ସା ଵଧ୍ଯମାନା ସମରେ ପାଣ୍ଡୁସେନା ମହାତ୍ମଭିଃ । ତ୍ରାତାରଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛଦ୍ଵୈ ମଞ୍ଜମାନେଵ ନୌର୍ଜଂଲେ
ପାଣ୍ଡବ ସେନା, ମହାତ୍ମାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ ହେଉଥିବା, କୌଣସି ରକ୍ଷକ ପାଇଲାନାହିଁ; ସମୁଦ୍ରରେ ଭାସୁଥିବା ନୌକା ଭଳି ହେଇଗଲା।
ଯଥା ହି ଶୈଶିରଃ କାଲୋ ଗଵାଂ ମର୍ମାଣି କୃନ୍ତତି। ତଥା ପାଣ୍ଡୁସୁତାନାଂ ଵୈ ଭୀଷ୍ମୋ ମର୍ମାଣି କୃନ୍ତତି
ଯେପରି ଶୀତକାଳ ଗାଁଠିର ଜୀବନ ଅଂଶକୁ କାଟିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଭୀଷ୍ମ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଜୀବନ ଅଂଶକୁ କାଟିଦେଲେ।
ତଥୈଵ ତଵ ସୈନ୍ଯସ୍ଯ ପାର୍ଥେନ ଚ ମହାତ୍ମନା। ନଵମେଘପ୍ରତୀକାଶାଃ ପାତିତା ବହୁଧା ଗଜାଃ
ତୁମ ସେନାରେ ମହାତ୍ମା ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରା ନୂତନ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅନେକ ହାତୀ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପତିତ ହେଇଗଲେ।
ମୃଦ୍ଯମାନାଶ୍ଚ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପାର୍ଥେନ ନରଯୂଥପାଃ । ଇଷୁଭିସ୍ତାଡ୍ଯମାନାଶ୍ଚ ନାରାଚୈଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ପାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ନରପତିମାନେ ଚାପିଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ବାଣ ଓ ନାରାଚରେ ଆକ୍ରମିତ ହେଉଥିଲେ।
ପେତୁରାର୍ତସ୍ଵରଂ ଘୋରଂ କୃତ୍ଵା ତତ୍ର ମହାଗଜାଃ । ଆନଦ୍ଧାଭରଣୈଃ କାଯୈର୍ନିହତାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ଏଠାରେ ମହାହାତୀମାନେ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ନିହତ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର।
ଛନ୍ନମାଯୋଧନଂ ରେଜେ ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ସକୁଣ୍ଡଲୈଃ । ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ମହାରାଜ ମହାଵୀରଵରକ୍ଷଯେ
ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଅସ୍ତ୍ର ଓ କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇଥିଲା, ମହାଶୂରମାନଙ୍କ ବିନାଶ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ମହାରାଜ।
ଭୀଷ୍ମେ ଚ ଯୁଧି ଵିକ୍ରାନ୍ତେ ପାଣ୍ଡଵେ ଚ ଧନଞ୍ଜଯେ । ତେ ପରାକ୍ରାନ୍ତମାଲୋକ୍ଯ ରାଜନ୍ଯୁଧି ପିତାମହମ୍
ଭୀଷ୍ମ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧନଞ୍ଜୟ, ରାଜାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପିତାମହଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖି,
ଅଭ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ତେ ପୁତ୍ରାଃ ସର୍ଵେ ସୈନ୍ଯପୁରସ୍କୃତାଃ । ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିଧନଂ ଯୁଦ୍ଧେ ସ୍ଵର୍ଗଂ କୃତ୍ଵା ପରାଯଣମ୍
ତୁମ ପୁଅମାନେ ସେନା ନେଇ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି।
ପାଣ୍ଡଵାନଭ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ ତସ୍ମିନ୍ଵୀରଵରକ୍ଷଯେ । ପାଣ୍ଡଵାପି ମହାରାଜ ସ୍ମରନ୍ତୋ ଵିଵିଧାନ୍ବହୂନ୍
ସେମାନେ ମହାଶୂରମାନଙ୍କ ବିନାଶରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ; ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାରାଜ, ବିଭିନ୍ନ ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
କ୍ଲେଶାନ୍କୃତାନ୍ସପୁତ୍ରେଣ ତ୍ଵଯା ପୂର୍ଵଂ ନରାଧିପ । ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରଣେ ଶୂରା ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଯ ତତ୍ପରାଃ
ତୁମେ ଓ ତୁମ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୁଃଖ ସ୍ମରଣ କରି, ଶୂରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପାଇଁ ଅନୁଗତ ହେଇଗଲେ।
ତାଵକାଂସ୍ତଵ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଯୋଧଯନ୍ତି ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵତ୍। ସେନାପତିସ୍ତୁ ସମରେ ପ୍ରାହ ସେନାଂ ମହାରଥଃ
