ତେ ତୁ ଭୀଷ୍ମଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଋଷଯୋ ହଂସରୂପିଣଃ । ଅପଶ୍ଯଞ୍ଛରତଲ୍ପସ୍ଥଂ ଭୀଷ୍ମଂ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହମ୍
ସେ ଋଷିମାନେ, ହଂସ ରୂପରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ ଓ ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ, କୁରୁବଂଶର ମହିମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତେ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଗାଙ୍ଗେଯଂ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦକ୍ଷିଣେନ ଚ ଭାସ୍କରମ୍
ସେମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭାରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦକ୍ଷିଣ ପାଖରେ ରଖି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ।
ଇତରେତରମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ପ୍ରାହୁସ୍ତତ୍ର ମନୀଷିଣଃ । ଭୀଷ୍ମଃ କଥଂ ମହାତ୍ମା ସନ୍ସଂସ୍ଥାତା ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏକାପରକୁ ଡାକି କହିଲେ, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ କିପରି ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବେ?'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରସ୍ଥିତା ହଂସା ଦକ୍ଷିଣାମଭିତୋ ଦିଶମ୍। ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵୈ ମହାବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ଚ ଭାରତ
ଏଭଳି କହି, ହଂସମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ; ଏହା ଦେଖି, ମହାବୁଦ୍ଧି ଭୀଷ୍ମ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ତାନବ୍ରଵୀଚ୍ଛାନ୍ତନଵୋ ନାହଂ ଗନ୍ତା କଥଂଚନ । ଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତ ଆଦିତ୍ଯେ ଏତନ୍ମେ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚିବାବେଳେ ମୁଁ କେବେ ଯିବିନି; ଏହି କଥା ମୋ ମନରେ ଦୃଢ ଭାବେ ରହିଛି।'
ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵକଂ ସ୍ଥାନମାସୀଦ୍ଯନ୍ମେ ପୁରାତନମ୍ । ଉଦଗାଯନ ଆଦିତ୍ଯେ ହଂସାଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ଵଃ
'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣ ହେବାବେଳେ, ମୁଁ ମୋ ପୁରାତନ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯିବି; ହଂସମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନେଠାରେ ସତ୍ୟ କହୁଛି।'
ଧାରଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପ୍ରାଣାନୁତ୍ତରାଯଣକାଙ୍କ୍ଷଯା। ପ୍ରାଣାନାଂ ଚ ସମୁତ୍ସର୍ଗ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ନିଯତଂ ମମ
ମୁଁ ଉତ୍ତରାୟଣ ଆସିବା ପାଇଁ ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବି; ଏବଂ ମୋର ଜୀବନ ଛାଡିବା ଶକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋ ହାତରେ ଅଛି।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ଧାରଯିଷ୍ଯେ ମୁମୂର୍ଷୁରୁଦଗାଯନେ। ଯଶ୍ଚ ଦତ୍ତୋ ଵରୋ ମହ୍ଯଂ ପିତ୍ରା ତେନ ମହାତ୍ମନା
ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତରାୟଣ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବି; ଏବଂ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦରେ—
ଛନ୍ଦତସ୍ତେ ଭଵେନ୍ମୃତ୍ଯୁରିତି ତତ୍ସତ୍ଯମସ୍ତୁ ମେ। ଧାରଯିଷ୍ଯେ ତତଃ ପ୍ରାଣାନୁତ୍ସର୍ଗେ ନିଯତେ ସତି
—'ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବ'—ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ ହେଉ; ତେଣୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂସ୍ତଦା ହଂସାନ୍ସ ଶେତେ ଶରତଲ୍ପଗଃ । ଏଵଂ କୁରୂଣାଂ ପତିତେ ଶୃଙ୍ଗେ ଭୀଷ୍ମେ ମହୌଜସି
ଏଭଳି କହି ସେ ତୀରର ଶୟନରେ ଶୁଇ ରହିଲେ; ଏଭଳି କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଗ ଭୀଷ୍ମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତଳ ପଡିଲେ।
