ସହ ଭୀଷ୍ମେଣ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାପତନ୍ହୃଦଯାନି ନଃ । ସ ପପାତ ମହାବାହୁର୍ଵସୁଧାମନୁନାଦଯନ୍
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଭୂମିକୁ ଲୁଟିପଡିଲା; ସେ ମହାବାହୁ ଭୂମିରେ ଗୁଞ୍ଜି ଗୁଞ୍ଜି ପଡିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜ ଇଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟଃ କେତୁଃ ସର୍ଵଧନୁଷ୍ମତାମ୍ । ଧରଣୀଂ ନ ସ ପସ୍ପର୍ଶ ଶରସଙ୍ଘୈଃ ସମାଵୃତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତିତ ପତାକା ପରି, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମ ଶରର ଗୁଛରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେନି।
ଶଲତଲ୍ପେ ମହେଷ୍ଵାସଂ ଶଯାନଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍। ରଥାତ୍ପ୍ରପତିତଂ ଚୈନଂ ଦିଵ୍ଯୋ ଭାଵଃ ସମାଵିଶତ୍
ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ, ଏହି ମହା ଧନୁର୍ଧର, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରଥରୁ ପଡିଯିବା ପରେ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ବିଭୂଷିତ ହେଲେ।
ଅଭ୍ଯଵର୍ଷଚ୍ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ପ୍ରାକମ୍ପତ ଚ ମେଦିନୀ । ପତନ୍ସ ଦଦୃଶେ ଚାପି ଦକ୍ଷିଣେନ ଦିଵାକରମ୍
ମେଘ ଝରି ଝରି ମ ବର୍ଷା ହେଲା, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା, ଭୀଷ୍ମ ପଡିଯିବାବେଳେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ପାଖରେ ଦେଖାଗଲେ।
ସଂଜ୍ଞାଂ ଚୋପାଲଭଦ୍ଵୀରଃ କାଲଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଭାରତ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚ ଶୁଶ୍ରାଵ ଦିଵ୍ଯା ଵାଚଃ ସମନ୍ତତଃ
ସେ ବୀର କାଳ ଚିନ୍ତା କରି ପୁନଃ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲେ, ହେ ଭାରତ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦିବ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ।
କଥଂ ମହାତ୍ମା ଗାଙ୍ଗେଯଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ । କାଲକର୍ତା ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
'ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚିବାବେଳେ କିପରି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ ହେଲା?'
ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମୀତି ଚ ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଧାରଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପ୍ରାଣାନ୍ପତିତିଽପି ମହୀତଲେ
ତେବେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଛି', ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ଘୋଷଣା କଲେ, 'ମୁଁ ଭୂମିରେ ପଡିଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଧରି ରହିବି।'
ଉତ୍ତରାଯଣମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ସୁଗତିପ୍ରତିକାଙ୍କ୍ଷଯା। ତସ୍ଯ ତନ୍ମତମାଜ୍ଞାଯ ଗହ୍ଗା ହିମଵତଃ ସୁତାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତରାୟଣ ଚାହିଁ ଏବଂ ଶୁଭ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ହିମାଳୟର ଜନ୍ମିଣୀ ଗଙ୍ଗା ଜାଣିଲେ।
ମହର୍ଷୀନ୍ହଂସରୂପେଣ ପ୍ରେଷଯାମାସ ତତ୍ର ଵୈ। ତତସ୍ତଂ ପ୍ରତି ତେ ହଂସାସ୍ତ୍ଵରିତା ମାନସୌକସଃ
ଗଙ୍ଗା ଏଠାରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ହଂସ ରୂପରେ ପଠାଇଲେ; ଏହି ମାନସ ସରୋବରରେ ବସୁଥିବା ହଂସମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁଃ ସହିତା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭୀଷ୍ମଂ କୁରୁପିତାମହମ୍। ଯତ୍ର ଶେତେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଶରତଲ୍ପେ ପିତାମହଃ
ସେମାନେ ଏକଠି ଭୀଷ୍ମ, କୁରୁମାନଙ୍କ ପିତାମହ, ଯେଉଁଠି ସେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି, ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ତେ ତୁ ଭୀଷ୍ମଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଋଷଯୋ ହଂସରୂପିଣଃ । ଅପଶ୍ଯଞ୍ଛରତଲ୍ପସ୍ଥଂ ଭୀଷ୍ମଂ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହମ୍
ସେ ଋଷିମାନେ, ହଂସ ରୂପରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ ଓ ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ, କୁରୁବଂଶର ମହିମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତେ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଗାଙ୍ଗେଯଂ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦକ୍ଷିଣେନ ଚ ଭାସ୍କରମ୍
ସେମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭାରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦକ୍ଷିଣ ପାଖରେ ରଖି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ।
ଇତରେତରମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ପ୍ରାହୁସ୍ତତ୍ର ମନୀଷିଣଃ । ଭୀଷ୍ମଃ କଥଂ ମହାତ୍ମା ସନ୍ସଂସ୍ଥାତା ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏକାପରକୁ ଡାକି କହିଲେ, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ କିପରି ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବେ?'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରସ୍ଥିତା ହଂସା ଦକ୍ଷିଣାମଭିତୋ ଦିଶମ୍। ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵୈ ମହାବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ଚ ଭାରତ
ଏଭଳି କହି, ହଂସମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ; ଏହା ଦେଖି, ମହାବୁଦ୍ଧି ଭୀଷ୍ମ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ତାନବ୍ରଵୀଚ୍ଛାନ୍ତନଵୋ ନାହଂ ଗନ୍ତା କଥଂଚନ । ଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତ ଆଦିତ୍ଯେ ଏତନ୍ମେ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚିବାବେଳେ ମୁଁ କେବେ ଯିବିନି; ଏହି କଥା ମୋ ମନରେ ଦୃଢ ଭାବେ ରହିଛି।'
ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵକଂ ସ୍ଥାନମାସୀଦ୍ଯନ୍ମେ ପୁରାତନମ୍ । ଉଦଗାଯନ ଆଦିତ୍ଯେ ହଂସାଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ଵଃ
'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣ ହେବାବେଳେ, ମୁଁ ମୋ ପୁରାତନ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯିବି; ହଂସମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନେଠାରେ ସତ୍ୟ କହୁଛି।'
ଧାରଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପ୍ରାଣାନୁତ୍ତରାଯଣକାଙ୍କ୍ଷଯା। ପ୍ରାଣାନାଂ ଚ ସମୁତ୍ସର୍ଗ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ନିଯତଂ ମମ
ମୁଁ ଉତ୍ତରାୟଣ ଆସିବା ପାଇଁ ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବି; ଏବଂ ମୋର ଜୀବନ ଛାଡିବା ଶକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋ ହାତରେ ଅଛି।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ଧାରଯିଷ୍ଯେ ମୁମୂର୍ଷୁରୁଦଗାଯନେ। ଯଶ୍ଚ ଦତ୍ତୋ ଵରୋ ମହ୍ଯଂ ପିତ୍ରା ତେନ ମହାତ୍ମନା
ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତରାୟଣ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବି; ଏବଂ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦରେ—
ଛନ୍ଦତସ୍ତେ ଭଵେନ୍ମୃତ୍ଯୁରିତି ତତ୍ସତ୍ଯମସ୍ତୁ ମେ। ଧାରଯିଷ୍ଯେ ତତଃ ପ୍ରାଣାନୁତ୍ସର୍ଗେ ନିଯତେ ସତି
—'ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବ'—ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ ହେଉ; ତେଣୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂସ୍ତଦା ହଂସାନ୍ସ ଶେତେ ଶରତଲ୍ପଗଃ । ଏଵଂ କୁରୂଣାଂ ପତିତେ ଶୃଙ୍ଗେ ଭୀଷ୍ମେ ମହୌଜସି
ଏଭଳି କହି ସେ ତୀରର ଶୟନରେ ଶୁଇ ରହିଲେ; ଏଭଳି କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଗ ଭୀଷ୍ମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତଳ ପଡିଲେ।
ପାଣ୍ଡଵାଃ ସୃଞ୍ଜଯାଶ୍ଚୈଵ ସିଂହନାଦଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ । ତସ୍ମିନ୍ହତେ ମହାସତ୍ଵେ ଭରତାନାଂ ପିତାମହେ
ପାଣ୍ଡବ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ, ଭାରତମାନଙ୍କ ପିତାମହ ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ପରେ, ସିଂହ ଦହାଡ ଦେଇ ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ପୁତ୍ରାସ୍ତେ ଭରତର୍ଷଭ । ସଂମୋହଶ୍ଚୈଵ ତୁମୁଲଃ କରୂଣାମଭଵତ୍ତଦା
ହେ ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ପୁଅମାନେ କିଛି କରିଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତିରତା ଓ ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା।
କୃପଦୁର୍ଯୋଧନମୁଖା ନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ରୁରୁଦୁସ୍ତତଃ । ଵିଷାଦାଚ୍ଚ ଚିରଂ କାଲମତିଷ୍ଠନ୍ଵିଗତେନ୍ଦ୍ରିଯାଃ
କୃପ, ଦୁର୍ଯୋଧନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ କାନ୍ଦିଲେ; ଦୁଃଖରେ ଅତିବାହିତ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଅବାକ ହୋଇ ଦଉଡିଲେ।
ଦଧ୍ଯୁଶ୍ଚୈଵ ମହାରାଜ ନ ଯୁଦ୍ଧେ ଦଧିରେ ମନଃ । ଊରୁଗ୍ରାହଗୃହୀତାଶ୍ଚ ନାଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵାନ୍
ହେ ରାଜା, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର ଭରି ରହିଲେ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଚିନ୍ତା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ବଡ଼ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ନାହିଁ।
ଅଵଧ୍ଯେ ଶନ୍ତନୋଃ ପୁତ୍ରେ ହତେ ଭୀଷ୍ମେ ମହୌଜସି। `ଦୁଃଖାର୍ତାସ୍ତେ ତତୋ ରାଜନ୍କୁରୂଣାଂ ପତଯୋଽଭଵନ୍ ।' ଅଭାଵ ସହସା ରାଜନ୍କୁରୁରାଜସ୍ଯ ତର୍କିତଃ
ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ଅଜୟ ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ପରେ, କୁରୁମାନଙ୍କ ନାୟକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ, ହେ ରାଜା; ଏବଂ କୁରୁ ରାଜାଙ୍କର ଅଚିର ଅନ୍ତ ଆସିବା ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା।
ହତପ୍ରଵୀରାସ୍ତୁ ଵଯଂ ନିକୃତ୍ତାଶ୍ଚ ଶିତୈଃ ଶରୈଃ । କର୍ତଵ୍ଯଂ ନାଭିଜାନୀମୋ ନିର୍ଜିତାଃ ସଵ୍ଯସାଚିନା
ଆମର ନାୟକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଗଲେ, ଆମେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଆହତ ହୋଇ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଜଣା ନାହିଁ।
ପାଣଡଵାଶ୍ଚ ଜଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ପରତ୍ର ଚ ପରାଂ ଗତିମ୍ । ସର୍ଵେ ଦଧ୍ଯୁର୍ମହାଶଙ୍ଖଞ୍ଶୂରାଃ ପରିଘଵାହଵଃ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଜୟ ଲାଭ କରି, ପରଲୋକରେ ଉତ୍ତମ ଦଶା ପାଇ, ସମସ୍ତେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ଶୂରବୀର ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଶଂସିତ।
ସୋମକାଶ୍ଚ ସପାଞ୍ଚାଲାଃ ପ୍ରାହୃଷ୍ଯନ୍ତ ଜନେଶ୍ଵର । ତତସ୍ତୂର୍ଯସହସ୍ରେଷୁ ନଦତ୍ସୁ ସ ମହାବଲଃ
ସୋମକ ଓ ପାଞ୍ଚାଳମାନେ, ହେ ଜନେଶ୍ୱର, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ; ତାପରେ ହଜାର ତୁରୀ ଚିତ୍କାର କରିବା ସମୟରେ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମ—
ଆସ୍ଫୋଟଯାମାସ ଭୃଶଂ ଭୀମସେନୋ ନନାଦ ଚ। ସେନଯୋରୁଭଯୋଶ୍ଚାପି ଗାଙ୍ଗେଯେ ନିହତେ ଵିଭୌ
ଭୀମସେନ ଜୋରରେ ଦୁଇ ହାତ ଚାପି ଉଚ୍ଚ ଦହାଡ ଦେଲେ; ଦୁଇ ସେନାରେ, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେବା ପରେ—
ସଂନ୍ଯସ୍ଯ ଵିରାଃ ଶସ୍ତ୍ରାଣି ପ୍ରାଧ୍ଯାଯନ୍ତ ସମନ୍ତତଃ । ପ୍ରାକ୍ରୋଶନ୍ପ୍ରାଦ୍ରଵଂଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଜଗ୍ମୁର୍ମୋହଂ ତଥାଽପରେ
ବୀରମାନେ ଶସ୍ତ୍ର ଭୂମିରେ ଛାଡି, ଚାରିପାଖରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ; କିଛି ଚିତ୍କାର କରିଲେ, କିଛି ଭଗି ଚାଲିଗଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅସ୍ତିରତାରେ ପଡିଗଲେ।