ପାଞ୍ଚାଲାନ୍ହର୍ଷଯଂଶ୍ଚୈଵ ଭୀଷ୍ମଃ କୁରୁପିତାମହଃ । ସ ଶେତେ ଶରତଲ୍ପସ୍ଥୋ ମେଦିନୀମସ୍ପୃଶଂସ୍ତଦା
ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ଭୀଷ୍ମ, କୌରବମାନଙ୍କ ପିତାମହ, ତାଳି ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଭୂମିକୁ ଛୁଉନାଥିଲା।
ଭୀଷ୍ମୋ ରଥାତ୍ପ୍ରପତିତଃ ସଂଛିନ୍ନୋ ବହୁଭିଃ ଶରୈଃ । ହାହେତି ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ଭୂତାନାଂ ସମପଦ୍ଯତ
ଭୀଷ୍ମ ବହୁ ତୀରରେ କାଟିଯାଇ ରଥରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ 'ହା ହେ' ବୋଲି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ହେଲା।
ସୀମାଵୃକ୍ଷେ ନିପତିତେ କୁରୂଣାଂ ସମିତିଂଜଯେ । ସେନଯୋରୁଭଯୋ ରାଜନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ଭଯମାଵିଶତ୍
କୌରବମାନଙ୍କ ସୀମାବୃକ୍ଷ, ଯୁଦ୍ଧର ବିଜେତା, ପଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ସେନାର ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ବ୍ୟାପିଗଲା, ହେ ରାଜା।
ଭୀଷ୍ମଂ ଶାନ୍ତନଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶୀର୍ଣକଵଚଧ୍ଵଜମ୍ । କୁରଵଃ ପର୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚ ଵିଶାଂପତେ
ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭୀଷ୍ମଙ୍କର କବଚ ଓ ଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ ଦେଖି, କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ହେ ନରପତି, ପଛକୁ ହଟିଗଲେ।
ଖଂ ତମଃସଂଵୃତମଭୂଦାସୀଦ୍ଭାନୁର୍ଗତପ୍ରଭଃ । ରରାସ ପୃଥିଵୀ ଚୈଵ ଭୀଷ୍ମେ ଶାନ୍ତନଵେ ହତେ
ଭୀଷ୍ମ, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ, ହତ ହେବା ସମୟରେ ଆକାଶ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ହରାଇଗଲା, ଏବଂ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା।
ଅଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଗତିର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ସଦା। ଇତ୍ଯଭାଷନ୍ତ ଭୂତାନି ଶଯାନଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
‘ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେମାନଙ୍କର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟ’—ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ।
ଅଯଂ ପିତରମାଜ୍ଞାଯ କାମାର୍ତଂ ଶନ୍ତନୁଂ ପୁରା । ଊର୍ଧ୍ଵରେତସମାତ୍ମାନଂ ଚକାର ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ
ଏହି ପୁରୁଷ, ପୂର୍ବେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ବାପା ଶାନ୍ତନୁ କାମନାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ, ତେଣୁ ସେ ନିଜକୁ ଉଚ୍ଚବ୍ରତୀ ଓ ସଂଯମୀ କରିଥିଲେ, ହେ ମହାପୁରୁଷ।
ଇତି ସ୍ମ ଶରତଲ୍ପସ୍ଥଂ ଭରତାନାଂ ପିତାମହମ୍ । ଋଷଯସ୍ତ୍ଵଭ୍ଯଭାଷନ୍ତ ସହିତାଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣୈଃ
ଏଭଳି ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଥିବା ଭାରତମାନଙ୍କ ପିତାମହଙ୍କୁ ଋଷିମାନେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ସହିତ, କହିଥିଲେ।
ହତେ ଶାନ୍ତନଵେ ଭୀଷ୍ମେ ଭରତାନାଂ ପିତାମହେ । ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ପୁତ୍ରାସ୍ତଵ ହି ମାରିଷ
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ଭାରତମାନଙ୍କ ପିତାମହ, ହତ ହେବା ପରେ, ତୁମ ପୁଅମାନେ, ହେ ମାରିଷ, କିଛି ଲାଭ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵିଷଣ୍ଣଵଦନାଶ୍ଚାସନ୍ହତଶ୍ରୀକାଶ୍ଚ ଭାରତ । ଅତିଷ୍ଠନ୍ଵ୍ରୀଡିତାଶ୍ଚୈଵ ହ୍ରିଯା ଯୁକ୍ତା ହ୍ଯଧୋମୁଖାଃ
