ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ରଞ୍ଜଯାମାସ ଵୃତ୍ତେନ ଭରତର୍ଷଭ। ସ ତଥା ସହ ପୁତ୍ରେଣ ରମମାଣୋ ମହୀପତିଃ
ହେ ଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ନିଜ ଆଚରଣରେ ଦେଶକୁ ଖୁସି କରିଥିଲେ। ସେ ଏଭଳି ଭାବେ ପୁଅ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ମହୀପତି ଖୁସି ରହିଲେ।
ଵର୍ତଯାମାସ ଵର୍ଷାଣି ଚତ୍ଵାର୍ଯମିତଵିକ୍ରମଃ। ସ କଦାଚିଦ୍ଵନଂ ଯାତୋ ଯମୁନାମଭିତୋ ନଦୀମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ସଂଯମ ଶକ୍ତି ସହିତ ଚାରି ବର୍ଷ କାଟିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ଯମୁନା ନଦୀ ପାଖରେ ଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।
ମହୀପତିରନିର୍ଦେଶ୍ଯମାଜିଘ୍ରଦ୍ଗନ୍ଧମୁତ୍ତମମ୍। ତସ୍ଯ ପ୍ରଭଵମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ଵିଚଚାର ସମନ୍ତତଃ
ରାଜା ଏକ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହାର ଉତ୍ସ ଖୋଜିବାକୁ ସେ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରିଲେ।
ସ ଦଦର୍ଶ ତଦା କନ୍ଯାଂ ଦାଶାନାଂ ଦେଵରୂପିଣୀମ୍। ତାମପୃଚ୍ଛତ୍ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ କନ୍ଯାମସିତଲୋଚନାମ୍
ସେତେବେଳେ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଦାଶ ଜନଙ୍କର କନ୍ୟା, ଦେବତା ସଦୃଶ ରୂପବତୀ। ସେ ଅସିତ ନୟନ ଥିବା ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
କସ୍ଯ ତ୍ଵମସି କା ଚାସି କିଂ ଚ ଭୀରୁ ଚିକୀର୍ଷସି। ସାଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦାଶକନ୍ଯାଽସ୍ମି ଧର୍ମାର୍ଥଂ ଵାହଯେ ତରିମ୍
ତୁମେ କାହାର? କିଏ ତୁମେ? ଏବଂ କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଭୟଭିତ ହେଉଛ? ସେ କହିଲା, 'ମୁଁ ଦାଶଙ୍କର କନ୍ୟା। ଧର୍ମ ଓ ଜୀବିକା ପାଇଁ ମୁଁ ଲୋକଙ୍କୁ ନଦୀ ପାର କରାଏ।'
ପିତୁର୍ନିଯୋଗାଦ୍ଭଦ୍ରଂ ତେ ଦାଶରାଜ୍ଞୋ ମହାତ୍ମନଃ। ରୂପମାଧୁର୍ଯଗନ୍ଧୈସ୍ତାଂ ସଂଯୁକ୍ତାଂ ଦେଵରୂପିଣୀମ୍
'ମୋ ବାପାଙ୍କର ଆଦେଶରେ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ମହାନ୍ ଦାଶ ରାଜାଙ୍କ ପୁତୁଳି, ମୁଁ ଏହି କାମ କରୁଛି'—ସେ ଦେବତା ସଦୃଶ ରୂପ, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧରେ ଯୁକ୍ତ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଜା ଦାଶେଯୀଂ କାମଯାମାସ ଶାନ୍ତନୁଃ। ସ ଗତ୍ଵା ପିତରଂ ତସ୍ଯା ଵରଯାମାସ ତାଂ ତଦା
ଶାନ୍ତନୁ ରାଜା ଦାଶ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ବିବାହ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ।
ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ୍ତତସ୍ତସ୍ଯାଃ ପିତରଂ ସୋତ୍ମକାରଣାତ୍। ସ ଚ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଦାଶରାଜୋ ମହୀପତିମ୍
ତାପରେ, ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ସେ ତା କନ୍ୟାର ବାପାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ଦାଶ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଜାତମାତ୍ରୈଵ ମେ ଦେଯା ଵରାଯ ଵରଵର୍ଣିନୀ। ହୃଦି କାମସ୍ତୁ ମେ କଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନିବୋଧ ଜନେଶ୍ଵର
'ମୋ କନ୍ୟା, ଦେବୀ ସଦୃଶ ରୂପବତୀ, ଜନ୍ମ ହେବା ସହିତ ଏକ ଉତ୍ତମ ବରକୁ ଦେବାକୁ ଥିଲି। କିନ୍ତୁ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ହୃଦୟରେ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତୁମେ ଶୁଣ।'
ଯଦୀମାଂ ଧର୍ମପତ୍ନୀଂ ତ୍ଵଂ ମତ୍ତଃ ପ୍ରାର୍ଥଯସେଽନଘ। ସତ୍ଯଵାଗସି ସତ୍ଯେନ ସମଯଂ କୁରୁ ମେ ତତଃ
'ଯଦି ତୁମେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଭାବରେ ମୋ ପାଖରୁ ଚାହୁଁଛ, ହେ ନିର୍ମଳ, ତେବେ ମୋତେ ସତ୍ୟ କଥା କହି ସତ୍ୟ ଶପଥ କର।'
