ପାଣ୍ଡଵାଃ ସୃଞ୍ଜଯାଶ୍ଚୈଵ ସିଂହନାଦଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ । ତସ୍ମିନ୍ହତେ ମହାସତ୍ଵେ ଭରତାନାଂ ପିତାମହେ
ପାଣ୍ଡବ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ, ଭାରତମାନଙ୍କ ପିତାମହ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ପରେ, ସିଂହ ଦହାଡ ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ପୁତ୍ରାସ୍ତେ ଭରତର୍ଷଭ । ସଂମୋହଶ୍ଚୈଵ ତୁମୁଲଃ କରୂଣାମଭଵତ୍ତଦା
ହେ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ପୁଅମାନେ କିଛି କରିଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତିରତା ଓ ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା।
କୃପଦୁର୍ଯୋଧନମୁଖା ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ରୁରୁଦୁସ୍ତତଃ । ଵିଷାଦାଚ୍ଚ ଚିରଂ କାଲମତିଷ୍ଠନ୍ଵିଗତେନ୍ଦ୍ରିଯାଃ
କୃପ, ଦୁର୍ଯୋଧନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ କାନ୍ଦିଲେ; ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଅବାକ ହୋଇ ଦଉଡିଲେ।
ଦଧ୍ଯୁଶ୍ଚୈଵ ମହାରାଜ ନ ଯୁଦ୍ଧେ ଦଧିରେ ମନଃ । ଊରୁଗ୍ରାହଗୃହୀତାଶ୍ଚ ନାଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାନ୍
ହେ ରାଜା, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର ଭରି ରହିଲେ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ବଡ଼ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଵଧ୍ଯେ ଶନ୍ତନୋଃ ପୁତ୍ରେ ହତେ ଭୀଷ୍ମେ ମହୌଜସି। `ଦୁଃଖାର୍ତାସ୍ତେ ତତୋ ରାଜନ୍କୁରୂଣାଂ ପତଯୋଽଭଵନ୍ ।' ଅଭାଵ ସହସା ରାଜନ୍କୁରୁରାଜସ୍ଯ ତର୍କିତଃ
ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଅଜୟ ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ପରେ, କୁରୁମାନଙ୍କ ନାୟକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ, ହେ ରାଜା; ଏବଂ କୁରୁ ରାଜାଙ୍କର ଅଚିର ଅନ୍ତ ଆସିବା ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା।
ହତପ୍ରଵୀରାସ୍ତୁ ଵଯଂ ନିକୃତ୍ତାଶ୍ଚ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାଭିଜାନୀମୋ ନିର୍ଜିତାଃ ସଵ୍ଯସାଚିନା
ଆମର ନାୟକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଗଲେ, ଆମେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଜଣା ନାହିଁ।
ପାଣଡଵାଶ୍ଚ ଜଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ପରତ୍ର ଚ ପରାଂ ଗତିମ୍ । ସର୍ଵେ ଦଧ୍ଯୁର୍ମହାଶଙ୍ଖଞ୍ଶୂରାଃ ପରିଘଵାହଵଃ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜୟ ଲାଭ କରି, ପରଲୋକରେ ଉତ୍ତମ ଦଶା ପାଇ, ସମସ୍ତେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ଶୂରବୀର ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଶଂସିତ।
ସୋମକାଶ୍ଚ ସପାଞ୍ଚାଲାଃ ପ୍ରାହୃଷ୍ଯନ୍ତ ଜନେଶ୍ଵର । ତତସ୍ତୂର୍ଯସହସ୍ରେଷୁ ନଦତ୍ସୁ ସ ମହାବଲଃ
ସୋମକ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ, ହେ ଜନେଶ୍ୱର, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ; ତାପରେ ହଜାର ତୁରୀ ଚିତ୍କାର କରିବା ସମୟରେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମ—
ଆସ୍ଫୋଟଯାମାସ ଭୃଶଂ ଭୀମସେନୋ ନନାଦ ଚ। ସେନଯୋରୁଭଯୋଶ୍ଚାପି ଗାଙ୍ଗେଯେ ନିହତେ ଵିଭୌ
ଭୀମସେନ ଜୋରରେ ଦୁଇ ହାତ ଚାପି ଉଚ୍ଚ ଦହାଡ ଦେଲେ; ଦୁଇ ସେନାରେ, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ପରେ—
ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ଵିରାଃ ଶସ୍ତ୍ରାଣି ପ୍ରାଧ୍ଯାଯନ୍ତ ସମନ୍ତତଃ । ପ୍ରାକ୍ରୋଶନ୍ପ୍ରାଦ୍ରଵଂଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଜଗ୍ମୁର୍ମୋହଂ ତଥାଽପରେ
ବୀରମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ଭୂମିରେ ଛାଡି, ଚାରିପାଖରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ; କିଛି ଚିତ୍କାର କରିଲେ, କିଛି ଭଗି ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅସ୍ତିରତାରେ ପଡିଗଲେ।
