ପାଣ୍ଡଵୈଃ ପଞ୍ଚଭିଃ ସାର୍ଧଂ ସାତ୍ଯକେନ ଚ ଧନ୍ଵିନା। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନସୁଖୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପାଞ୍ଚାଲୈଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃକ
ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ, ଧନୁର୍ଧର ସାତ୍ୟକି, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚାଳ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଚାରିପାଖରୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଭିଦ୍ଯମାନାଃ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ସର୍ଵେ କାର୍ଷ୍ଣିପୁରୋଗମୈଃ। ଦ୍ରୋଣଦ୍ରୌଣିକୃତୈଃ ସାର୍ଧଂ ସର୍ଵେ ଶଲ୍ଯଶଲାଦଯଃ। ତାଵକାଃ ସମରେ ରାଜଞ୍ଜହୁର୍ଭୀଷ୍ମଂ ମହାମୃଧେ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଯୋଧା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଘାୟଲ ହେଲେ; ଡ୍ରୋଣ ଓ ଡ୍ରୋଣପୁତ୍ର, ଶଲ୍ୟ ଓ ଶଲ୍ବ ସହିତ; ତୁମ ଦଳ, ରାଜା, ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।
ସୌଵୀରାଃ କିତଵାଃ ପ୍ରାଚ୍ଯାଃପ୍ରତୀଚ୍ଯୋଦୀଚ୍ଯମାଲଵାଃ। ଅଭୀଷାହାଃ ଶୂରସେନାଃ ଶିବଯୋଽଥ ଵସାତଯଃ
ସୌବୀର, କିତବ, ପୂର୍ବଦିଗର, ପଶ୍ଚିମଦିଗର, ଉତ୍ତରଦିଗର, ମାଳବ, ଅଭୀଷାହ, ଶୂରସେନ, ଶିବି ଏବଂ ବସାତିମାନେ,
ସାଲ୍ଵାଶ୍ରଯାସ୍ତ୍ରିଗର୍ତାଶ୍ଚ ଅମ୍ବଷ୍ଠାଃ କେକଯୈଃ ସହ। ଦ୍ଵାଦଶୈତେ ଜନପଦାଃ ଶରାର୍ତା ଵ୍ରଣପୀଡିତାଃ। ସଂଗ୍ରାମେ ପ୍ରଜହୁର୍ଭୀଷ୍ମଂ ଯୁଧ୍ଯମାନାଃ କିରୀଟିନା
ସାଲ୍ବ, ତ୍ରିଗର୍ତ, ଅମ୍ବଷ୍ଠ, କେକୟ — ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଜନପଦ, ତୀରରେ ଆକ୍ରମିତ ଓ ଘାୟଲ ହୋଇ, ମୁକୁଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।
ତତସ୍ତମେକଂ ବହଵଃ ପରିଵାର୍ଯ ସମନ୍ତତଃ । ପରିକାଲ୍ଯ କୁରୂନ୍ସର୍ଵାଞ୍ଶରର୍ଷୈରଵାକିରନ୍
ତାପରେ ଅନେକ ଯୋଧା ସେ ଏକ ଜଣକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି, ସମସ୍ତ କୁରୁମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଶରର ଝାଡ଼ ଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ନିପାତଯତ ଗୃହ୍ଣୀତ ଯୁଧ୍ଯଧ୍ଵମଵକୃନ୍ତତ। ଇତ୍ଯାସୀତ୍ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ରାଜନ୍ଭୀଷ୍ମରଥଂ ପ୍ରତି
‘ମାର ଦିଅ! ଧର! ଯୁଦ୍ଧ କର! କାଟି ଦିଅ!’ — ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର, ରାଜା, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ରଥକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା।
ନିହତ୍ଯ ସମରେ ରାଜଞ୍ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ । ନ ତସ୍ଯାସୀଦନିର୍ଭିନ୍ନଂ ଗାତ୍ରେ ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲମନ୍ତରମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଯୋଧାକୁ ମାରି, ରାଜା, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶରୀରରେ ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଳ ଯତେ ଅଂଶ ଅପି ଅଘାୟଲ ରହିଲାନାହିଁ।
ଏଵଂଭୂତସ୍ତଵ ପିତା ଶରୈର୍ଵିଶକଲୀକୃତଃ। ଶିତାଗ୍ରୈଃ ଫଲ୍ଗୁନେନାଜୌ ପ୍ରାକ୍ଶିରାଃ ପ୍ରାପତଦ୍ରଥାତ୍
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ତୁମ ପିତା, ଫଳ୍ଗୁନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଶରୀର ଭାଗ ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଣ୍ଡ ଆଗରେ ରଥରୁ ଖସି ପଡ଼ିଲେ।
କିଂଚିଚ୍ଛେଷେ ଦିନକରେ ପୁତ୍ରାଣାଂ ତଵ ପଶ୍ଯତାମ୍ । ହାହେତି ଦିଵି ଦେଵାନାଂ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଚ ଭାରତ
ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ, ତୁମ ପୁଅମାନେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ, ହେ ଭାରତ, ଦେବମାନେ ଆକାଶରେ ଓ ଭୂପତିମାନେ ପୃଥିବୀରେ 'ହା ହା' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ପତମାନେ ରଥାଦ୍ଭୀଷ୍ମେ ବଭୂଵ ସୁମହାସ୍ଵନଃ । ସଂପତନ୍ତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ପିତାମହମ୍
ଭୀଷ୍ମ ରଥରୁ ପଡିଯିବା ସମୟରେ ଏକ ବଡ ଶବ୍ଦ ହେଲା; ଏହି ମହାତ୍ମା ପିତାମହଙ୍କୁ ପଡିଯିବା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଭୟଭିତ ହେଲେ।
ସହ ଭୀଷ୍ମେଣ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାପତନ୍ହୃଦଯାନି ନଃ । ସ ପପାତ ମହାବାହୁର୍ଵସୁଧାମନୁନାଦଯନ୍
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଭୂମିକୁ ଲୁଟିପଡିଲା; ସେ ମହାବାହୁ ଭୂମିରେ ଗୁଞ୍ଜି ଗୁଞ୍ଜି ପଡିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜ ଇଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟଃ କେତୁଃ ସର୍ଵଧନୁଷ୍ମତାମ୍ । ଧରଣୀଂ ନ ସ ପସ୍ପର୍ଶ ଶରସଙ୍ଘୈଃ ସମାଵୃତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତିତ ପତାକା ପରି, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମ ଶରର ଗୁଛରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେନି।
ଶଲତଲ୍ପେ ମହେଷ୍ଵାସଂ ଶଯାନଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍। ରଥାତ୍ପ୍ରପତିତଂ ଚୈନଂ ଦିଵ୍ଯୋ ଭାଵଃ ସମାଵିଶତ୍
ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ, ଏହି ମହା ଧନୁର୍ଧର, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରଥରୁ ପଡିଯିବା ପରେ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ବିଭୂଷିତ ହେଲେ।
ଅଭ୍ଯଵର୍ଷଚ୍ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ପ୍ରାକମ୍ପତ ଚ ମେଦିନୀ । ପତନ୍ସ ଦଦୃଶେ ଚାପି ଦକ୍ଷିଣେନ ଦିଵାକରମ୍
ମେଘ ଝରି ଝରି ମ ବର୍ଷା ହେଲା, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା, ଭୀଷ୍ମ ପଡିଯିବାବେଳେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ପାଖରେ ଦେଖାଗଲେ।
ସଂଜ୍ଞାଂ ଚୋପାଲଭଦ୍ଵୀରଃ କାଲଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଭାରତ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚ ଶୁଶ୍ରାଵ ଦିଵ୍ଯା ଵାଚଃ ସମନ୍ତତଃ
ସେ ବୀର କାଳ ଚିନ୍ତା କରି ପୁନଃ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲେ, ହେ ଭାରତ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦିବ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ।
କଥଂ ମହାତ୍ମା ଗାଙ୍ଗେଯଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ । କାଲକର୍ତା ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
'ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚିବାବେଳେ କିପରି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ ହେଲା?'
ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମୀତି ଚ ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଧାରଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପ୍ରାଣାନ୍ପତିତିଽପି ମହୀତଲେ
ତେବେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଛି', ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ଘୋଷଣା କଲେ, 'ମୁଁ ଭୂମିରେ ପଡିଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଧରି ରହିବି।'
ଉତ୍ତରାଯଣମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ସୁଗତିପ୍ରତିକାଙ୍କ୍ଷଯା। ତସ୍ଯ ତନ୍ମତମାଜ୍ଞାଯ ଗହ୍ଗା ହିମଵତଃ ସୁତାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତରାୟଣ ଚାହିଁ ଏବଂ ଶୁଭ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ହିମାଳୟର ଜନ୍ମିଣୀ ଗଙ୍ଗା ଜାଣିଲେ।
ମହର୍ଷୀନ୍ହଂସରୂପେଣ ପ୍ରେଷଯାମାସ ତତ୍ର ଵୈ। ତତସ୍ତଂ ପ୍ରତି ତେ ହଂସାସ୍ତ୍ଵରିତା ମାନସୌକସଃ
ଗଙ୍ଗା ଏଠାରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ହଂସ ରୂପରେ ପଠାଇଲେ; ଏହି ମାନସ ସରୋବରରେ ବସୁଥିବା ହଂସମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁଃ ସହିତା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭୀଷ୍ମଂ କୁରୁପିତାମହମ୍। ଯତ୍ର ଶେତେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଶରତଲ୍ପେ ପିତାମହଃ
ସେମାନେ ଏକଠି ଭୀଷ୍ମ, କୁରୁମାନଙ୍କ ପିତାମହ, ଯେଉଁଠି ସେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି, ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ତେ ତୁ ଭୀଷ୍ମଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଋଷଯୋ ହଂସରୂପିଣଃ । ଅପଶ୍ଯଞ୍ଛରତଲ୍ପସ୍ଥଂ ଭୀଷ୍ମଂ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହମ୍
ସେ ଋଷିମାନେ, ହଂସ ରୂପରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ ଓ ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ, କୁରୁବଂଶର ମହିମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତେ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। ଗାଙ୍ଗେଯଂ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦକ୍ଷିଣେନ ଚ ଭାସ୍କରମ୍
ସେମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭାରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦକ୍ଷିଣ ପାଖରେ ରଖି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ।
ଇତରେତରମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ପ୍ରାହୁସ୍ତତ୍ର ମନୀଷିଣଃ । ଭୀଷ୍ମଃ କଥଂ ମହାତ୍ମା ସନ୍ସଂସ୍ଥାତା ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏକାପରକୁ ଡାକି କହିଲେ, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ କିପରି ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବେ?'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରସ୍ଥିତା ହଂସା ଦକ୍ଷିଣାମଭିତୋ ଦିଶମ୍। ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵୈ ମହାବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ଚ ଭାରତ
ଏଭଳି କହି, ହଂସମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ; ଏହା ଦେଖି, ମହାବୁଦ୍ଧି ଭୀଷ୍ମ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ତାନବ୍ରଵୀଚ୍ଛାନ୍ତନଵୋ ନାହଂ ଗନ୍ତା କଥଂଚନ । ଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତ ଆଦିତ୍ଯେ ଏତନ୍ମେ ମନସି ସ୍ଥିତମ୍
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚିବାବେଳେ ମୁଁ କେବେ ଯିବିନି; ଏହି କଥା ମୋ ମନରେ ଦୃଢ ଭାବେ ରହିଛି।'
ଗମିଷ୍ଯାମି ସ୍ଵକଂ ସ୍ଥାନମାସୀଦ୍ଯନ୍ମେ ପୁରାତନମ୍ । ଉଦଗାଯନ ଆଦିତ୍ଯେ ହଂସାଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ଵଃ
'ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣ ହେବାବେଳେ, ମୁଁ ମୋ ପୁରାତନ ନିଜ ନିବାସକୁ ଯିବି; ହଂସମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନେଠାରେ ସତ୍ୟ କହୁଛି।'
ଧାରଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପ୍ରାଣାନୁତ୍ତରାଯଣକାଙ୍କ୍ଷଯା। ପ୍ରାଣାନାଂ ଚ ସମୁତ୍ସର୍ଗ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ନିଯତଂ ମମ
ମୁଁ ଉତ୍ତରାୟଣ ଆସିବା ପାଇଁ ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବି; ଏବଂ ମୋର ଜୀବନ ଛାଡିବା ଶକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୋ ହାତରେ ଅଛି।
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣାନ୍ଧାରଯିଷ୍ଯେ ମୁମୂର୍ଷୁରୁଦଗାଯନେ। ଯଶ୍ଚ ଦତ୍ତୋ ଵରୋ ମହ୍ଯଂ ପିତ୍ରା ତେନ ମହାତ୍ମନା
ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତରାୟଣ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବି; ଏବଂ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦରେ—
ଛନ୍ଦତସ୍ତେ ଭଵେନ୍ମୃତ୍ଯୁରିତି ତତ୍ସତ୍ଯମସ୍ତୁ ମେ। ଧାରଯିଷ୍ଯେ ତତଃ ପ୍ରାଣାନୁତ୍ସର୍ଗେ ନିଯତେ ସତି
—'ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବ'—ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ ହେଉ; ତେଣୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂସ୍ତଦା ହଂସାନ୍ସ ଶେତେ ଶରତଲ୍ପଗଃ । ଏଵଂ କୁରୂଣାଂ ପତିତେ ଶୃଙ୍ଗେ ଭୀଷ୍ମେ ମହୌଜସି
ଏଭଳି କହି ସେ ତୀରର ଶୟନରେ ଶୁଇ ରହିଲେ; ଏଭଳି କୁରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୃଙ୍ଗ ଭୀଷ୍ମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତଳ ପଡିଲେ।