ତୁମ ସେନା ଓ ପୁଅମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ; ଏବଂ ସେନାପତି ଯୁଦ୍ଧରେ ସେନାକୁ କହିଲେ, ହେ ମହାରଥୀ।
ଅଭିଦ୍ରଵତ ଗାଙ୍ଗେଯଂ ସୋମକାଃ ସୃଞ୍ଜଯୈଃ ସହ । ସେନାପତିଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୋମକାଃ ସୃଞ୍ଜଯାଶ୍ଚ ତେ
ସୋମକ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କର; ସେନାପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୋମକ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ
ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ତ ଗାଙ୍ଗେଯଂ ଶରଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ସମାହତାଃ । ଵଧ୍ଯମାନସ୍ତତୋ ରାଜନ୍ପିତା ଶାନ୍ତନଵସ୍ତଵ
ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିବର୍ଷା ଭଳି ବାଣରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ି ଆସିଲେ; ଏହା ପରେ, ରାଜା, ତୁମର ପିତା ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଆକ୍ରମଣ ହେଉଥିଲେ।
ଅମର୍ଷଵଶମାପନ୍ନୋ ଯୋଧଯାମାସ ସୃଞ୍ଜଯାନ୍। ତସ୍ଯ କୀର୍ତିମତସ୍ତାତ ପୁରା ରାମେଣ ଧୀମତା
କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଭୀଷ୍ମ ଶୃଞ୍ଜୟମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧା, ତୁମ ପିତା, ଏପରି ଶସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାମଙ୍କଠାରେ ପାଇଥିଲେ।
ସଂପ୍ରଦତ୍ତାଽସ୍ତ୍ରଶିକ୍ଷା ଵୈ ପରାନୀକଵିନାଶନୀ । ସ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାମଧିଷ୍ଠାଯ କୁର୍ଵନ୍ତପରବଲକ୍ଷଯମ୍
ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଭୀଷ୍ମ ସେହି ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଶତ୍ରୁ ଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଅହନ୍ଯହନି ପାର୍ଥାନାଂ ଵୃଦ୍ଧଃ କୁରୁପିତାମହଃ । ଭୀଷ୍ମୋ ଦଶସହସ୍ରାଣି ଜଘାନ ପରଵୀରହା
ପ୍ରତିଦିନ, କୁରୁବଂଶର ବୃଦ୍ଧ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ, ଶତ୍ରୁ ନାୟକଙ୍କୁ ମାରି, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଦଶ ହଜାର ଯୋଧା ମାରିଦେଲେ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ଦଶମେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଦିଵସେ ଭରତର୍ଷଭ । ଏକୋ ଭୀଷ୍ମୋ ହି ମତ୍ସ୍ଯେଷୁ ପାଞ୍ଚାଲେଷୁ ଚ ସଂଯୁଗେ
କିନ୍ତୁ ଦଶମ ଦିନରେ, ଭାରତବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚାଳମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଭୀଷ୍ମ ଏକା ଅଟୁଟ ରହିଲେ।
ଗଜାଶ୍ଵମମିତଂ ହତ୍ଵା ହତ୍ଵା ସପ୍ତ ମହାରଥାନ୍ । ହତ୍ଵା ପଞ୍ଚସହସ୍ରାଣି ରଥାନାଂ ପ୍ରତିପାମହଃ
ଅସଂଖ୍ୟ ହାତୀ ଓ ଘୋଡା ମାରି, ସାତି ମହାରଥୀ ମାରି, ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ରଥକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ।
ନରାଣାଂ ଚ ମହାଯୁଦ୍ଧେ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ । ଦନ୍ତିନାଂ ଚ ସହସ୍ରାଣି ହଯାନାମଯୁତଂ ପୁନଃ
ସେହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଭୀଷ୍ମ ଚଉଦ ହଜାର ମଣିଷ, ଏକ ହଜାର ହାତୀ, ଏବଂ ଦଶ ହଜାର ଘୋଡାକୁ ପୁନି ମାରିଦେଲେ।
ଶିକ୍ଷବଲେନ ନ୍ଯହନତ୍ପିତା ତଵ ଵିଶାଂପତେ । ତତଃ ସର୍ଵମହୀପାନାଂ କ୍ଷପଯିତ୍ଵା ଵରୂଥିନୀମ୍
ଶିକ୍ଷାର ଶକ୍ତିରେ, ତୁମର ପିତା, ଜନମାନ୍ୟ ରାଜା, ସେମାନେ ମାରିଦେଲେ; ଏପରି, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେନାକୁ ନଷ୍ଟ କରି, ଭୀଷ୍ମ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ଵିରାଟସ୍ଯ ପ୍ରିଯୋ ଭ୍ରାତା ଶତାନୀକୋ ନିପାତିତଃ। ଶତାନୀକଂ ଚ ସମରେ ହତ୍ଵା ଭୀଷ୍ମଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ବିରାଟଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଶତାନୀକ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତାନୀକଙ୍କୁ ମାରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀଷ୍ମ ଆଗକୁ ଆସିଲେ।
