କ୍ଷତ୍ରଂ ଚାନ୍ଯେଽଭ୍ଯନିନ୍ଦନ୍ତ ଭୀଷ୍ମଂ ଚାନ୍ଯେଽଭ୍ଯପୂଜଯନ୍। ଋଷଯଃ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଶଶସୁର୍ମହାଵ୍ରତମ୍
କିଛି ଲୋକ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନିନ୍ଦା କରିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ; ଋଷିମାନେ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ମହାବ୍ରତୀ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ।
ଭରତାନାଂ ଚ ଯେ ପୂର୍ଵେ ତେ ଚୈନଂ ପ୍ରଶଶଂସିରେ । ମହୋପନିଷଦଂ ଚୈଵ ଯୋଗମାସ୍ଥାଯ ଵିର୍ଯଵାନ୍
ଭାରତମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ ଉତ୍ତମ ଯୋଗରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ମହାଉପନିଷଦର ଦିଗରେ।
ଜପଞ୍ଶାନ୍ତନଵୋ ଧୀମାନ୍କାଲାକାଙ୍କ୍ଷୀ ସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍
ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିବା ଆଶା କରି, ଜପ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।
କଥମାସଂସ୍ତଦା ଯୋଧା ହୀନା ଭୀଷ୍ମେଣ ସଞ୍ଜଯ । ବଲିନା ଦେଵକଲ୍ପେନ କୌମାରବ୍ରହ୍ମଚାରିଣା
ହେ ସଞ୍ଜୟ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ସମାନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସେ ସମୟରେ ଯୋଧାମାନେ କେମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ?
ତଦୈଵ ନିହତାନ୍ମନ୍ଯେ କୁରୂନନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵୈଃ । ନ ପ୍ରାହରଦ୍ଯଦା ଭୀଷ୍ମୋ ଘୃଣିତ୍ଵାଦ୍ଦ୍ରୁପଦାତ୍ମଜମ୍
ସେ ସମୟରେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ପାଣ୍ଡବମାନେ କୌରବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ ବି ହତ କରିଥିଲେ, କାରଣ ଭୀଷ୍ମ ଦୃପଦଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୟା କରି, ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିନଥିଲେ।
ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ମନ୍ଯେ କିମନ୍ଯତ୍ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯତି । ଅଦ୍ଯୈଵ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତରଂ ମମ ଦୁର୍ମତେଃ
ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କଣ ହେବ? ଆଜି ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଯେ, ମୋର ମୂଢ଼ତାରେ ମୋର ବାପା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅଶ୍ମସାରମଯଂ ନୂନଂ ହୃଦଯଂ ମମ ସଞ୍ଜଯ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିନିହତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଶତଧା ଯନ୍ନ ଦୀର୍ଯତେ
ହେ ସଞ୍ଜୟ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟ ପଥର ଭଳି କଠିନ, କାରଣ ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଭୀଷ୍ମ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ।
ଯଦନ୍ଯନ୍ନିହତେନାଜୌ ଭୀଷ୍ମେଣ ଜଯମିଚ୍ଛତା । ଚେଷ୍ଟିତଂ କୁରୁସିଂହେନ ତନ୍ମେ କଥଯ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ସୁବ୍ରତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମ, କୌରବମାନଙ୍କ ସିଂହ, ଜୟ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାବେଳେ ଆଉ କଣ କରିଥିଲେ, ମୋତେ କୁହ।
ପୁନଃପୁନର୍ନ ମୃଷ୍ଯାମି ହତଂ ଦେଵଵ୍ରତଂ ରଣେ। ନ ହତୋ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯେନ ଦିଵ୍ଯୈରସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଯଃ ପୁରା
ପୁନିପୁନି ମୁଁ ଏହା ସହିପାରୁନାହିଁ ଯେ ଦେବବ୍ରତ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହେଲେ—ସେ ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ ଓ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇନଥିଲେ।