କ୍ଷତ୍ରଂ ଚାନ୍ଯେଽଭ୍ଯନିନ୍ଦନ୍ତ ଭୀଷ୍ମଂ ଚାନ୍ଯେଽଭ୍ଯପୂଜଯନ୍। ଋଷଯଃ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଶଶସୁର୍ମହାଵ୍ରତମ୍
କିଛି ଲୋକ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନିନ୍ଦା କରିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ; ଋଷିମାନେ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ମହାବ୍ରତୀ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ।
ଭରତାନାଂ ଚ ଯେ ପୂର୍ଵେ ତେ ଚୈନଂ ପ୍ରଶଶଂସିରେ । ମହୋପନିଷଦଂ ଚୈଵ ଯୋଗମାସ୍ଥାଯ ଵିର୍ଯଵାନ୍
ଭାରତମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ ଉତ୍ତମ ଯୋଗରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ମହାଉପନିଷଦର ଦିଗରେ।
ଜପଞ୍ଶାନ୍ତନଵୋ ଧୀମାନ୍କାଲାକାଙ୍କ୍ଷୀ ସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍
ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିବା ଆଶା କରି, ଜପ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।
କଥମାସଂସ୍ତଦା ଯୋଧା ହୀନା ଭୀଷ୍ମେଣ ସଞ୍ଜଯ । ବଲିନା ଦେଵକଲ୍ପେନ କୌମାରବ୍ରହ୍ମଚାରିଣା
ହେ ସଞ୍ଜୟ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ସମାନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସେ ସମୟରେ ଯୋଧାମାନେ କେମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ?
ତଦୈଵ ନିହତାନ୍ମନ୍ଯେ କୁରୂନନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵୈଃ । ନ ପ୍ରାହରଦ୍ଯଦା ଭୀଷ୍ମୋ ଘୃଣିତ୍ଵାଦ୍ଦ୍ରୁପଦାତ୍ମଜମ୍
ସେ ସମୟରେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ପାଣ୍ଡବମାନେ କୌରବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ ବି ହତ କରିଥିଲେ, କାରଣ ଭୀଷ୍ମ ଦୃପଦଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୟା କରି, ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିନଥିଲେ।
ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ମନ୍ଯେ କିମନ୍ଯତ୍ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯତି । ଅଦ୍ଯୈଵ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତରଂ ମମ ଦୁର୍ମତେଃ
ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କଣ ହେବ? ଆଜି ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଯେ, ମୋର ମୂଢ଼ତାରେ ମୋର ବାପା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅଶ୍ମସାରମଯଂ ନୂନଂ ହୃଦଯଂ ମମ ସଞ୍ଜଯ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିନିହତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଶତଧା ଯନ୍ନ ଦୀର୍ଯତେ
ହେ ସଞ୍ଜୟ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟ ପଥର ଭଳି କଠିନ, କାରଣ ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଭୀଷ୍ମ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ।
ଯଦନ୍ଯନ୍ନିହତେନାଜୌ ଭୀଷ୍ମେଣ ଜଯମିଚ୍ଛତା । ଚେଷ୍ଟିତଂ କୁରୁସିଂହେନ ତନ୍ମେ କଥଯ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ସୁବ୍ରତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମ, କୌରବମାନଙ୍କ ସିଂହ, ଜୟ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାବେଳେ ଆଉ କଣ କରିଥିଲେ, ମୋତେ କୁହ।
ପୁନଃପୁନର୍ନ ମୃଷ୍ଯାମି ହତଂ ଦେଵଵ୍ରତଂ ରଣେ। ନ ହତୋ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯେନ ଦିଵ୍ଯୈରସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଯଃ ପୁରା
ପୁନିପୁନି ମୁଁ ଏହା ସହିପାରୁନାହିଁ ଯେ ଦେବବ୍ରତ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହେଲେ—ସେ ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ ଓ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇନଥିଲେ।
ସାଯାହ୍ନେ ନ୍ଯପତଦ୍ଭୂମୌ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ଵିଷାଦଯନ୍
ସାଂଝ ବେଳେ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଶୋକରେ ଡୁବାଇଦେଲେ।