ପାଣ୍ଡଵାଃ ସୃଞ୍ଜଯାଶ୍ଚୈଵ ସିଂହନାଦଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ । ତସ୍ମିନ୍ହତେ ମହାସତ୍ଵେ ଭରତାନାଂ ପିତାମହେ
ପାଣ୍ଡବ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ, ଭାରତମାନଙ୍କ ପିତାମହ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ପରେ, ସିଂହ ଦହାଡ ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ପୁତ୍ରାସ୍ତେ ଭରତର୍ଷଭ । ସଂମୋହଶ୍ଚୈଵ ତୁମୁଲଃ କରୂଣାମଭଵତ୍ତଦା
ହେ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ପୁଅମାନେ କିଛି କରିଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତିରତା ଓ ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା।
କୃପଦୁର୍ଯୋଧନମୁଖା ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ରୁରୁଦୁସ୍ତତଃ । ଵିଷାଦାଚ୍ଚ ଚିରଂ କାଲମତିଷ୍ଠନ୍ଵିଗତେନ୍ଦ୍ରିଯାଃ
କୃପ, ଦୁର୍ଯୋଧନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ କାନ୍ଦିଲେ; ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଅବାକ ହୋଇ ଦଉଡିଲେ।
ଦଧ୍ଯୁଶ୍ଚୈଵ ମହାରାଜ ନ ଯୁଦ୍ଧେ ଦଧିରେ ମନଃ । ଊରୁଗ୍ରାହଗୃହୀତାଶ୍ଚ ନାଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାନ୍
ହେ ରାଜା, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର ଭରି ରହିଲେ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ବଡ଼ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଵଧ୍ଯେ ଶନ୍ତନୋଃ ପୁତ୍ରେ ହତେ ଭୀଷ୍ମେ ମହୌଜସି। `ଦୁଃଖାର୍ତାସ୍ତେ ତତୋ ରାଜନ୍କୁରୂଣାଂ ପତଯୋଽଭଵନ୍ ।' ଅଭାଵ ସହସା ରାଜନ୍କୁରୁରାଜସ୍ଯ ତର୍କିତଃ
ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଅଜୟ ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ପରେ, କୁରୁମାନଙ୍କ ନାୟକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ, ହେ ରାଜା; ଏବଂ କୁରୁ ରାଜାଙ୍କର ଅଚିର ଅନ୍ତ ଆସିବା ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା।
ହତପ୍ରଵୀରାସ୍ତୁ ଵଯଂ ନିକୃତ୍ତାଶ୍ଚ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାଭିଜାନୀମୋ ନିର୍ଜିତାଃ ସଵ୍ଯସାଚିନା
ଆମର ନାୟକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଗଲେ, ଆମେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଜଣା ନାହିଁ।
ପାଣଡଵାଶ୍ଚ ଜଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ପରତ୍ର ଚ ପରାଂ ଗତିମ୍ । ସର୍ଵେ ଦଧ୍ଯୁର୍ମହାଶଙ୍ଖଞ୍ଶୂରାଃ ପରିଘଵାହଵଃ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜୟ ଲାଭ କରି, ପରଲୋକରେ ଉତ୍ତମ ଦଶା ପାଇ, ସମସ୍ତେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ଶୂରବୀର ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଶଂସିତ।
ସୋମକାଶ୍ଚ ସପାଞ୍ଚାଲାଃ ପ୍ରାହୃଷ୍ଯନ୍ତ ଜନେଶ୍ଵର । ତତସ୍ତୂର୍ଯସହସ୍ରେଷୁ ନଦତ୍ସୁ ସ ମହାବଲଃ
ସୋମକ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ, ହେ ଜନେଶ୍ୱର, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ; ତାପରେ ହଜାର ତୁରୀ ଚିତ୍କାର କରିବା ସମୟରେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମ—
ଆସ୍ଫୋଟଯାମାସ ଭୃଶଂ ଭୀମସେନୋ ନନାଦ ଚ। ସେନଯୋରୁଭଯୋଶ୍ଚାପି ଗାଙ୍ଗେଯେ ନିହତେ ଵିଭୌ
ଭୀମସେନ ଜୋରରେ ଦୁଇ ହାତ ଚାପି ଉଚ୍ଚ ଦହାଡ ଦେଲେ; ଦୁଇ ସେନାରେ, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ପରେ—
ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ଵିରାଃ ଶସ୍ତ୍ରାଣି ପ୍ରାଧ୍ଯାଯନ୍ତ ସମନ୍ତତଃ । ପ୍ରାକ୍ରୋଶନ୍ପ୍ରାଦ୍ରଵଂଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଜଗ୍ମୁର୍ମୋହଂ ତଥାଽପରେ
ବୀରମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ଭୂମିରେ ଛାଡି, ଚାରିପାଖରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ; କିଛି ଚିତ୍କାର କରିଲେ, କିଛି ଭଗି ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅସ୍ତିରତାରେ ପଡିଗଲେ।
କ୍ଷତ୍ରଂ ଚାନ୍ଯେଽଭ୍ଯନିନ୍ଦନ୍ତ ଭୀଷ୍ମଂ ଚାନ୍ଯେଽଭ୍ଯପୂଜଯନ୍। ଋଷଯଃ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଶଶସୁର୍ମହାଵ୍ରତମ୍
କିଛି ଲୋକ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନିନ୍ଦା କରିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଲେ; ଋଷିମାନେ ଓ ପୂର୍ବଜମାନେ ମହାବ୍ରତୀ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ।
ଭରତାନାଂ ଚ ଯେ ପୂର୍ଵେ ତେ ଚୈନଂ ପ୍ରଶଶଂସିରେ । ମହୋପନିଷଦଂ ଚୈଵ ଯୋଗମାସ୍ଥାଯ ଵିର୍ଯଵାନ୍
ଭାରତମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ ଉତ୍ତମ ଯୋଗରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ମହାଉପନିଷଦର ଦିଗରେ।
ଜପଞ୍ଶାନ୍ତନଵୋ ଧୀମାନ୍କାଲାକାଙ୍କ୍ଷୀ ସ୍ଥିତୋଽଭଵତ୍
ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିବା ଆଶା କରି, ଜପ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।
କଥମାସଂସ୍ତଦା ଯୋଧା ହୀନା ଭୀଷ୍ମେଣ ସଞ୍ଜଯ । ବଲିନା ଦେଵକଲ୍ପେନ କୌମାରବ୍ରହ୍ମଚାରିଣା
ହେ ସଞ୍ଜୟ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା ସମାନ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ସେ ସମୟରେ ଯୋଧାମାନେ କେମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ?
ତଦୈଵ ନିହତାନ୍ମନ୍ଯେ କୁରୂନନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵୈଃ । ନ ପ୍ରାହରଦ୍ଯଦା ଭୀଷ୍ମୋ ଘୃଣିତ୍ଵାଦ୍ଦ୍ରୁପଦାତ୍ମଜମ୍
ସେ ସମୟରେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ପାଣ୍ଡବମାନେ କୌରବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କୁ ବି ହତ କରିଥିଲେ, କାରଣ ଭୀଷ୍ମ ଦୃପଦଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି ଦୟା କରି, ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିନଥିଲେ।
ତତୋ ଦୁଃଖତରଂ ମନ୍ଯେ କିମନ୍ଯତ୍ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯତି । ଅଦ୍ଯୈଵ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତରଂ ମମ ଦୁର୍ମତେଃ
ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଆଉ କଣ ହେବ? ଆଜି ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଯେ, ମୋର ମୂଢ଼ତାରେ ମୋର ବାପା ହତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅଶ୍ମସାରମଯଂ ନୂନଂ ହୃଦଯଂ ମମ ସଞ୍ଜଯ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିନିହତଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଶତଧା ଯନ୍ନ ଦୀର୍ଯତେ
ହେ ସଞ୍ଜୟ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହୃଦୟ ପଥର ଭଳି କଠିନ, କାରଣ ମୁଁ ଶୁଣିଲି ଭୀଷ୍ମ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ମୋର ହୃଦୟ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଉନାହିଁ।
ଯଦନ୍ଯନ୍ନିହତେନାଜୌ ଭୀଷ୍ମେଣ ଜଯମିଚ୍ଛତା । ଚେଷ୍ଟିତଂ କୁରୁସିଂହେନ ତନ୍ମେ କଥଯ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ସୁବ୍ରତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମ, କୌରବମାନଙ୍କ ସିଂହ, ଜୟ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାବେଳେ ଆଉ କଣ କରିଥିଲେ, ମୋତେ କୁହ।
ପୁନଃପୁନର୍ନ ମୃଷ୍ଯାମି ହତଂ ଦେଵଵ୍ରତଂ ରଣେ। ନ ହତୋ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯେନ ଦିଵ୍ଯୈରସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଯଃ ପୁରା
ପୁନିପୁନି ମୁଁ ଏହା ସହିପାରୁନାହିଁ ଯେ ଦେବବ୍ରତ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହେଲେ—ସେ ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ରାମ ଓ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହତ ହୋଇନଥିଲେ।
ସାଯାହ୍ନେ ନ୍ଯପତଦ୍ଭୂମୌ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ଵିଷାଦଯନ୍
ସାଂଝ ବେଳେ ସେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଶୋକରେ ଡୁବାଇଦେଲେ।