ଧନଞ୍ଜଯ ମହାବାହୋ ଶିରୋ ମେ ତାତ ଲମ୍ବତେ। ଦୀଯତାମୁପଧାନଂ ଵୈ ଯଦ୍ଯୁକ୍ତମିହ ମନ୍ଯସେ
ଧନଞ୍ଜୟ, ବଳଶାଳୀ ପୁଅ, ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଢଳିଯାଉଛି ପୁଅ; ଯଦି ତୁମେ ଏଠାରେ ଠିକ୍ ବୋଲି ଭାବ, ମୋ ପାଇଁ ଏକ ତକିଆ ଦେଅ।
ସମାରୋପ୍ଯ ମହଚ୍ଚାପମଭିଵାଦ୍ଯ ପିତାମହମ୍। ନେତ୍ରାଭ୍ଯାମଶ୍ରୁପୂର୍ଣାଭ୍ଯାମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଧନୁଷ ଭୂଇଁରେ ରଖି, ପିତାମହଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ, ଦୁଇ ଚକୁ ଲୁହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ:
ଆଜ୍ଞାପଯ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵର। ପ୍ରେଷ୍ଯୋଽହଂ ତଵ ଦୁର୍ଧର୍ଷ କ୍ରିଯତାଂ କିଂ ପିତାମହ
କୁରୁମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ଆପଣ ଆମକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ମହାବୀର, କଣ କରିବି ପିତାମହ?
ତମବ୍ରଵୀଚ୍ଛାନ୍ତନଵଃ ଶିରୋ ମେ ତାତ ଲମ୍ବତେ । `ଦୀଯତାମୁପଧାନଂ ମେ ଯଦ୍ଯୁକ୍ତମିହ ମନ୍ଯସେ' ଉପଧାନଂ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଧେହି ମମାର୍ଜୁନ
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୋର ମୁଣ୍ଡ ଢଳିଯାଉଛି ପୁଅ; ଯଦି ଏଠାରେ ଠିକ୍ ବୋଲି ଭାବ, ମୋ ପାଇଁ ଏକ ତକିଆ ଦେଅ। ହେ କୁରୁମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଅର୍ଜୁନ, ମୋ ପାଇଁ ତକିଆ ରଖ।'
ଵୀରଶଯ୍ଯାନୁରୂପଂ ଵୈ ଶୀଘ୍ରଂ ଵୀର ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମେ । ତ୍ଵଂ ହି ପାର୍ଥ ସମର୍ଥୋ ଵୈ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵଧନୁଷ୍ମତାମ୍
ବୀରଙ୍କ ଶୟ୍ୟା ପାଇଁ ଯେଉଁ ତକିଆ ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ଦେଅ, ବୀର; କାରଣ ତୁମେ, ପାର୍ଥ, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସମର୍ଥ।
କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମସ୍ଯ ଵେତ୍ତା ଚ ବୁଦ୍ଧିସତ୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତଃ । ଫଲ୍ଗୁନୋଽପି ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵ୍ଯଵସାଯଂ ପରଂଜଯଃ
ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟର ଧର୍ମ ଜାଣ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ; ଫଳ୍ଗୁନ ଏହା ସୁଣି 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ହେଲେ।
ଗୃହ୍ଯାନୁମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଗାଣ୍ଡୀଵଂ ଶରାନ୍ସନ୍ନତପର୍ଵଣଃ । ଅନୁମାନ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ଭରତାନାଂ ମହାରଥମ୍
ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷ ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପରିସ୍କୃତ ଶର ନେଇ, ମହାତ୍ମା, ଭାରତମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାରଥୀଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲେ।
ତ୍ରିଭିସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ମହାଵେଗୈରୁଦଗୃହ୍ଣାଚ୍ଛିରଃ ଶରୈଃ । ଅଭିପ୍ରାଯେ ତୁ ଵିଦିତେ ଧର୍ମାତ୍ମା ସ୍ଵଯସାଚିନା
ତିନିଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତୀବ୍ର ଶର ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡକୁ ସମର୍ଥନା କଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସବ୍ୟସାଚୀ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ଏହିପରି କଲେ।
ଅତୁଷ୍ଯଦ୍ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଭୀଷ୍ମୋ ଧର୍ମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍ । ଉପଧାନେନ ଦତ୍ତେନ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦଦ୍ଧନଞ୍ଜଯମ୍
ଭୀଷ୍ମ, ଭାରତମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଦିଆଯାଇଥିବା ତକିଆରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ପ୍ରାହ ସର୍ଵାନ୍ସମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭରତାନ୍ଭାରତଂ ପ୍ରତି। କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରଂ ଯୁଧାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସୁହୃଦାଂ ପ୍ରୀତିଵର୍ଧନମ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଭାରତମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଖୁସି ପାଆନ୍ତି, ସେ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ଶଯନସ୍ଯାନୁରୂପଂ ମେ ପାଣ୍ଡଵୋପହିତଂ ତ୍ଵଯା। ଯଦ୍ଯନ୍ଯଥା ପ୍ରପଦ୍ଯେଥାଃ ଶପେଯଂ ତ୍ଵାମହଂ ପୁରା
ପାଣ୍ଡବ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶୟ୍ୟା ଦେଇଛ, ସେଠିକ୍ ଅଛି; ଯଦି ତୁମେ ଅନ୍ୟଭାବେ କରୁଥାନ୍ତ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଏଵମେଵ ମହାବାହୋ ଧର୍ମେଷୁ ପରିତିଷ୍ଠତା। ସ୍ଵପ୍ତଵ୍ଯଂ କ୍ଷତ୍ରିଯେଣାଜୌ ଶରତଲ୍ପଗତେନ ଵୈ
ହଁ, ବଳଶାଳୀ, ଯେଉଁଠି ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଠି ଏପରି ଶୟନ କରିବା ଉଚିତ; ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶର ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଏଭଳି ଶେଇବା ଉଚିତ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ବୀଭତ୍ସୁଂ ସର୍ଵାଂସ୍ତାନବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ । ରାଜ୍ଞଶ୍ଚ ରାଜପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵୈରଭିସଂଵୃତାନ୍
ଏପରି କହି, ସେ ବୀଭତ୍ସୁଙ୍କୁ ଓ ସମସ୍ତ ରାଜା ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସହିତ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ:
ପଶ୍ଯଧ୍ଵମୁପଧାନଂ ମେ ପାଣଡଵେନାଭିସନ୍ଧିତମ୍ । ଶଯେଯମସ୍ଯାଂ ଶଯ୍ଯାଯାଂ ଯାଵଦାଵର୍ତନଂ ରଵେଃ
ପାଣ୍ଡବ ଯେଉଁ ତକିଆ ମୋ ପାଇଁ ରଖିଛି, ତାହା ଦେଖ; ମୁଁ ଏହି ଶୟ୍ୟାରେ ଶେଇ ରହିବି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଗତି ପଛକୁ ଫେରିବ।
ଯେ ତଦା ଧାରଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତେ ଚ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ମାଂ ନୃପାଃ। ଦିଶଂ ଵୈଶ୍ରଵଣାକ୍ରାନ୍ତାଂ ଯଦା ଗନ୍ତା ଦିଵାକରଃ
ଯେମାନେ ତେବେ ମୋତେ ସମର୍ଥନା କରିବେ, ଓ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ମୋତେ ଦେଖିବେ, ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯିବେ,
ନୂନଂ ସପ୍ତାଶ୍ଵଯୁକ୍ତେନ ରଥେନୋତ୍ତମତେଜସା । ରକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ଵୈ ମମ ପ୍ରାଣାନ୍ସୁହୃଦଃ ସୁପ୍ରିଯାନିଵ
ନିଶ୍ଚୟ, ସପ୍ତ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥରେ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ, ମୁଁ ମୋର ପ୍ରାଣକୁ ସେଉଁଠି ରକ୍ଷା କରିବି, ଯେପରି ଜଣେ ନିଜର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ପରିଖାଃ ଖନ୍ଯତାମତ୍ର ମମାଵସଦନେ ନୃପାଃ । ଉପାସିଷ୍ଯେ ଵିଵସ୍ଵନ୍ତମେଵଂ ଶରଶତାଚିତଃ । ଉପାରମଧ୍ଵଂ ସଂଗ୍ରାମାଦ୍ଵୈରମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ପାର୍ଥିଵାଃ
ଏଠାରେ, ମୋର ଶୟନସ୍ଥଳୀ ଚାରିପାଖରେ ଖାଲି ଖୋଦାଯାଉ, ରାଜାମାନେ; ମୁଁ ଏଭଳି ଶର ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିବି। ଏବେ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କର, ରାଜାମାନେ, ଶତ୍ରୁତା ଛାଡ଼।
ଉପାତିଷ୍ଠନ୍ନଥୋ ଵୈଦ୍ଯାଃ ଶଲ୍ଯୋଦ୍ଧରଣକୋଵିଦାଃ। ସର୍ଵୋପକରଣୈର୍ଯୁକ୍ତାଃ କୁଶଲୈଃ ସାଧୁଶିକ୍ଷିତାଃ
ତାପରେ, ଶଲ୍ୟ ବାହାର କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଚିକିତ୍ସକମାନେ, ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସହିତ, ଦକ୍ଷ ଓ ଭଲ ଶିକ୍ଷିତ ଥିବା, ତାଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଲେ।
ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜାହ୍ନଵୀପୁତ୍ରଃ ପ୍ରୋଵାଚ ତନଯଂ ତଵ । ଦତ୍ତଦେଯା ଵିସୃଜ୍ଯନ୍ତାଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଚିକିତ୍ସକାଃ
ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଜାହ୍ନବୀପୁତ୍ର ତୁମ ପୁଅଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବୈଦ୍ୟମାନେ ଯେଉଁ ଦାନ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେଗୁଡିକୁ ଦେଇ, ସମ୍ମାନ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ କର।'
ଏଵଂଗତେ ମଯେଦାନୀଂ ଵୈଦ୍ଯୈଃ କାର୍ଯମିହାସ୍ତି କିମ୍। କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମେ ପ୍ରଶସ୍ତାଂ ହି ପ୍ରାପ୍ତୋଽସ୍ମି ପରମାଂ ଗତିମ୍
'ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଏଠାରେ ବୈଦ୍ୟମାନେ ଆଉ କଣ କରିପାରିବେ? କାରଣ, ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।'
ନୈଷ ଧର୍ମୋ ମହୀପାଲାଃ ଶରତଲ୍ପଗତସ୍ଯ ମେ । ଏଭିରେଵ ଶରୈଶ୍ଚାହଂ ଦଗ୍ଧଵ୍ଯୋଽଗ୍ନୌ ନରାଧିପାଃ
'ହେ ରାଜାମାନେ, ମୋତେ ଯେଉଁ ଶର ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଛି, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଶରମାନେ ସହିତ ମୋତେ ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ କରିବା ଉଚିତ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତଵ। ଵୈଦ୍ଯାନ୍ଵିସର୍ଜଯାମାସ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାର୍ହତଃ
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ତୁମ ପୁଅ ଦୁର୍ୟୋଧନ ବୈଦ୍ୟମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରି ବିଦାୟ କରିଦେଲେ।
ତତସ୍ତେ ଵିସ୍ମଯଂ ଜଗ୍ମୁର୍ନାନାଜନପଦେଶ୍ଵରାଃ । ସ୍ଥିତିଂ ଧର୍ମେ ପରାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀଷ୍ମସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ରାଜାମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଉପଧାନଂ ତତୋ ଦତ୍ତ୍ଵା ପିତୁସ୍ତେ ମନୁଜେଶ୍ଵରାଃ । ସହିତାଃ ପାଣ୍ଡଵାଃ ସର୍ଵେ କୁରଵଶ୍ଚ ମହାରଥାଃ
ତାପରେ ତୁମ ବାପାଙ୍କୁ ଏକ ଉପଧାନ ଦେଇ, ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଓ କୁରୁମାନେ ଏକଠି ହେଲେ।
ଉପଗମ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ଶଯାନଂ ଶଯନେ ଶୁଭେ
ସେମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ତେଽଭିଵାଦ୍ଯ ତତୋ ଭୀଷ୍ମଂ କୃତ୍ଵା ଚ ତ୍ରିଃପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଵିଧାଯ ରକ୍ଷାଂ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ସର୍ଵ ଏଵ ସମନ୍ତତଃ
ସେମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତିନିଥର ପରିକ୍ରମା କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ଵୀରାଃ ସ୍ଵଶିବିରାଣ୍ଯେଵ ଧ୍ଯାଯନ୍ତଃ ପରମାତୁରାଃ । ନିଵେଶାଯାଭ୍ଯୁପାଗଚ୍ଛନ୍ସାଯାହ୍ନେ ରୁଧିରୋକ୍ଷିତାଃ
ବୀରମାନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହୋଇ, ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ଦେହରେ, ନିଜ ଶିବିରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ନିଵିଷ୍ଟାନ୍ପାଣ୍ଡଵାଂଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରୀଯମାଣାନ୍ମହାରଥାନ୍ । ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ପତନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଉପଗମ୍ଯ ମହାବଲଃ
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପତନ ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବ ଓ ମହାରଥୀମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ବସିଥିବାବେଳେ, ମହାବଳୀ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଉଵାଚ ମାଧଵଃ କାଲେ ଧର୍ମପୁତ୍ରଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଜଯସି କୌରଵ୍ଯ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଭୀଷ୍ମୋ ନିପାତିତଃ
ଏବେ ସମୟ ଦେଖି ମାଧବ ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଜିତିଛ, ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଭୀଷ୍ମ ପତିତ ହୋଇଛନ୍ତି।'
ଅଵଧ୍ଯୋ ମାନୁଷୈରେଵ ସତ୍ଯସନ୍ଧୋ ମହାରଥଃ । ଅଥଵା ଦୈଵତୈଃ ସାର୍ଧଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରସ୍ଯ ପାରଗଃ
ସେ ମହାରଥୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଅଜୟ, ସତ୍ୟବାନ୍, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ପାରଙ୍ଗତ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ହେଲେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିବେନି।