ସମଯେନ ପ୍ରଦଦ୍ଯାଂ ତେ କନ୍ଯାମହମିମାଂ ନୃପ। ନ ହି ମେ ତ୍ଵତ୍ସମଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵରୋ ଜାତୁ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ଶପଥ ଦେଇ ମୁଁ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ତୁମକୁ ଦେଇପାରିବି, ହେ ରାଜା। କାରଣ, ତୁମ ପରି ଉତ୍ତମ ବର ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ହେବେ ନାହିଁ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଵ ଵରଂ ଦାଶ ଵ୍ଯଵସ୍ଯେଯମହଂ ତଵ। ଦାତଵ୍ଯଂ ଚେତ୍ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ନ ତ୍ଵଦେଯଂ କଥଂଚନ
'ତୁମର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ମୁଁ ଭାବିବି, ଦାଶ। ଯଦି ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ହେଉଛି, ମୁଁ ଦେଇଦେବି, କିନ୍ତୁ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବେ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।'
ଅସ୍ଯାଂ ଜାଯେତ ଯଃ ପୁତ୍ରଃ ସ ରାଜା ପୃଥିଵୀପତେ। ତ୍ଵଦୂର୍ଧ୍ଵମଭିଷେକ୍ତଵ୍ଯୋ ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚନ ପାର୍ଥିଵ
'ଏହି କନ୍ୟାରୁ ଯେ ପୁଅ ଜନ୍ମିବ, ହେ ଭୂମିପତି, ସେ ତୁମ ପରେ ରାଜା ହେବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ହେ ରାଜନ।'
ନାକାମଯତ ତଂ ଦାତୁଂ ଵରଂ ଦାଶାଯ ଶାନ୍ତନୁଃ। ଶରୀରଜେନ ତୀଵ୍ରେଣ ଦହ୍ଯମାନୋଽପି ଭାରତ
ଶାନ୍ତନୁ ତାଙ୍କ ଶରୀରୀକ ଆଗ୍ରହରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ହେ ଭାରତ।
ସ ଚିନ୍ତଯନ୍ନେଵ ତଦା ଦାଶକନ୍ଯାଂ ମହୀପତିଃ। ପ୍ରତ୍ଯଯାଦ୍ଧାସ୍ତିନପୁରଂ କାମୋପହତଚେତନଃ
ସେ ଦାଶ କନ୍ୟାକୁ ଭାବିବା ସମୟରେ, ରାଜା ଆସକ୍ତ ମନେ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତତଃ କଦାଚିଚ୍ଛୋଚନ୍ତଂ ଶାନ୍ତନୁଂ ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥିତମ୍। ପୁତ୍ରୋ ଦେଵଵ୍ରତୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ପିତରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଏକ ଦିନ, ଶାନ୍ତନୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦେବବ୍ରତ ଆସି, ବାପାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସର୍ଵତୋ ଭଵତଃ କ୍ଷେମଂ ଵିଧେଯାଃ ସର୍ଵପାର୍ଥିଵାଃ। ତତ୍କିମର୍ଥମିହାଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପରିଶୋଚସି ଦୁଃଖିତଃ
ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ତୁମ ପ୍ରତି ଆଜ୍ଞାପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସବୁଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ଅଛି। ତେବେ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକ କରୁଛ?
ଧ୍ଯାଯନ୍ନିଵ ଚ ମାଂ ରାଜନ୍ନାଭିଭାଷସି କିଂଚନ। ନ ଚାଶ୍ଵେନ ଵିନିର୍ଯାସି ଵିଵର୍ଣୋ ହରିଣଃ କୃଶଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମନେ ମନେ ଅନ୍ୟ କଥା ଭାବୁଛ, ମୋ ସହ କିଛି କଥା କହୁନାହାଁ। ତୁମେ ତୁମ ଘୋଡ଼ା ସହ ବାହାରୁ ଯାଉନାହାଁ, ତୁମର ରଙ୍ଗ ମଲିନ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ହରିଣ ଭଳି ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛ।
ଵ୍ଯାଧିମିଚ୍ଛାମି ତେ ଜ୍ଞାତୁଂ ପ୍ରତିକୁର୍ଯାଂ ହି ତତ୍ର ଵୈ
ତୁମେ କଣ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଛ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯାହାଫଳରେ ମୁଁ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କିଛି କରିପାରିବି।
ଵିଵର୍ତୁଂ ନାଶକତ୍ତସ୍ମୈ ପିତା ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶାନ୍ତନୁଃ।' ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ପୁତ୍ରେଣ ଶାନ୍ତନୁଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ପିତା ଶାନ୍ତନୁ ପୁଅଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପୁଅଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶାନ୍ତନୁ କହିଲେ।
ଅସଂଶଯଂ ଧ୍ଯାନପରୋ ଯଥା ଵତ୍ସ ତଥା ଶୃଣୁ। ଅପତ୍ଯଂ ନସ୍ତ୍ଵମେଵୈକଃ କୁଲେ ମହତି ଭାରତ
ନିଶ୍ଚୟ, ପୁଅ, ମୁଁ ମନରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଅଛି; ଏହି କଥା କାହିଁକି ଭାବୁଛି, ତୁମେ ଶୁଣ। ଏହି ବଡ଼ ବଂଶରେ ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ସନ୍ତାନ।
ଶସ୍ତ୍ରନିତ୍ଯଶ୍ଚ ସତତଂ ପୌରୁଷେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଅନିତ୍ଯତାଂ ଚ ଲୋକାନାମନୁଶୋଚାମି ପୁତ୍ରକ
ତୁମେ ସଦା ଶସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥାଅ ଏବଂ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ ଅଛ; କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ଥିରତା ଭାବି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ।
କଥଂଚିତ୍ତଵ ଗାଙ୍ଗେଯ ଵିପତ୍ତୌ ନାସ୍ତି ନଃ କୁଲମ୍। ଅସଂଶଯଂ ତ୍ଵମେଵୈକଃ ଶତାଦପି ଵରଃ ସୁତଃ
ହେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଯଦି କିଛି ଦୁର୍ଘଟନା ତୁମ ଉପରେ ଘଟେ, ତେବେ ଆମ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବ। ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ଏକା ଶତ ସନ୍ତାନଠାରୁ ବଡ଼।
ନ ଚାପ୍ଯହଂ ଵୃଥା ଭୂଯୋ ଦାରାନ୍କର୍ତୁମିହୋତ୍ସହେ। ସଂତାନସ୍ଯାଵିନାଶାଯ କାମଯେ ଭଦ୍ରମସ୍ତୁ ତେ
ମୁଁ ଏବେ ଅନ୍ୟ ଘରେ ଆଉ ଏକ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଗଠନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି। ବଂଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହୁ, ଏହି ଆଶା ରଖିଛି। ତୁମ ଭଲ ହେଉ।
ଅନପତ୍ଯତୈକପୁତ୍ରତ୍ଵମିତ୍ଯାହୁର୍ଧର୍ମଵାଦିନଃ। `ଚକ୍ଷୁରେକଂ ଚ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଅସ୍ତି ନାସ୍ତି ଚ ଭାରତ। ଚକ୍ଷୁର୍ନାଶେ ତନୋର୍ନାଶଃ ପୁତ୍ରନାଶେ କୁଲକ୍ଷଯଃ
ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଏ, ସନ୍ତାନ ନଥିବା କିମ୍ବା ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ଦୁଇଟି ଏକରକମ। 'ଚକ୍ଷୁ ଓ ପୁଅ ଏକ, ସମୟେ ଅଛନ୍ତି, ସମୟେ ନାହାନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ପୁଅ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।'
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତ୍ରଯୀ ଵିଦ୍ଯା ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ସହଦକ୍ଷିଣାଃ। ସର୍ଵାଣ୍ଯେତାନ୍ଯପତ୍ଯସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ତିନି ବେଦ ଓ ଦାନ ସହିତ ଯଜ୍ଞ—ଏ ସବୁ ମିଶି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ସମାନ ହେଉନାହିଁ।
ଏଵମେତନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ତଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଜାସ୍ଵିତି। ଯଦପତ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତତ୍ର ମେ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ
ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ସନ୍ତାନର ମୂଲ୍ୟ ନେଇ ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅପତ୍ଯେନାନୃଣୋ ଲୋକେ ପିତୄଣାଂ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ।' ଏଷା ତ୍ରଯୀ ପୁରାଣାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତୀ
ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃଙ୍କ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏହା ନେଇ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ତିନିଟି ପୁରାତନ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧାରା।
ଅପତ୍ଯଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଯା ଚ ତ୍ରୀଣି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଭାରତ
ସନ୍ତାନ, କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ପ୍ରକାଶ, ହେ ଭାରତ।
ତ୍ଵଂ ଚ ଶୂରଃ ସଦାଽମର୍ଷୀ ଶସ୍ତ୍ରନିତ୍ଯଶ୍ଚ ଭାରତ। ନାନ୍ଯତ୍ର ଯୁଦ୍ଧାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତେ ନିଧନଂ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ତୁମେ ଶୂର, ସଦା ଅଦମ୍ୟ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା, ହେ ଭାରତ। ଯୁଦ୍ଧ ବାହାରେ ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ।
ସୋଽସ୍ମି ସଂଶଯମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଵଯି ଶାନ୍ତେ କଥଂ ଭଵେତ୍। ଇତି ତେ କାରଣଂ ତାତ ଦୁଃଖସ୍ଯୋକ୍ତମଶେଷତଃ
ତେଣୁ, ହେ ଶାନ୍ତନୁ, ତୁମେ କିପରି ଶାନ୍ତି ପାଇବ, ଏ ନେଇ ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଏହି ହେଉଛି ମୋର ଦୁଃଖର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ, ପୁଅ।
ତତସ୍ତତ୍କାରଣଂ ରାଜ୍ଞୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସର୍ଵମଶେଷତଃ। ଦେଵଵ୍ରତୋ ମହାବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଚାନ୍ଵଚିନ୍ତଯତ୍
ତାପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖର ସମସ୍ତ କାରଣ ଜାଣି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଦେବବ୍ରତ ଜ୍ଞାନରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଅପତ୍ଯଫଲସଂଯୁକ୍ତମେତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପିତୁର୍ଵଚଃ। ସୂତଂ ଭୂଯୋଽପି ସଂତପ୍ତ ଆହ୍ଵଯାମାସ ଵୈ ପିତୁଃ
ପିତାଙ୍କର କଥାରେ ସନ୍ତାନ ନେଇ ଚିନ୍ତା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ଦେବବ୍ରତ ପୁଣିଥରେ ପିତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ସୂତସ୍ତୁ କୁରୁମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ଉପଯାତସ୍ତଦାଜ୍ଞଯା। ତମୁଵାଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭୀଷ୍ମୋ ଵୈ ସାରଥିଂ ପିତୁଃ
କୁରୁବଂଶର ମୁଖ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସାରଥି ଆସିଲେ। ତାକୁ ଦେଖି, ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଭୀଷ୍ମ ପିତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତ୍ଵଂ ସାରଥେ ପିତୁର୍ମହ୍ଯଂ ସଖାସି ରଥଧୂର୍ଗତଃ। ଅପି ଜାନାସି ଯଦି ଵୈ କସ୍ଯାଂ ଭାଵୋ ନୃପସ୍ଯ ତୁ
ତୁମେ ମୋର ବାପାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ଏବଂ ମୋର ବନ୍ଧୁ, ରଥ ଚଲାଇବାରେ ଦକ୍ଷ। ଯଦି ତୁମେ ଜାଣ, ସତ୍ୟକଥା କହ, ରାଜାଙ୍କ ମନରେ କାହା ପାଇଁ ସ୍ନେହ ଅଛି?
ଦାଶକନ୍ଯା କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ର ଭାଵଃ ପିତୁର୍ଗତଃ
ହେ କୁରୁମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜାଙ୍କ ସ୍ନେହ ଦାଉଁ ଝିଅ ପାଇଁ ଥିଲା।
ଵୃତଃ ସ ନରଦେଵେନ ତଦା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଯୋଽସ୍ଯାଂ ପୁମାନ୍ଭଵେଜ୍ଜାତଃ ସ ରାଜା ତ୍ଵଦନନ୍ତରମ୍
ତାକୁ ଚୟନ କରି ରାଜା ସେତେବେଳେ କହିଲେ, 'ଏଠାରୁ ଯେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେବ, ସେ ତୁମ ପରେ ରାଜା ହେବ।'
ନାକାମଯତ ତଂ ଦାତୁଂ ପିତା ତଵ ଵରଂ ତଦା। ସ ଚାପି ନିଶ୍ଚଯସ୍ତସ୍ଯ ନ ଚ ଦଦ୍ଯାଂ ତତୋଽନ୍ଯଥା
ସେତେବେଳେ ତୁମ ବାପା ସେ ଦାନ ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ତଥାପି ସେ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶର୍ତ୍ତରେ ଝିଅକୁ ଦେବେ ନାହିଁ।
ତତଃ ସ ପିତୁରାଜ୍ଞାଯ ମତଂ ସମ୍ଯଗଵେକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ ମାନସଂ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଯଯୌ ଯମୁନାଂ ପ୍ରତି
ତାପରେ, ବାପାଙ୍କ ଆଦେଶ ବୁଝି, ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଭଲଭାବେ ଅନୁଧ୍ୟାନ କରି, ପୁଅ ନିଜ ମନର ଭାବ ଜାଣି, ଯମୁନା ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
କ୍ଷତ୍ରିଯୈଃ ସହ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରାଣୈର୍ଧର୍ମଚାରିଭିଃ। ଉଚ୍ଚୈଶ୍ଶ୍ରଵସମାଗମ୍ଯ କନ୍ଯାଂ ଵଵ୍ରେ ପିତୁଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁରୁଣା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସହିତ, ସେ ଉଚ୍ଚଇଁଶ୍ରବାସଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯାଇ, ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜେ ଝିଅକୁ ଚାହିଲେ।