ସମଯେନ ପ୍ରଦଦ୍ଯାଂ ତେ କନ୍ଯାମହମିମାଂ ନୃପ। ନ ହି ମେ ତ୍ଵତ୍ସମଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଵରୋ ଜାତୁ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ଶପଥ ଦେଇ ମୁଁ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ତୁମକୁ ଦେଇପାରିବି, ହେ ରାଜା। କାରଣ, ତୁମ ପରି ଉତ୍ତମ ବର ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ହେବେ ନାହିଁ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଵ ଵରଂ ଦାଶ ଵ୍ଯଵସ୍ଯେଯମହଂ ତଵ। ଦାତଵ୍ଯଂ ଚେତ୍ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ନ ତ୍ଵଦେଯଂ କଥଂଚନ
'ତୁମର ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ମୁଁ ଭାବିବି, ଦାଶ। ଯଦି ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ହେଉଛି, ମୁଁ ଦେଇଦେବି, କିନ୍ତୁ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବେ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।'
ଅସ୍ଯାଂ ଜାଯେତ ଯଃ ପୁତ୍ରଃ ସ ରାଜା ପୃଥିଵୀପତେ। ତ୍ଵଦୂର୍ଧ୍ଵମଭିଷେକ୍ତଵ୍ଯୋ ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚନ ପାର୍ଥିଵ
'ଏହି କନ୍ୟାରୁ ଯେ ପୁଅ ଜନ୍ମିବ, ହେ ଭୂମିପତି, ସେ ତୁମ ପରେ ରାଜା ହେବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ, ହେ ରାଜନ।'
ନାକାମଯତ ତଂ ଦାତୁଂ ଵରଂ ଦାଶାଯ ଶାନ୍ତନୁଃ। ଶରୀରଜେନ ତୀଵ୍ରେଣ ଦହ୍ଯମାନୋଽପି ଭାରତ
ଶାନ୍ତନୁ ତାଙ୍କ ଶରୀରୀକ ଆଗ୍ରହରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ହେ ଭାରତ।
ସ ଚିନ୍ତଯନ୍ନେଵ ତଦା ଦାଶକନ୍ଯାଂ ମହୀପତିଃ। ପ୍ରତ୍ଯଯାଦ୍ଧାସ୍ତିନପୁରଂ କାମୋପହତଚେତନଃ
ସେ ଦାଶ କନ୍ୟାକୁ ଭାବିବା ସମୟରେ, ରାଜା ଆସକ୍ତ ମନେ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତତଃ କଦାଚିଚ୍ଛୋଚନ୍ତଂ ଶାନ୍ତନୁଂ ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥିତମ୍। ପୁତ୍ରୋ ଦେଵଵ୍ରତୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ପିତରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଏକ ଦିନ, ଶାନ୍ତନୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦେବବ୍ରତ ଆସି, ବାପାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ସର୍ଵତୋ ଭଵତଃ କ୍ଷେମଂ ଵିଧେଯାଃ ସର୍ଵପାର୍ଥିଵାଃ। ତତ୍କିମର୍ଥମିହାଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ପରିଶୋଚସି ଦୁଃଖିତଃ
ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ତୁମ ପ୍ରତି ଆଜ୍ଞାପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସବୁଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ଅଛି। ତେବେ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକ କରୁଛ?
ଧ୍ଯାଯନ୍ନିଵ ଚ ମାଂ ରାଜନ୍ନାଭିଭାଷସି କିଂଚନ। ନ ଚାଶ୍ଵେନ ଵିନିର୍ଯାସି ଵିଵର୍ଣୋ ହରିଣଃ କୃଶଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମନେ ମନେ ଅନ୍ୟ କଥା ଭାବୁଛ, ମୋ ସହ କିଛି କଥା କହୁନାହାଁ। ତୁମେ ତୁମ ଘୋଡ଼ା ସହ ବାହାରୁ ଯାଉନାହାଁ, ତୁମର ରଙ୍ଗ ମଲିନ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ହରିଣ ଭଳି ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛ।
ଵ୍ଯାଧିମିଚ୍ଛାମି ତେ ଜ୍ଞାତୁଂ ପ୍ରତିକୁର୍ଯାଂ ହି ତତ୍ର ଵୈ
ତୁମେ କଣ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଛ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯାହାଫଳରେ ମୁଁ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କିଛି କରିପାରିବି।
ଵିଵର୍ତୁଂ ନାଶକତ୍ତସ୍ମୈ ପିତା ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଶାନ୍ତନୁଃ।' ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ପୁତ୍ରେଣ ଶାନ୍ତନୁଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ପିତା ଶାନ୍ତନୁ ପୁଅଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ପୁଅଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶାନ୍ତନୁ କହିଲେ।
ଅସଂଶଯଂ ଧ୍ଯାନପରୋ ଯଥା ଵତ୍ସ ତଥା ଶୃଣୁ। ଅପତ୍ଯଂ ନସ୍ତ୍ଵମେଵୈକଃ କୁଲେ ମହତି ଭାରତ
ନିଶ୍ଚୟ, ପୁଅ, ମୁଁ ମନରେ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ଅଛି; ଏହି କଥା କାହିଁକି ଭାବୁଛି, ତୁମେ ଶୁଣ। ଏହି ବଡ଼ ବଂଶରେ ତୁମେ ମୋର ଏକମାତ୍ର ସନ୍ତାନ।
ଶସ୍ତ୍ରନିତ୍ଯଶ୍ଚ ସତତଂ ପୌରୁଷେ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ଅନିତ୍ଯତାଂ ଚ ଲୋକାନାମନୁଶୋଚାମି ପୁତ୍ରକ