ପାଞ୍ଚାଲାନ୍ହର୍ଷଯଂଶ୍ଚୈଵ ଭୀଷ୍ମଃ କୁରୁପିତାମହଃ । ସ ଶେତେ ଶରତଲ୍ପସ୍ଥୋ ମେଦିନୀମସ୍ପୃଶଂସ୍ତଦା
ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ଭୀଷ୍ମ, କୌରବମାନଙ୍କ ପିତାମହ, ତାଳି ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଭୂମିକୁ ଛୁଉନାଥିଲା।
ଭୀଷ୍ମୋ ରଥାତ୍ପ୍ରପତିତଃ ସଂଛିନ୍ନୋ ବହୁଭିଃ ଶରୈଃ । ହାହେତି ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ଭୂତାନାଂ ସମପଦ୍ଯତ
ଭୀଷ୍ମ ବହୁ ତୀରରେ କାଟିଯାଇ ରଥରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ 'ହା ହେ' ବୋଲି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର ହେଲା।
ସୀମାଵୃକ୍ଷେ ନିପତିତେ କୁରୂଣାଂ ସମିତିଂଜଯେ । ସେନଯୋରୁଭଯୋ ରାଜନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ଭଯମାଵିଶତ୍
କୌରବମାନଙ୍କ ସୀମାବୃକ୍ଷ, ଯୁଦ୍ଧର ବିଜେତା, ପଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ, ଦୁଇ ସେନାର ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ବ୍ୟାପିଗଲା, ହେ ରାଜା।
ଭୀଷ୍ମଂ ଶାନ୍ତନଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଶୀର୍ଣକଵଚଧ୍ଵଜମ୍ । କୁରଵଃ ପର୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାଶ୍ଚ ଵିଶାଂପତେ
ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭୀଷ୍ମଙ୍କର କବଚ ଓ ଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗିଯିବାକୁ ଦେଖି, କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ହେ ନରପତି, ପଛକୁ ହଟିଗଲେ।
ଖଂ ତମଃସଂଵୃତମଭୂଦାସୀଦ୍ଭାନୁର୍ଗତପ୍ରଭଃ । ରରାସ ପୃଥିଵୀ ଚୈଵ ଭୀଷ୍ମେ ଶାନ୍ତନଵେ ହତେ
ଭୀଷ୍ମ, ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ, ହତ ହେବା ସମୟରେ ଆକାଶ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକିଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ହରାଇଗଲା, ଏବଂ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା।
ଅଯଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଗତିର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ସଦା। ଇତ୍ଯଭାଷନ୍ତ ଭୂତାନି ଶଯାନଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍
‘ଏହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସେମାନଙ୍କର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆଶ୍ରୟ’—ଏଭଳି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୟ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ।
ଅଯଂ ପିତରମାଜ୍ଞାଯ କାମାର୍ତଂ ଶନ୍ତନୁଂ ପୁରା । ଊର୍ଧ୍ଵରେତସମାତ୍ମାନଂ ଚକାର ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ
ଏହି ପୁରୁଷ, ପୂର୍ବେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ବାପା ଶାନ୍ତନୁ କାମନାରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ, ତେଣୁ ସେ ନିଜକୁ ଉଚ୍ଚବ୍ରତୀ ଓ ସଂଯମୀ କରିଥିଲେ, ହେ ମହାପୁରୁଷ।
ଇତି ସ୍ମ ଶରତଲ୍ପସ୍ଥଂ ଭରତାନାଂ ପିତାମହମ୍ । ଋଷଯସ୍ତ୍ଵଭ୍ଯଭାଷନ୍ତ ସହିତାଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣୈଃ
ଏଭଳି ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଥିବା ଭାରତମାନଙ୍କ ପିତାମହଙ୍କୁ ଋଷିମାନେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନଙ୍କ ସହିତ, କହିଥିଲେ।
ହତେ ଶାନ୍ତନଵେ ଭୀଷ୍ମେ ଭରତାନାଂ ପିତାମହେ । ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ପୁତ୍ରାସ୍ତଵ ହି ମାରିଷ
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ଭାରତମାନଙ୍କ ପିତାମହ, ହତ ହେବା ପରେ, ତୁମ ପୁଅମାନେ, ହେ ମାରିଷ, କିଛି ଲାଭ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵିଷଣ୍ଣଵଦନାଶ୍ଚାସନ୍ହତଶ୍ରୀକାଶ୍ଚ ଭାରତ । ଅତିଷ୍ଠନ୍ଵ୍ରୀଡିତାଶ୍ଚୈଵ ହ୍ରିଯା ଯୁକ୍ତା ହ୍ଯଧୋମୁଖାଃ
ଭାରତମାନଙ୍କ ମୁହଁ ମାନ୍ଦ ହୋଇଗଲା, ତାଙ୍କର ତେଜ ନଷ୍ଟ ହେଲା, ସେମାନେ ଲଜ୍ଜାରେ ଶିର ନମାଇ ଅପମାନିତ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।