ଭାରତମାନଙ୍କ ମୁହଁ ମାନ୍ଦ ହୋଇଗଲା, ତାଙ୍କର ତେଜ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ସେମାନେ ଲଜ୍ଜାରେ ଶିର ନମାଇ ଅପମାନିତ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚ ଜଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ସଂଗ୍ରାମଶିରସି ସ୍ଥିତାଃ । ସର୍ଵେ ଦଧ୍ଯୁର୍ମହାଶଙ୍ଖାନ୍ହେମଜାଲପରିଷ୍କୃତାନ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରି, ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ରହି, ସମସ୍ତେ ସୁନା ଜାଳରେ ସଜିଥିବା ବଡ଼ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରିଲେ।
ହର୍ଷାତ୍ତୂର୍ଯସହସ୍ରେଷୁ ଵାଦ୍ଯମାନେଷୁ ଚାନଘ । ଅପଶ୍ଯାମ ମହାରାଜ ଭୀମସେନଂ ମହାବଲମ୍
ଖୁସିରେ ହଜାର ହଜାର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବଜିଥିଲା, ଏବଂ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ହେ ମହାରାଜ, ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ଵିକ୍ରୀଡମାନଂ କୌନ୍ତେଯଂ ହର୍ଷେଣ ମହତା ଯୁତମ୍। ନିହତ୍ଯ ତରସା ଶତ୍ରୁଂ ମହାବଲସମନ୍ଵିତମ୍
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୋରଦାର ଆଘାତରେ ପରାଜିତ କଲେ।
ସଂମୋହଶ୍ଚାପି ତୁମୁଲଃ କୁରୂଣାମଭଵତ୍ତତଃ । କର୍ଣଦୁର୍ଯୋଧନୌ ଚାପି ନିଃଶ୍ଵସେତାଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ କୌରବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତା ଆସିଗଲା। କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ୟୋଧନ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ତଥା ନିପାତିତେ ଭୀଷ୍ମେ କୌରଵାଣାଂ ପିତାମହେ । ହାହାଭୂତମଭୂତ୍ସର୍ଵଂ ନିର୍ମର୍ଯାଦମଵର୍ତତ
ଏଭଳି କୌରବମାନଙ୍କ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ବିଳାପ ଭରିଗଲା, ଯୁଦ୍ଧର ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେଇଗଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପତିତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ପୁତ୍ରୋ ଦୁଃଶାସନସ୍ତଵ। ଉତ୍ତମଂ ଜଵମାସ୍ଥାଯ ଦ୍ରୋଣାନୀକଭୁପାଦ୍ରଵତ୍
ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ତୁମର ପୁଅ ଦୁଃଶାସନ ବଡ଼ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନା ଦିଗକୁ ଧାଉଥିଲେ।
ଭ୍ରାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ଥାପିତୋ ଵୀରଃ ସ୍ଵେନାନୀକେନ ଦଂଶିତଃ। ପ୍ରଯଯୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସ୍ଵସୈନ୍ଯମଭିହର୍ଷଯନ୍
ଭାଇଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଓ ନିଜର କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ଶୂରବୀର ନରସିଂହ ନିଜ ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ତମାଯାନ୍ତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କୁରଵଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍। ଦୁଃଶାସନଂ ମହାରାଜ କିମଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତୀତି ଚ
ସେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, କୌରବମାନେ ଦୁଃଶାସନଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଲେ, ହେ ରାଜା, 'ଏହିଏ କଣ କହିବେ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ତତୋ ଦ୍ରୋଣାଯ ନିହତଂ ଭୀଷ୍ମମାଚଷ୍ଟ କୌରଵଃ । ଦ୍ରୋଣସ୍ତଦାଽପ୍ରିଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁମୋହ ଭରତର୍ଷଭ
ତାପରେ ଦୁଃଶାସନ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିହତ ହେବା ଖବର ଦେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭାରତବଂଶୀ ଦ୍ରୋଣ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ସ ସଂଜ୍ଞାମୁପଲଭ୍ଯାଶୁ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ନିଵାରଯାମାସ ତଦା ସ୍ଵାନ୍ଯନୀକାନି ମାରିଷ
ତୁରନ୍ତ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ନିଜ ସେନାକୁ ରୋକିଦେଲେ, ହେ ପ୍ରିୟ।
ଵିନିଵୃତ୍ତାନ୍କୁରୂନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାଣ୍ଡଵାପି ସ୍ଵସୈନିକାନ୍। ରଥୈଃ ଶୀଘ୍ରାଶ୍ଵସଂଯୁକ୍ତୈଃ ସମନ୍ତାତ୍ପର୍ଯଵାରଯନ୍
କୌରବମାନେ ପଛକୁ ହଟିଯିବା ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ସେନାକୁ ତୀବ୍ର ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗିତ ରଥରେ ଚାରିପଟେ ଘେରି ରଖିଲେ।
ନିଵୃତ୍ତେଷୁ ଚ ସୈନ୍ଯେଷୁ ପାରମ୍ପର୍ଯେଣ ସର୍ଵଶଃ । ନିର୍ମୁକ୍ତକଵଚାଃ ସର୍ଵେ ଭୀଷ୍ମମୀଯୁର୍ନରାଧିପାଃ
ସମସ୍ତ ସେନା ଅନୁକ୍ରମେ ପଛକୁ ହଟିଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର କବଚ ଖୋଲି ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଵ୍ଯୁପରମ୍ଯ ତତୋ ଯୁଦ୍ଧାଦ୍ଯୋଧାଃ ଶତସହସ୍ରଶଃ । ଉପତସ୍ଥୁର୍ମହାତ୍ମାନଂ ପ୍ରଜାପତିମିଵାମରାଃ
ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ ହେବା ପରେ, ଶତ ଶତ ସେନାନୀ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଘେରିଥାନ୍ତି।
ତେ ତୁ ଭୀଷ୍ମଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଶଯାନଂ ଭରତର୍ଷଭମ୍ । ଅଭିଵାଦ୍ଯାଵତିଷ୍ଠନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାଃ କୁରୁଭିଃ ସହ
ସେମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବମାନେ କୌରବମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଅଥ ପାଣ୍ଡୂନ୍କୁରୂଂଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତାନ୍ । ଅଭ୍ଯଭାଷତ ଧର୍ମାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵସ୍ତଦା
ତାପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ପାଣ୍ଡବ ଓ କୌରବମାନେ ଆଗରେ ଦଢ଼ି ଥିବାବେଳେ, ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
ସ୍ଵାଗତଂ ଵୋ ମହାଭାଗାଃ ସ୍ଵାଗତଂ ଵୋ ମହାରଥାଃ । ତୁଷ୍ଯାମି ଦର୍ଶନାଚ୍ଚାହଂ ଯୁଷ୍ମାକମମରୋପମାଃ
‘ସ୍ୱାଗତ ତୁମମାନେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସ୍ୱାଗତ ତୁମମାନେ ଶୂରବୀର! ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ପରି ଅଛ।’
ଅଭିନନ୍ଦ୍ଯ ସ ତାନେଵଂ ଶିରସା ଲମ୍ବତାଽବ୍ରଵୀତ୍ । `ପରପାର୍ଶ୍ଵେ ତଵ ସୁତାନ୍ସ୍ଥିତାନୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଭାରତ।' ଶିରୋ ମେ ଲମ୍ବତେଽତ୍ଯର୍ଥମୁପଧାନଂ ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
ଏଭଳି ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ଭୀଷ୍ମ ମୁଣ୍ଡ ଝୁକାଇ କହିଲେ, ‘ହେ ଭାରତ, ତୁମ ପୁଅମାନେ ପ୍ରତିପକ୍ଷରେ ଦଢ଼ି ରହିଛନ୍ତି, ଦେଖି ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଝୁଲିଯାଉଛି; ମୋ ପାଇଁ ଏକ ତକିଆ ଆଣିଦିଅ।’
ତତୋ ନୃପାଃ ସମାଜହ୍ରୁସ୍ତନୂନି ଚ ମୃଦୂନି ଚ । ଉପଧାନାନି ମୁଖ୍ଯାନି ନୈଚ୍ଛତ୍ତାନି ପିତାମହଃ
ତାପରେ ରାଜାମାନେ କିଛି ମୃଦୁ ଓ ଉତ୍ତମ ତକିଆ ଆଣିଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ।
ଅଥାବ୍ରଵୀନ୍ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ପ୍ରସହନ୍ନିଵ ତାନ୍ନୃପାନ୍ । ନୈତାନି ଵୀରଶଯ୍ଯାସୁ ଯୁକ୍ତରୂପାଣି ପାର୍ଥିଵାଃ
ତାପରେ ନରସିଂହ ଭୀଷ୍ମ ସେଇ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କଥାରେ କହିଲେ, ‘ଏହି ତକିଆ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଶଯ୍ୟା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ହେ ଭୂପତିମାନେ।’
ତତୋ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠମଭ୍ଯଭାଷତ ପାଣ୍ଡଵମ୍ । ଧନଞ୍ଜଯଂ ଦୀର୍ଘବାହୁଂ ସର୍ଵଲୋକମହାରଥମ୍
ତାପରେ ମହାନ ନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୀର୍ଘବାହୁ ଓ ସମସ୍ତ ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଭୀଷ୍ମ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।