ତୁମେ ସଦା ଶସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥାଅ ଏବଂ ପ୍ରତାପରେ ଅଟୁଟ ଅଛ; କିନ୍ତୁ, ପୁଅ, ଏହି ସଂସାରର ଅସ୍ଥିରତା ଭାବି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ।
କଥଂଚିତ୍ତଵ ଗାଙ୍ଗେଯ ଵିପତ୍ତୌ ନାସ୍ତି ନଃ କୁଲମ୍। ଅସଂଶଯଂ ତ୍ଵମେଵୈକଃ ଶତାଦପି ଵରଃ ସୁତଃ
ହେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଯଦି କିଛି ଦୁର୍ଘଟନା ତୁମ ଉପରେ ଘଟେ, ତେବେ ଆମ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବ। ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମେ ଏକା ଶତ ସନ୍ତାନଠାରୁ ବଡ଼।
ନ ଚାପ୍ଯହଂ ଵୃଥା ଭୂଯୋ ଦାରାନ୍କର୍ତୁମିହୋତ୍ସହେ। ସଂତାନସ୍ଯାଵିନାଶାଯ କାମଯେ ଭଦ୍ରମସ୍ତୁ ତେ
ମୁଁ ଏବେ ଅନ୍ୟ ଘରେ ଆଉ ଏକ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଗଠନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନି। ବଂଶ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହୁ, ଏହି ଆଶା ରଖିଛି। ତୁମ ଭଲ ହେଉ।
ଅନପତ୍ଯତୈକପୁତ୍ରତ୍ଵମିତ୍ଯାହୁର୍ଧର୍ମଵାଦିନଃ। `ଚକ୍ଷୁରେକଂ ଚ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଅସ୍ତି ନାସ୍ତି ଚ ଭାରତ। ଚକ୍ଷୁର୍ନାଶେ ତନୋର୍ନାଶଃ ପୁତ୍ରନାଶେ କୁଲକ୍ଷଯଃ
ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଏ, ସନ୍ତାନ ନଥିବା କିମ୍ବା ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଥିବା ଦୁଇଟି ଏକରକମ। 'ଚକ୍ଷୁ ଓ ପୁଅ ଏକ, ସମୟେ ଅଛନ୍ତି, ସମୟେ ନାହାନ୍ତି। ଚକ୍ଷୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ପୁଅ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବଂଶ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।'
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତ୍ରଯୀ ଵିଦ୍ଯା ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ସହଦକ୍ଷିଣାଃ। ସର୍ଵାଣ୍ଯେତାନ୍ଯପତ୍ଯସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହନ୍ତି ଷୋଡଶୀମ୍
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ତିନି ବେଦ ଓ ଦାନ ସହିତ ଯଜ୍ଞ—ଏ ସବୁ ମିଶି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନର ଏକ ଶୋଳାଂଶ ସମାନ ହେଉନାହିଁ।
ଏଵମେତନ୍ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ତଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଜାସ୍ଵିତି। ଯଦପତ୍ଯଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ତତ୍ର ମେ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ
ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ। ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ସନ୍ତାନର ମୂଲ୍ୟ ନେଇ ମୋର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଅପତ୍ଯେନାନୃଣୋ ଲୋକେ ପିତୄଣାଂ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ।' ଏଷା ତ୍ରଯୀ ପୁରାଣାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତୀ
ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃଙ୍କ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏହା ନେଇ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ତିନିଟି ପୁରାତନ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧାରା।
ଅପତ୍ଯଂ କର୍ମ ଵିଦ୍ଯା ଚ ତ୍ରୀଣି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଭାରତ
ସନ୍ତାନ, କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ପ୍ରକାଶ, ହେ ଭାରତ।
ତ୍ଵଂ ଚ ଶୂରଃ ସଦାଽମର୍ଷୀ ଶସ୍ତ୍ରନିତ୍ଯଶ୍ଚ ଭାରତ। ନାନ୍ଯତ୍ର ଯୁଦ୍ଧାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତେ ନିଧନଂ ଵିଦ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
ତୁମେ ଶୂର, ସଦା ଅଦମ୍ୟ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା, ହେ ଭାରତ। ଯୁଦ୍ଧ ବାହାରେ ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ।