ଅଥ ତେ ତୋମରୈଃ ପ୍ରାସୈର୍ବାଣୌଘୈଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ। ପଟ୍ଟସୈଶ୍ଚ ସୁନିସ୍ତ୍ରିଂଶୈର୍ନାରାଚୈଶ୍ଚ ତଥା ଶିତୈଃ
ତାପରେ, ତୁମର ଦଳ ଚାରିପାଖରୁ ତୀର, ବାଣ, ଝାଟି, ତଳୱାର, ଚୁରି, ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନାରାଚ ନେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
ଵତ୍ସଦନ୍ତୈଶ୍ଚ ଭଲ୍ଲୈଶ୍ଚ ତମେକମଭିଦୁଦ୍ରୁଵୁଃ । ସିଂହନାଦସ୍ତତୋ ଘୋରଃ ପାଣ୍ଡଵାନାମଭୂତ୍ତଦା
ଏହି ବେଳେ, ବଢ଼ା ମୁଣ୍ଡ ଓ ବଣ୍ଡ ତୀର ନେଇ ସେମାନେ ସେ ଏକ ଜଣକୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ତାପରେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଦଳରୁ ଭୟଙ୍କର ସିଂହର ଦହାଡ଼ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା।
ତଥୈଵ ତଵ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ନେଦୁର୍ଭୀଷ୍ମଜଯୈଷିଣଃ। ତମେକମଭ୍ଯରକ୍ଷନ୍ତ ସିଂହନାଦାଂଶ୍ଚ ଚକ୍ରିରେ
ଏହିପରି, ତୁମ ପୁଅମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଜିତିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସିଂହର ଦହାଡ଼ ଦେଇ ସେ ଏକ ଜଣକୁ ଘେରି ରଖିଲେ।
ତତ୍ରାସୀତ୍ତୁମୁଲଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ତାଵକାନାଂ ପରୈଃ ସହ। ଦଶମେଽହନି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭୀଷ୍ମାର୍ଜୁନସମାଗମେ
ତାଁଠାରେ, ତୁମ ଦଳ ଓ ଶତ୍ରୁ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଦସମ ଦିନରେ, ଭୀଷ୍ମ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମିଳନ ସମୟରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ଆସୀଦ୍ଧୋର ଇଵାଵର୍ତୋ ମୁହୂର୍ତମୁଦଧେରିଵ । ସୈନ୍ଯାନାଂ ଯୁଧ୍ଯମାନାନାଂ ନିଘ୍ନତାମିତରେତରମ୍
ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସେନାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ମାରିବା ସମୟରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଯେପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରରେ ଚକ୍ରବାତ ହୁଏ।
ଅସୌମ୍ଯରୂପା ପୃଥିଵୀ ଶୋଣିତାକ୍ତାଽଭଵତ୍ତଦା। ସମଂ ଚ ଵିଷମଂ ଚୈଵ ନ ପ୍ରାଜ୍ଞାଯତ କିଂଚନ
ସେ ସମୟରେ ପୃଥିବୀ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସୁନ୍ଦର ଦେଖାଗଲା; ସମାନ କିମ୍ବା ଅସମାନ ଭୂମି କୁହିବାକୁ କିଛି ଚିହ୍ନିବା ଯାଇନାହିଁ।
ଯୋଧାନାମଯୁତଂ ହତ୍ଵା ତସ୍ମିନ୍ସ ଦଶମେଽହନି । ଅତିଷ୍ଠଦାହଵେ ଭୀଷ୍ମୋ ଭିଦ୍ଯମାନେଷୁ ମର୍ମସୁ
ସେ ଦସମ ଦିନରେ ଭୀଷ୍ମ ଦଶ ହଜାର ଯୋଧାକୁ ମାରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଶରୀରର ମର୍ମସ୍ଥଳ ଭାଗ ଭାଗରେ ଘାୟଲ ହେଉଥିବା ସତ୍ତାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଉଡ଼ି ରହିଲେ।
ତତଃ ସେନାମୁଖେ ତସ୍ମିନ୍ସ୍ଥିତଃ ପାର୍ଥୋ ଧନୁର୍ଧରଃ। ମଧ୍ଯେନ କୁରୁସୈନ୍ଯାନାଂ ଦ୍ରାଵଯାମାସ ଵାହିନୀମ୍
ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ, ଧନୁର୍ଧର ହୋଇ, ସେନାର ମୁହଁରେ ଦଉଡ଼ି ଆସି, କୁରୁ ସେନାର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ସେମାନେକୁ ପଛେଇ ଦେଲେ।
ତତ୍ରାଦ୍ଭୁତମପଶ୍ଯାମ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ପରାକ୍ରମମ୍। ଦ୍ରାଵଯାମାସୁରିଷୁଭିଃ ସର୍ଵାନ୍ଭୀଷ୍ମପଦାନୁଗାନ୍
ସେଠାରେ ଆମେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ସାହସ ଦେଖିଲୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ତୀର ଦେଇ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଅନୁସରଣକାରୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପଛେଇ ଦେଲେ।
ଵଯଂ ଶ୍ଵେତହଯାଦ୍ଭୀତାଃ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରାଦ୍ଧନଞ୍ଜଯାତ୍। ପୀଡ୍ଯମାନାଃ ଶିତୈଃ ଶସ୍ତ୍ରୈଃ ପ୍ରାଦ୍ରଵାମ ରଣେ ତଦା
ଅର୍ଜୁନ — କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଏବଂ ଶ୍ୱେତ ଘୋଡ଼ା ଚଳାଇଥିବା — ଦ୍ୱାରା ଭୟଭିତ ହୋଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ଆମେ ସେ ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇଗଲୁ।
ପାଣ୍ଡଵୈଃ ପଞ୍ଚଭିଃ ସାର୍ଧଂ ସାତ୍ଯକେନ ଚ ଧନ୍ଵିନା। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନସୁଖୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପାଞ୍ଚାଲୈଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃକ
ପାଞ୍ଚ ପାଣ୍ଡବ, ଧନୁର୍ଧର ସାତ୍ୟକି, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚାଳ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଚାରିପାଖରୁ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଭିଦ୍ଯମାନାଃ ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈଃ ସର୍ଵେ କାର୍ଷ୍ଣିପୁରୋଗମୈଃ। ଦ୍ରୋଣଦ୍ରୌଣିକୃତୈଃ ସାର୍ଧଂ ସର୍ଵେ ଶଲ୍ଯଶଲାଦଯଃ। ତାଵକାଃ ସମରେ ରାଜଞ୍ଜହୁର୍ଭୀଷ୍ମଂ ମହାମୃଧେ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଯୋଧା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଘାୟଲ ହେଲେ; ଡ୍ରୋଣ ଓ ଡ୍ରୋଣପୁତ୍ର, ଶଲ୍ୟ ଓ ଶଲ୍ବ ସହିତ; ତୁମ ଦଳ, ରାଜା, ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।
ସୌଵୀରାଃ କିତଵାଃ ପ୍ରାଚ୍ଯାଃପ୍ରତୀଚ୍ଯୋଦୀଚ୍ଯମାଲଵାଃ। ଅଭୀଷାହାଃ ଶୂରସେନାଃ ଶିବଯୋଽଥ ଵସାତଯଃ
ସୌବୀର, କିତବ, ପୂର୍ବଦିଗର, ପଶ୍ଚିମଦିଗର, ଉତ୍ତରଦିଗର, ମାଳବ, ଅଭୀଷାହ, ଶୂରସେନ, ଶିବି ଏବଂ ବସାତିମାନେ,
ସାଲ୍ଵାଶ୍ରଯାସ୍ତ୍ରିଗର୍ତାଶ୍ଚ ଅମ୍ବଷ୍ଠାଃ କେକଯୈଃ ସହ। ଦ୍ଵାଦଶୈତେ ଜନପଦାଃ ଶରାର୍ତା ଵ୍ରଣପୀଡିତାଃ। ସଂଗ୍ରାମେ ପ୍ରଜହୁର୍ଭୀଷ୍ମଂ ଯୁଧ୍ଯମାନାଃ କିରୀଟିନା
ସାଲ୍ବ, ତ୍ରିଗର୍ତ, ଅମ୍ବଷ୍ଠ, କେକୟ — ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଜନପଦ, ତୀରରେ ଆକ୍ରମିତ ଓ ଘାୟଲ ହୋଇ, ମୁକୁଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ସମୟରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ।
ତତସ୍ତମେକଂ ବହଵଃ ପରିଵାର୍ଯ ସମନ୍ତତଃ । ପରିକାଲ୍ଯ କୁରୂନ୍ସର୍ଵାଞ୍ଶରର୍ଷୈରଵାକିରନ୍
ତାପରେ ଅନେକ ଯୋଧା ସେ ଏକ ଜଣକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି, ସମସ୍ତ କୁରୁମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରି, ଶରର ଝାଡ଼ ଦେଇ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ନିପାତଯତ ଗୃହ୍ଣୀତ ଯୁଧ୍ଯଧ୍ଵମଵକୃନ୍ତତ। ଇତ୍ଯାସୀତ୍ତୁମୁଲଃ ଶବ୍ଦୋ ରାଜନ୍ଭୀଷ୍ମରଥଂ ପ୍ରତି
‘ମାର ଦିଅ! ଧର! ଯୁଦ୍ଧ କର! କାଟି ଦିଅ!’ — ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର, ରାଜା, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ରଥକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା।
ନିହତ୍ଯ ସମରେ ରାଜଞ୍ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ । ନ ତସ୍ଯାସୀଦନିର୍ଭିନ୍ନଂ ଗାତ୍ରେ ଦ୍ଵ୍ଯଙ୍ଗୁଲମନ୍ତରମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଯୋଧାକୁ ମାରି, ରାଜା, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶରୀରରେ ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଳ ଯତେ ଅଂଶ ଅପି ଅଘାୟଲ ରହିଲାନାହିଁ।
ଏଵଂଭୂତସ୍ତଵ ପିତା ଶରୈର୍ଵିଶକଲୀକୃତଃ। ଶିତାଗ୍ରୈଃ ଫଲ୍ଗୁନେନାଜୌ ପ୍ରାକ୍ଶିରାଃ ପ୍ରାପତଦ୍ରଥାତ୍
ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ତୁମ ପିତା, ଫଳ୍ଗୁନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତୀରରେ ଶରୀର ଭାଗ ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଣ୍ଡ ଆଗରେ ରଥରୁ ଖସି ପଡ଼ିଲେ।
କିଂଚିଚ୍ଛେଷେ ଦିନକରେ ପୁତ୍ରାଣାଂ ତଵ ପଶ୍ଯତାମ୍ । ହାହେତି ଦିଵି ଦେଵାନାଂ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ଚ ଭାରତ
ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ, ତୁମ ପୁଅମାନେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ, ହେ ଭାରତ, ଦେବମାନେ ଆକାଶରେ ଓ ଭୂପତିମାନେ ପୃଥିବୀରେ 'ହା ହା' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ପତମାନେ ରଥାଦ୍ଭୀଷ୍ମେ ବଭୂଵ ସୁମହାସ୍ଵନଃ । ସଂପତନ୍ତମଭିପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ପିତାମହମ୍
ଭୀଷ୍ମ ରଥରୁ ପଡିଯିବା ସମୟରେ ଏକ ବଡ ଶବ୍ଦ ହେଲା; ଏହି ମହାତ୍ମା ପିତାମହଙ୍କୁ ପଡିଯିବା ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଭୟଭିତ ହେଲେ।
ସହ ଭୀଷ୍ମେଣ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାପତନ୍ହୃଦଯାନି ନଃ । ସ ପପାତ ମହାବାହୁର୍ଵସୁଧାମନୁନାଦଯନ୍
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଭୂମିକୁ ଲୁଟିପଡିଲା; ସେ ମହାବାହୁ ଭୂମିରେ ଗୁଞ୍ଜି ଗୁଞ୍ଜି ପଡିଗଲେ।
ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜ ଇଵୋତ୍ସୃଷ୍ଟଃ କେତୁଃ ସର୍ଵଧନୁଷ୍ମତାମ୍ । ଧରଣୀଂ ନ ସ ପସ୍ପର୍ଶ ଶରସଙ୍ଘୈଃ ସମାଵୃତଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତିତ ପତାକା ପରି, ସମସ୍ତ ଧନୁର୍ଧରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମ ଶରର ଗୁଛରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେନି।
ଶଲତଲ୍ପେ ମହେଷ୍ଵାସଂ ଶଯାନଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍। ରଥାତ୍ପ୍ରପତିତଂ ଚୈନଂ ଦିଵ୍ଯୋ ଭାଵଃ ସମାଵିଶତ୍
ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ, ଏହି ମହା ଧନୁର୍ଧର, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରଥରୁ ପଡିଯିବା ପରେ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ବିଭୂଷିତ ହେଲେ।
ଅଭ୍ଯଵର୍ଷଚ୍ଚ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ପ୍ରାକମ୍ପତ ଚ ମେଦିନୀ । ପତନ୍ସ ଦଦୃଶେ ଚାପି ଦକ୍ଷିଣେନ ଦିଵାକରମ୍
ମେଘ ଝରି ଝରି ମ ବର୍ଷା ହେଲା, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା, ଭୀଷ୍ମ ପଡିଯିବାବେଳେ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣ ପାଖରେ ଦେଖାଗଲେ।
ସଂଜ୍ଞାଂ ଚୋପାଲଭଦ୍ଵୀରଃ କାଲଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଭାରତ । ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଚ ଶୁଶ୍ରାଵ ଦିଵ୍ଯା ଵାଚଃ ସମନ୍ତତଃ
ସେ ବୀର କାଳ ଚିନ୍ତା କରି ପୁନଃ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲେ, ହେ ଭାରତ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦିବ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ।
କଥଂ ମହାତ୍ମା ଗାଙ୍ଗେଯଃ ସର୍ଵଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ । କାଲକର୍ତା ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ
'ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚିବାବେଳେ କିପରି ତାଙ୍କର ଅନ୍ତ ହେଲା?'
ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମୀତି ଚ ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଧାରଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପ୍ରାଣାନ୍ପତିତିଽପି ମହୀତଲେ
ତେବେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଛି', ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ଘୋଷଣା କଲେ, 'ମୁଁ ଭୂମିରେ ପଡିଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଧରି ରହିବି।'
ଉତ୍ତରାଯଣମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ସୁଗତିପ୍ରତିକାଙ୍କ୍ଷଯା। ତସ୍ଯ ତନ୍ମତମାଜ୍ଞାଯ ଗହ୍ଗା ହିମଵତଃ ସୁତାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତରାୟଣ ଚାହିଁ ଏବଂ ଶୁଭ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରି, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ହିମାଳୟର ଜନ୍ମିଣୀ ଗଙ୍ଗା ଜାଣିଲେ।
ମହର୍ଷୀନ୍ହଂସରୂପେଣ ପ୍ରେଷଯାମାସ ତତ୍ର ଵୈ। ତତସ୍ତଂ ପ୍ରତି ତେ ହଂସାସ୍ତ୍ଵରିତା ମାନସୌକସଃ
ଗଙ୍ଗା ଏଠାରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ହଂସ ରୂପରେ ପଠାଇଲେ; ଏହି ମାନସ ସରୋବରରେ ବସୁଥିବା ହଂସମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁଃ ସହିତା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭୀଷ୍ମଂ କୁରୁପିତାମହମ୍। ଯତ୍ର ଶେତେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଶରତଲ୍ପେ ପିତାମହଃ
ସେମାନେ ଏକଠି ଭୀଷ୍ମ, କୁରୁମାନଙ୍କ ପିତାମହ, ଯେଉଁଠି ସେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟାନ ଅଛନ୍ତି, ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।