ସହସ୍ରାଣି ମହାରାଜ ରାଜ୍ଞାଂ ଭଲ୍ଲୈରପାତଯତ୍। ଉଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ ସମରେ ଯୋଧା ଵିକ୍ରୋଶନ୍ତି ଧନଞ୍ଜଯମ୍
ମହାରାଜ, ଭୀଷ୍ମ ଅସଂଖ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ବାଣରେ ମାରିଦେଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଯୋଧାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଯେ ଚ କେଚନ ପାର୍ଥାନାମଭିଯାତା ଧନଞ୍ଜଯମ୍ । ରାଜାନୋ ଭୀଷ୍ମମାସାଦ୍ଯ ଗତାସ୍ତେ ଯମସାଦନମ୍
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ରାଜା ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଆଗକୁ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପଡ଼ି, ଯମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ।
କିରନ୍ଦଶ ଦିଶୋ ଭୀଷ୍ମଃ ଶରଜାଲୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ଅତୀତ୍ଯ ସେନାଂ ପାର୍ଥାନାମଵତସ୍ଥେ ଚମୂମୁଖେ
ଭୀଷ୍ମ ଦଶ ଦିଗକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାଣର ଜାଲି ଛାଡ଼ି, ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ଅଟକି, ଚମୂର ମୁହଁରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ସ କୃତ୍ଵା ସୁମହତ୍କର୍ମ ତସ୍ମିନ୍ଵୈ ଦଶମେଽହନି। ସେନଯୋରନ୍ତରେ ତିଷ୍ଠନ୍ପ୍ରଗୃହୀତଶରାସନଃ
ଦଶମ ଦିନରେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଭୀଷ୍ମ ଦୁଇଟି ସେନାର ମଧ୍ୟରେ, ଧନୁଷ ବାଣ ହାତରେ ଧରି ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ନ ଚୈନଂ ପାର୍ଥିଵାଃ କେଚିଚ୍ଛକ୍ତା ରାଜନ୍ନିରୀକ୍ଷିତୁମ୍ । ମଧ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଯଥା ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ତପନ୍ତଂ ଭାସ୍କରଂ ଦିଵି
ରାଜା, କୌଣସି ରାଜା ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ଦେଖିପାରିଲେନାହିଁ; ଗ୍ରୀଷ୍ମ ରୂପୀ ଆକାଶରେ ତପୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ତିନି ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ।
ଯଥା ଦୈତ୍ଯଚମୂଂ ଶକ୍ରସ୍ତାପଯାମାସ ସଂଯୁଗେ । ତଥା ଭୀଷ୍ମଃ ପାଣ୍ଡଵେଯାଂସ୍ତାପଯାମାସ ଭାରତ
ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ଦେତ୍ୟ ସେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜଳାଇଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଭୀଷ୍ମ ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ, ଭାରତ।
ତଥା ଚୈନଂ ପରାକ୍ରାନ୍ତମାଲୋକ୍ଯ ମଧୁସୂଦନଃ। ଉଵାଚ ଦେଵକୀପୁତ୍ରଃ ପ୍ରୀଯମାଣୋ ଧନଞ୍ଜଯମ୍
ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ମଧୁସୂଦନ ଦେବକୀପୁତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ଧନଞ୍ଜୟଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଏଷ ଶାନ୍ତନଵୋ ଭୀଷ୍ମଃ ସେନଯୋରନ୍ତରେ ସ୍ଥିତଃ । ସନ୍ନିହତ୍ଯ ବଲାଦେନଂ ଵିଜଯସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହି ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ, ଦୁଇଟି ସେନାର ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ରହିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରେ ଜୟ କରିଲେ, ତୁମର ଜୟ ନିଶ୍ଚିତ।
ବଲାତ୍ସଂସ୍ତମ୍ଭଯସ୍ଵୈନଂ ଯତ୍ରୈଷା ଭିଦ୍ଯତେ ଚମୂଃ । ନ ହି ଭୀଷ୍ମଶରାନନ୍ଯଃ ସୋଢୁମୁତ୍ସହତେ ଵିଭୋ
ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଚମୂ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି, ସେଠାରେ ଶକ୍ତିରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଅଟକା; କାରଣ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବାଣକୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସହିପାରିବେନାହିଁ।