ଯସ୍ଯ କୋପାନ୍ମହାତ୍ମାନୌ ଭୀଷ୍ମଦ୍ରୋଣୌ ନିପାତିତୌ। ପ୍ରାପ୍ତଃ ପ୍ରକୃତିତୋ ଧର୍ମୋ ନ ଧର୍ମୋ ମାମକାନ୍ପ୍ରତି
ଯାହାଙ୍କ ରୋଷରେ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ ଓ ଦ୍ରୋଣ ପତିତ ହେଲେ, ଧର୍ମ ତାହାର ସ୍ୱରୂପକୁ ଫେରିଲା, କିନ୍ତୁ ଆମ ପକ୍ଷରେ ଧର୍ମ ରହିଲା ନାହିଁ।
କ୍ରୂରଃ ସର୍ଵଵିନାଶାଯ କାଲୋଽସୌ ନାତିଵର୍ତତେ। ଅନ୍ଯଥା ଚିନ୍ତିତା ହ୍ଯର୍ଥା ନରୈସ୍ତାତ ମନସ୍ଵିଭିଃ। ଅନ୍ଯଥୈଵ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ଦୈଵାଦିତି ମତିର୍ମମ
ସମସ୍ତଙ୍କ ନଶ୍ଟ ପାଇଁ କାଳ ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଅଟଳ। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟ ଭାବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଘଟଣା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଘଟେ। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ମୋର ଧାରଣା ଏହିପରି।
ତସ୍ମାଦପରିହାର୍ଯେଽର୍ଥେ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ କୃଚ୍ଛ୍ର ଉତ୍ତମେ। ଅପାରଣୀଯେ ଦୁଶ୍ଚିନ୍ତ୍ଯେ ଯଥାଭୂତଂ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ
ଏହିପରି ଏକ ଅଟଳ ଓ ଗଭୀର ସମସ୍ୟା ଆସିପଡିଛି, ଯାହାକୁ ଟାଳିହେବା ନାହିଁ ଏବଂ ଯାହା ଅତି ଚିନ୍ତାଜନକ, ଏପରି ସମୟରେ ତୁମେ ମୋତେ ସତ୍ୟ କଥା ଯଥାଯଥା ଭାବରେ କହ।
ଏଵମୁକ୍ତେ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ଯୁଦ୍ଧେ ଦେଵାସୁରୋପମେ'। ସାନ୍ତରଂ ତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାତେ ରାଜ୍ଞୋ ଦ୍ରୋଣେନ ନିଗ୍ରହେ। ଗୃହୀତଂ ତମମନ୍ଯନ୍ତ ତଵ ପୁତ୍ରାଃ ସୁବାଲିଶାଃ
ଏପରି କଥା କହାଯିବା ପରେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଧରିବା ଓ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧିବା ପାଇଁ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ହେଲା। ତୁମ ଅବିବେକୀ ପୁଅମାନେ ଭାବିଲେ ଯେ କାମଟି ହେବାକୁ ଯାଉଛି।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନେନାପି ଗ୍ରହଣଂ ପାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ତତ୍। `ସ୍କନ୍ଧାଵାରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଯଥାସ୍ଥାନେଷୁ ମାରିଷ'। ସୈନ୍ଯସ୍ଥାନେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ସୁଘୋଷିତମରିନ୍ଦମ
ତାପରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଘୋଷଣା କଲେ— 'ସେଇ ଖବରଟି ସମସ୍ତ ଶିବିର ଓ ସେନାର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଘୋଷଣା କର।'
ପାଣ୍ଡଵେଯେଷୁ ସାପେକ୍ଷଂ ଦ୍ରୋଣଂ ଜାନାତି ତେ ସୁତଃ। ତତଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞାସ୍ଥୈର୍ଯାର୍ଥଂ ସ ମନ୍ତ୍ରୋ ବହୁଲୀକୃତଃ
ତୁମ ପୁଅ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ଦ୍ରୋଣ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ। ତେଣୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦୃଢ଼ ରହିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଆଲୋଚନାକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ।
ମୋହଯିତ୍ଵା ତତଃ ସୈନ୍ଯଂ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନବଲଂ ତୂର୍ଣଂ ଵ୍ଯଧମନ୍ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ତାପରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାରଦ୍ୱାଜ, ସେନାକୁ ଭ୍ରମିତ କରି, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସେନାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତୁରନ୍ତ ବିକିରଣ କଲେ।
ସ ଦିଶଃ ସର୍ଵତୋ ରୁଦ୍ଧ୍ଵା ସଂଵୃତ୍ଯ ଖମଜିହ୍ମଗୈଃ। ପାର୍ଷତୋ ଯତ୍ର ତତ୍ରୈନାମଭିନତ୍ପାଣ୍ଡୁଵାହିନୀମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବାଣରେ ଆବୃତ କରି, ଆକାଶକୁ ବାଣରେ ଢାକିଦେଲେ। ପୃଷତପୁତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଶର଼ୀରଶତସମ୍ବାଧାଂ କେଶଶୈଵଲଶାଦ୍ଵଲାମ୍। ନଦୀଂ ପ୍ରାଵର୍ତଯଦ୍ରାଜନ୍ଭୀରୂପଣାଂ ଭଯଵର୍ଧିନୀମ୍
ହେ ରାଜା, ସେ ଶତଶଃ ଦେହରେ ଭରିଥିବା, କେଶ ଓ ଶାଉଳ ଦ୍ୱାରା ଘାସ ହୋଇଥିବା, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏବଂ ଭୟ ବଢ଼ାଉଥିବା ଏକ ନଦୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତର୍ଜଯନ୍ତମନୀକାନି ତାନି ତାନି ମହାରଥମ୍। ସର୍ଵତୋଽଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ଦ୍ରୋଣଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରପୁରୋଗମାଃ
ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗ ଓ ମହାରଥୀମାନେକୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲେ।
ତାନଭିଦ୍ରଵତଃ ଶୂରାଂସ୍ତାଵକା ଦୃଢଵିକ୍ରମାଃ। ସର୍ଵତଃ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣନ୍ତ ତଦଭୂଦ୍ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ତୁମ ସାହସୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସେ ଶୂରମାନେକୁ ରୋକିଲେ; ତାହାରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଶତମାଯସ୍ତୁ ଶକୁନିଃ ସହଦେଵଂ ସମାଦ୍ରଵତ୍। ସନିଯନ୍ତୃଧ୍ଵଜରଥଂ ଵିଵ୍ଯାଘ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ
ଚଳାକ ଶକୁନି ଶତଧା ମାୟା କରି, ସହଦେବଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ତାଙ୍କ ରଥ, ଧ୍ୱଜ, ସାରଥି ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତସ୍ଯ ମାଦ୍ରୀସୁତଃ କେତୁଂ ଧନୁଃ ସୂତଂ ହଯାନପି। ନାତିକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶରୈଶ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଷଷ୍ଠ୍ଯା ଵିଵ୍ଯାଧ ସୌବଲମ୍। `ଭିତ୍ତ୍ଵା ଚ ଶରଵର୍ଷେଣ ଶକୁନିଂ ପ୍ରତ୍ଯଵାରଯତ୍
ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର ଅତି କ୍ରୁଧ୍ଧ ନହୋଇ, ତାଙ୍କ ଧ୍ୱଜ, ଧନୁଷ, ସାରଥି ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ବାଣରେ କାଟିଦେଲେ, ଏବଂ ଷଷ୍ଟିଟି ବାଣରେ ସଉବଳକୁ ଆଘାତ କଲେ; ବାଣବୃଷ୍ଟି ଭେଦି ଶକୁନିଙ୍କୁ ପଛୁଆଇଦେଲେ।
ଗଦାଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଶକୁନିଃ ପ୍ରଚସ୍କନ୍ଦ ରଥୋତ୍ତମାତ୍। ସ ତସ୍ଯ ଗଦଯା ରାଜନ୍ରଥାତ୍ସୂତମପାତଯତ୍
ଶକୁନି ଗଦା ଧରି ଉତ୍ତମ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ, ଏବଂ ରାଜା, ଗଦା ଦ୍ୱାରା ସହଦେବଙ୍କ ରଥର ସାରଥିକୁ ପଡ଼ିଦେଲେ।
ତତସ୍ତୌ ଵିରଥୌ ରାଜନ୍ଗଦାହସ୍ତୌ ମହାବଲୌ। ଚିକ୍ରୀଡତୂ ରଣେ ଶୂରୌ ସଶୃଙ୍ଗାଵିଵ ପର୍ଵତୌ
ତାପରେ ଦୁଇ ମହାବଳୀ ଓ ଶୂରବୀର, ରଥ ଛାଡ଼ି ଗଦା ହାତରେ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେପରି ଦୁଇ ଶୃଙ୍ଗବନ୍ତ ପାହାଡ଼ ଖେଳେ, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦ୍ରୋଣଃ ପାଞ୍ଚାଲଦାଯାଦଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ତଯୋସ୍ତତ୍ର ମହାରାଜ ବାଣଵର୍ଷୈଃ ପ୍ରକାଶିତମ୍। ଖଦ୍ଯୋତୈରିଵ ଚାକାଶଂ ପ୍ରଦୋଷେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ଦ୍ରୋଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ପଞ୍ଚାଳ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ; ହେ ରାଜା, ଦୁଇ ପକ୍ଷରୁ ବାଣବୃଷ୍ଟି ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆକାଶରେ ଜୁହାରି ପୋକା ଚମକେ।
ଵିଵିଂଶତିଂ ଭୀମସେନୋ ଵିଂଶତ୍ଯା ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ଵିଦ୍ଧ୍ଵା ନାକମ୍ପଯଦ୍ଵୀରସ୍ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ଭୀମସେନ ବୀର ଭାବେ ବିଭିଂଶତିଙ୍କୁ କୁଡିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ, ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଵିଵିଂଶତିସ୍ତୁ ସହସା ଵ୍ଯଶ୍ଵକେତୁଶରାସନମ୍। ଭୀମଂ ଚକ୍ରେ ମହାରାଜ ତତଃ ସୈନ୍ଯାନ୍ଯପୂଜଯନ୍
ବିଭିଂଶତି ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଭାଙ୍ଗି, ଭୀମଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଏହି କାରଣରେ ସେନାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ସ ତନ୍ନ ମମୃଷେ ଵୀରଃ ଶତ୍ରୋର୍ଵିକ୍ରମମାହଵେ। ତତୋଽସ୍ଯ ଗଦଯା ଦାନ୍ତାନ୍ହଯାତ୍ସର୍ଵାନପାତଯତ୍
ସେ ବୀର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ପଡ଼ିଦେଲେ।
ହତାଶ୍ଵାତ୍ସ ରଥାଦ୍ରାଜନ୍ଗୃହ୍ଯ ଚର୍ମ ମହାବଲଃ। ଅଭ୍ଯଯାଦ୍ଭୀମସେନଂ ତୁ ମତ୍ତୋ ମତ୍ତମିଵ ଦ୍ଵିପମ୍
ଘୋଡ଼ା ମରିଯିବା ପରେ, ସେ ମହାବଳୀ ରଥରୁ ଅବତରି ଢାଳ ଧରି, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଯେପରି ଅନ୍ୟ ହାତୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ, ସେପରି ଭୀମସେନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଗଲେ।
ଶଲ୍ଯସ୍ତୁ ନକୁଲଂ ଵୀରଃ ସ୍ଵସ୍ରୀଯଂ ପ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ। ଵିଵ୍ଯାଧ ପ୍ରହସନ୍ବାଣୈର୍ଲାଲଯନ୍କୋପଯନ୍ନିଵ
ଶୂର ଶଲ୍ୟ, ହସି ହସି, ନିଜ ଭଉଣୀର ପ୍ରିୟ ପୁଅ ନକୁଳଙ୍କୁ ତୀରରେ ଘାତ କଲେ—ମନେ ହେଉଥିଲା ସେ ଏକପଟେ ଲାଡ଼ କରୁଛନ୍ତି, ଆଉ ଏକପଟେ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବାକୁ।
ତସ୍ଯାଶ୍ଵାନାତପତ୍ରଂ ଚ ଧ୍ଵଜଂ ସୂତମଥୋ ଧନୁଃ। ନିପାତ୍ଯ ନକୁଲଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଶଙ୍ଖଂ ଦଧ୍ମୌ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ନକୁଳ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ମନୋବଳରେ, ଶଲ୍ୟଙ୍କ ଘୋଡ଼ା, ଛତା, ପତାକା, ସାରଥି ଓ ଧନୁଷକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଲେ। ତା'ପରେ ଗର୍ବରେ ନିଜ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କଲେ।
ଧୃଷ୍ଟକେତୁଃ କୃପେଣାସ୍ତାଞ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ବହୁଵିଧାଞ୍ଛରାନ୍। କୃପଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ସପ୍ତତ୍ଯା ଧ୍ଵଜଂ ଚାସ୍ଯ ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈଃ
ଧୃଷ୍ଟକେତୁ କୃପାଙ୍କ ଅନେକ ପ୍ରକାର ତୀରକୁ କାଟି ଦେଲେ, ଏବଂ ସପ୍ତତିଟି ତୀରରେ କୃପାଙ୍କୁ ଘାତ କଲେ, ତାଙ୍କର ପତାକାକୁ ତିନିଟି ତୀରରେ ଆଘାତ କଲେ।
ତଂ କୃପଃ ଶରଵର୍ଷେଣ ମହତା ସମଵାରଯତ୍। ଵିଵ୍ଯାଧ ଚ ରଣେ ଵିପ୍ରୋ ଧୃଷ୍ଟକେତୁମମର୍ଷଣମ୍
କୃପା ଏକ ଭୟଙ୍କର ତୀରବୃଷ୍ଟିରେ ଧୃଷ୍ଟକେତୁଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲେ, ଏବଂ ରଣଭୂମିରେ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଘାତ କଲେ।
ସାତ୍ଯକିଃ କୃତଵର୍ମାଣଂ ନାରାଚେନ ସ୍ତନାନ୍ତରେ। ଵିଦ୍ଧ୍ଵା ଵିଵ୍ଯାଧ ସପ୍ତତ୍ଯା ପୁନରନ୍ଯୈଃ ସ୍ମଯନ୍ନିଵ
ସାତ୍ୟକି ଏକ ଚଉଡ଼ା ମୁଣ୍ଡିଆ ତୀରରେ କୃତବର୍ମାଙ୍କ ଛାତିକୁ ଘାତ କଲେ, ଏବଂ ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଆଉ ସପ୍ତତିଟି ତୀରରେ ତାଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ।
ତଂ ଭୋଜଃ ସପ୍ତସପ୍ତତ୍ଯା ଵିଦ୍ଧ୍ଵାଽଽଶୁ ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ। ନାକମ୍ପଯତ ଶୈନେଯଂ ଶୀଘ୍ରୋ ଵାଯୁରିଵାଚଲମ୍
ଭୋଜ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ସାତ୍ୟକିଙ୍କୁ ସତତରିଟି ସପ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଘାତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶୈନ୍ୟକୁ ଏକଥିରେ ହଲାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ତିବ୍ର ବାତାସ ପାହାଡ଼କୁ ନ ହଲାଇପାରେ।
ସେନାପତିଃ ସୁଶର୍ମାଣଂ ଭୃଶଂ ମର୍ମସ୍ଵତାଡଯତ୍। ସ ଚାପି ତଂ ତୋମରେଣ ଜତ୍ରୁଦେଶେଽଭ୍ଯତାଡଯତ୍
ସେନାପତି ଶୁଶର୍ମାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ଆଘାତ କଲେ। ଶୁଶର୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବଣ୍ଡୁକରେ ଛାତିରେ ଘାତ କଲେ।
ଵୈକର୍ତନଂ ତୁ ସମରେ ଵିରାଟଃ ପ୍ରତ୍ଯଵାରଯତ୍। ସହ ମତ୍ସ୍ଯୈର୍ମହାଵୀର୍ଯୈସ୍ତଦଦ୍ଭୁତମିଵାଭଵତ୍
ବୀରାଟ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମତ୍ସ୍ୟ ସେନା ସହ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଟକାଇଲେ; ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଲାଗୁଥିଲା।
ତତ୍ପୌରୁଷମଭୂତ୍ତତ୍ର ସୂତପୁତ୍ରସ୍ଯ ଦାରୁଣମ୍। ଯତ୍ସୈନ୍ଯଂ ଵାରଯାମାସ ଶରୈଃ ସନ୍ନତପର୍ଵଭିଃ
ସେଠାରେ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେଖାଗଲା, ଯେଉଁଠି ସେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ତୀରରେ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଅଟକାଇଲେ।
ଦ୍ରୁପଦସ୍ତୁ ସ୍ଵଯଂ ରାଜା ଭଗଦତ୍ତେନ ସଙ୍ଗତଃ। ତଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ମହାରାଜ ଚିତ୍ରରୂପମିଵାଭଵତ୍
ରାଜା ଦ୍ରୁପଦ ନିଜେ ଭଗଦତ୍ତଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ, ଏହି ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ରାଜା, ବହୁ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।