ସାଯାହ୍ନେ ନ୍ଯପତଦ୍ଭୂମୌ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ଵିଷାଦଯନ୍
ସାଂଝ ବେଳେ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଶୋକରେ ଡୁବାଇଦେଲେ।
ପାଞ୍ଚାଲାନ୍ହର୍ଷଯଂଶ୍ଚୈଵ ଭୀଷ୍ମଃ କୁରୁପିତାମହଃ । ସ ଶେତେ ଶରତଲ୍ପସ୍ଥୋ ମେଦିନୀମସ୍ପୃଶଂସ୍ତଦା
ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ଭୀଷ୍ମ, କୌରବମାନଙ୍କ ପିତାମହ, ତାଳି ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଭୂମିକୁ ଛୁଉନାଥିଲା।
ଭୀଷ୍ମୋ ରଥାତ୍ପ୍ରପତିତଃ ସଂଛିନ୍ନୋ ବହୁଭିଃ ଶରୈଃ । ହାହେତି ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ଭୂତାନାଂ ସମପଦ୍ଯତ
ଭୀଷ୍ମ ବହୁ ତୀରରେ କାଟିଯାଇ ରଥରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ 'ହା ହେ' ବୋଲି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ହେଲା।
ସୀମାଵୃକ୍ଷେ ନିପତିତେ କୁରୂଣାଂ ସମିତିଂଜଯେ । ସେନଯୋରୁଭଯୋ ରାଜନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ଭଯମାଵିଶତ୍
କୌରବମାନଙ୍କ ସୀମାବୃକ୍ଷ, ଯୁଦ୍ଧର ବିଜେତା, ପଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ସେନାର ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ବ୍ୟାପିଗଲା, ହେ ରାଜା।
ଭୀଷ୍ମଂ ଶାନ୍ତନଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶୀର୍ଣକଵଚଧ୍ଵଜମ୍ । କୁରଵଃ ପର୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚ ଵିଶାଂପତେ
ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭୀଷ୍ମଙ୍କର କବଚ ଓ ଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ ଦେଖି, କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ହେ ନରପତି, ପଛକୁ ହଟିଗଲେ।
ଖଂ ତମଃସଂଵୃତମଭୂଦାସୀଦ୍ଭାନୁର୍ଗତପ୍ରଭଃ । ରରାସ ପୃଥିଵୀ ଚୈଵ ଭୀଷ୍ମେ ଶାନ୍ତନଵେ ହତେ
ଭୀଷ୍ମ, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ, ହତ ହେବା ସମୟରେ ଆକାଶ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ହରାଇଗଲା, ଏବଂ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା।
ଅଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଗତିର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ସଦା। ଇତ୍ଯଭାଷନ୍ତ ଭୂତାନି ଶଯାନଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
‘ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେମାନଙ୍କର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟ’—ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ।
ଅଯଂ ପିତରମାଜ୍ଞାଯ କାମାର୍ତଂ ଶନ୍ତନୁଂ ପୁରା । ଊର୍ଧ୍ଵରେତସମାତ୍ମାନଂ ଚକାର ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ
ଏହି ପୁରୁଷ, ପୂର୍ବେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ବାପା ଶାନ୍ତନୁ କାମନାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ, ତେଣୁ ସେ ନିଜକୁ ଉଚ୍ଚବ୍ରତୀ ଓ ସଂଯମୀ କରିଥିଲେ, ହେ ମହାପୁରୁଷ।
ଇତି ସ୍ମ ଶରତଲ୍ପସ୍ଥଂ ଭରତାନାଂ ପିତାମହମ୍ । ଋଷଯସ୍ତ୍ଵଭ୍ଯଭାଷନ୍ତ ସହିତାଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣୈଃ
ଏଭଳି ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଥିବା ଭାରତମାନଙ୍କ ପିତାମହଙ୍କୁ ଋଷିମାନେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ସହିତ, କହିଥିଲେ।
ହତେ ଶାନ୍ତନଵେ ଭୀଷ୍ମେ ଭରତାନାଂ ପିତାମହେ । ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ପୁତ୍ରାସ୍ତଵ ହି ମାରିଷ
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ଭାରତମାନଙ୍କ ପିତାମହ, ହତ ହେବା ପରେ, ତୁମ ପୁଅମାନେ, ହେ ମାରିଷ, କିଛି ଲାଭ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵିଷଣ୍ଣଵଦନାଶ୍ଚାସନ୍ହତଶ୍ରୀକାଶ୍ଚ ଭାରତ । ଅତିଷ୍ଠନ୍ଵ୍ରୀଡିତାଶ୍ଚୈଵ ହ୍ରିଯା ଯୁକ୍ତା ହ୍ଯଧୋମୁଖାଃ
