୍ଯାମି କେଵଲମ୍
'ଏହି ଝିଅର ବାପା ଭାବେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କହିବି, ହେ ରାଜା; ଏଠାରେ ମୁଁ ମାତ୍ର ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାର ଦୋଷ ଦେଖୁଛି।'
ଭୂଯାଂସଂ ତ୍ଵଯି ପଶ୍ଯାମି ତଦ୍ଦୋଷମପରାଜିତ।' ଯସ୍ଯ ହି ତ୍ଵଂ ସପତ୍ନଃ ସ୍ଯା ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ଯାସୁରସ୍ଯ ଵା
'ମୁଁ ଏହି ଦୋଷକୁ ତୁମେ ଅଧିକ ଭାବରେ ଦେଖୁଛି, ହେ ଅପରାଜିତ; କାରଣ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ହେବ, ଚାହେଁ ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ କିମ୍ବା ଅସୁର—'
ନ ସ ଜାତୁ ଚିରଂ ଜୀଵେତ୍ତ୍ଵଯି କ୍ରୁଦ୍ଧେ ପରନ୍ତପ। ଏତାଵାନତ୍ର ଦୋଷୋ ହି ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚନ ପାର୍ଥିଵ
'ତୁମେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ, ସେ କେବେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବଞ୍ଚି ପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ; ଏଠାରେ ଏହି ଏକମାତ୍ର ଦୋଷ, ରାଜା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ।'