ଭାରତମାନଙ୍କ ମୁହଁ ମାନ୍ଦ ହୋଇଗଲା, ତାଙ୍କର ତେଜ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ସେମାନେ ଲଜ୍ଜାରେ ଶିର ନମାଇ ଅପମାନିତ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚ ଜଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ସଂଗ୍ରାମଶିରସି ସ୍ଥିତାଃ । ସର୍ଵେ ଦଧ୍ଯୁର୍ମହାଶଙ୍ଖାନ୍ହେମଜାଲପରିଷ୍କୃତାନ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରି, ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ରହି, ସମସ୍ତେ ସୁନା ଜାଳରେ ସଜିଥିବା ବଡ଼ ଶଂଖ ଧ୍ୱନି କରିଲେ।
ହର୍ଷାତ୍ତୂର୍ଯସହସ୍ରେଷୁ ଵାଦ୍ଯମାନେଷୁ ଚାନଘ । ଅପଶ୍ଯାମ ମହାରାଜ ଭୀମସେନଂ ମହାବଲମ୍
ଖୁସିରେ ହଜାର ହଜାର ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବଜିଥିଲା, ଏବଂ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ହେ ମହାରାଜ, ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ଵିକ୍ରୀଡମାନଂ କୌନ୍ତେଯଂ ହର୍ଷେଣ ମହତା ଯୁତମ୍। ନିହତ୍ଯ ତରସା ଶତ୍ରୁଂ ମହାବଲସମନ୍ଵିତମ୍
କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୋରଦାର ଆଘାତରେ ପରାଜିତ କଲେ।
ସଂମୋହଶ୍ଚାପି ତୁମୁଲଃ କୁରୂଣାମଭଵତ୍ତତଃ । କର୍ଣଦୁର୍ଯୋଧନୌ ଚାପି ନିଃଶ୍ଵସେତାଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ତାପରେ କୌରବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତତା ଆସିଗଲା। କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁର୍ୟୋଧନ ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ।
ତଥା ନିପାତିତେ ଭୀଷ୍ମେ କୌରଵାଣାଂ ପିତାମହେ । ହାହାଭୂତମଭୂତ୍ସର୍ଵଂ ନିର୍ମର୍ଯାଦମଵର୍ତତ
ଏଭଳି କୌରବମାନଙ୍କ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ବିଳାପ ଭରିଗଲା, ଯୁଦ୍ଧର ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେଇଗଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ପତିତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ପୁତ୍ରୋ ଦୁଃଶାସନସ୍ତଵ। ଉତ୍ତମଂ ଜଵମାସ୍ଥାଯ ଦ୍ରୋଣାନୀକଭୁପାଦ୍ରଵତ୍
ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ତୁମର ପୁଅ ଦୁଃଶାସନ ବଡ଼ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସେନା ଦିଗକୁ ଧାଉଥିଲେ।
ଭ୍ରାତ୍ରା ପ୍ରସ୍ଥାପିତୋ ଵୀରଃ ସ୍ଵେନାନୀକେନ ଦଂଶିତଃ। ପ୍ରଯଯୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସ୍ଵସୈନ୍ଯମଭିହର୍ଷଯନ୍
ଭାଇଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଓ ନିଜର କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସେ ଶୂରବୀର ନରସିଂହ ନିଜ ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ତମାଯାନ୍ତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କୁରଵଃ ପର୍ଯଵାରଯନ୍। ଦୁଃଶାସନଂ ମହାରାଜ କିମଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତୀତି ଚ
ସେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, କୌରବମାନେ ଦୁଃଶାସନଙ୍କୁ ଘେରି ରଖିଲେ, ହେ ରାଜା, 'ଏହିଏ କଣ କହିବେ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ତତୋ ଦ୍ରୋଣାଯ ନିହତଂ ଭୀଷ୍ମମାଚଷ୍ଟ କୌରଵଃ । ଦ୍ରୋଣସ୍ତଦାଽପ୍ରିଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁମୋହ ଭରତର୍ଷଭ
ତାପରେ ଦୁଃଶାସନ ଦ୍ରୋଣଙ୍କୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିହତ ହେବା ଖବର ଦେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଖବର ଶୁଣି, ଭାରତବଂଶୀ ଦ୍ରୋଣ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
ସ ସଂଜ୍ଞାମୁପଲଭ୍ଯାଶୁ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ନିଵାରଯାମାସ ତଦା ସ୍ଵାନ୍ଯନୀକାନି ମାରିଷ
ତୁରନ୍ତ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାରଦ୍ୱାଜପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ନିଜ ସେନାକୁ ରୋକିଦେଲେ, ହେ ପ୍ରିୟ।