ସେନଯୋରୁଭଯୋଶ୍ଚାପି ସମନ୍ତାଚ୍ଛ୍ରୂଯତେ ମହାନ୍। ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯସ୍ଯ ନିର୍ଘୋଷୋ ଗାଣ୍ଡୀଵସ୍ଯ ଚ ନିଃସ୍ଵନଃ
ଦୁଇ ପକ୍ଷର ସେନା ଚାରିପାଖରୁ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଶଂଖର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଏବଂ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷର ଟଣା ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି।
ଧ୍ରୁଵମାସ୍ଥାଯ ବୀଭତ୍ସୁରୁତ୍ତମାସ୍ତ୍ରାଣି ସଂଯୁଗେ। ଅପାସ୍ଯାନ୍ଯାନ୍ରଣେ ଯୋଧାନଭ୍ଯେଷ୍ଯତି ପିତାମହମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀଭତ୍ସୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ସେନାନୀମାନେଙ୍କୁ ଅଟଳ ଭାବେ ପଛକୁ ହଟାଇ, ସେ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦିଗରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଯିବେ।
ହୃଷ୍ଯନ୍ତି ରୋମକୂପାଣି ସୀଦତୀଵ ଚ ମେ ମନଃ । ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ମହାବାହୋ ଭୀଷ୍ମାର୍ଜୁନସମାଗମମ୍
ମୋ ଦେହର ଲୋମ ଉଠିଯାଉଛି, ମନ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି, ମହାବାହୁ, ଯେତେବେଳେ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମୁକାବିଲା ଭାବୁଛି।
ତଂ ଚେହ ନିକୃତିପ୍ରଜ୍ଞଂ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯଂ ପାପଚେତସମ୍ । ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ରଣେ ପାର୍ଥୋ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯାଯୋଧନଂ ଗତଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଚତୁର ଚିତ୍ତ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ ପାଞ୍ଚାଳୀପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ପାର୍ଥ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ପୁରା ଭୀଷ୍ମୋ ନାହଂ ହନ୍ଯାଂ ଶିଖଣ୍ଡିନମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀ ହ୍ଯେଷା ଵିହିତା ଧାତ୍ରା ଦୈଵାଚ୍ଚ ସ ପୁନଃ ପୁମାନ୍
ଭୀଷ୍ମ ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ, 'ମୁଁ ଶିଖଣ୍ଡିନକୁ ମାରିବିନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜଣେ ଜଣାଣୀ କରିଥିଲେ, ଯଦିଓ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେ ପୁଣି ପୁରୁଷ ହୋଇଛନ୍ତି।'
ଅସଂକଲ୍ପଧ୍ଵଜଶ୍ଚୈଵ ଯାଜ୍ଞସେନିର୍ମହାବଲଃ । ନ ଚାମଙ୍ଗଲିକେ ତସ୍ମିନ୍ପ୍ରହରେଦାପଗାସୁତଃ
ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯାଜ୍ଞସେନୀଙ୍କ ପତାକା ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ନଦୀପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଉପରେ ଆଘାତ କରିବେନାହିଁ।
ଏତଦ୍ଵିଚିନ୍ତଯାନସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ସୀଦତି ମେ ଭୃଶମ୍ । ଅଭ୍ଯୁଦ୍ଯତୋ ରଣେ ପାର୍ଥଃ କୁରୁଵୃଦ୍ଧମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ଏହି ସବୁ ଭାବି ମୋର ବୁଦ୍ଧି ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି; ପାର୍ଥ ଯୁଦ୍ଧରେ କୁରୁବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଛନ୍ତି।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ଯ ଚ କ୍ରୋଧୋ ଭୀଷ୍ମଶ୍ଚାର୍ଜୁନସଂଗତଃ । ମମ ଚାସ୍ତ୍ରସମାରମ୍ଭଃ ପ୍ରଜାନାମଶିଵଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଅର୍ଜୁନ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେବା, ଏବଂ ମୋର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ—ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅଶୁଭ ସୂଚନା।
ମନସ୍ଵୀ ବଲଵାଞ୍ଶୂରଃ କୃତାସ୍ତ୍ରୋଽଲଘୁଵିକ୍ରମଃ । ଦୂରପାତୀ ଦୃଢେଷୁଶ୍ଚ ନିମିତ୍ତଜ୍ଞଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ
ପାଣ୍ଡବ ଦୃଢ଼ ମନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୂରବୀର, ଅସ୍ତ୍ରଚଳନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସାହସରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର ଛାଡ଼ିପାରନ୍ତି, ତୀରରେ ଦୃଢ଼, ଓ ନିମିତ୍ତ ବୁଝିପାରନ୍ତି।
ଅଜେଯଃ ସମରେ ଚାପି ଦେଵୈରପି ସଵାସଵୈଃ । ବଲଵାନ୍ବୁଦ୍ଧିମାଂଶ୍ଚୈଵ ଜିତକ୍ଲେଶୋ ଯୁଧାଂ ଵରଃ
ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, କଷ୍ଟ ଜିତିଥିବା, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଵିଜଯୀ ଚ ରଣେ ନିତ୍ଯଂ ଭୈରଵାସ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ । `ଅଭ୍ଯୁଦ୍ଯତଂ ରଣେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୈରଵାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵମ୍ ।' ତସ୍ଯ ମାର୍ଗଂ ପରିହରନ୍ଦ୍ରୁତଂ ଗଚ୍ଛ ଯତଵ୍ରତ
ପାଣ୍ଡବ ସଦା ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ, ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଉପରେ ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ପଥ ଦ୍ରୁତ ଛାଡ଼ିଦିଅ, ନିଷ୍ଠାବାନ।
ପଶ୍ଯାଦ୍ଯୈତନ୍ମହାଘୋରେ ସଂଯୁଗେ ଵୈଶସଂ ମହତ୍। ହେମଚିତ୍ରାଣି ଶୂରଣାଂ ମହାନ୍ତି ଚ ଶୁଭାନି ଚ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ଏତେ ଭୟାନକ ବିନାଶ ଦେଖ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଶୂରମାନେଙ୍କ ବଡ଼ ଓ ଶୁଭ୍ର କବଚ।
କଵଚାନ୍ଯଵଦୀର୍ଯନ୍ତେ ଶରୈଃ ସନ୍ନତପର୍ଵଭିଃ । ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ ଚ ଧ୍ଵଜାଗ୍ରାଣି ତୋମରାଶ୍ଚ ଧନୂଂଷି ଚ
ବାଙ୍କା ପ୍ରାଣ୍ତ ଥିବା ତୀରରେ କବଚ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି; ପତାକା ଶୀର୍ଷ, ତୋମର ଓ ଧନୁଷ ଛିଣ୍ଡାଯାଉଛି।
ପ୍ରାସାଶ୍ଚ ଵିମଲାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାଃ ଶକ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ କନକୋଜ୍ଜ୍ଵଲାଃ । ଵୈଜଯନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ନାଗାନାଂ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧେନ କିରୀଟିନା
ନିର୍ମଳ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବଣ୍ଡା, ସୁନାରେ ଚମକୁଥିବା ଶକ୍ତି, ଏବଂ ହାତୀମାନେଙ୍କ ଜୟପତାକା, କ୍ରୋଧିତ ମୁକୁଟଧାରୀ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଉଛି।
ନାଯଂ ସଂରକ୍ଷିତୁଂ କାଲଃ ପ୍ରାଣାନ୍ପୁତ୍ରୋପଜୀଵିଭିଃ । ଯାହି ସ୍ଵର୍ଗଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଯଶସେ ଵିଜଯାଯ ଚ
ଏହି ସମୟ ପୁଅ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ସ୍ୱର୍ଗ, ଯଶ ଓ ବିଜୟ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଆଗେ ବଢ଼।
ରଥନାଗହଯାଵର୍ତାଂ ମହାଘୋରାଂ ସୁଦୁର୍ଗମାମ୍ । ରଥେନ ସଂଗ୍ରାମନଦୀଂ ତରତ୍ଯେଷ କପିଧ୍ଵଜଃ
ଏହି କପିପତାକାଧାରୀ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତି ଦୁର୍ଗମ ଯୁଦ୍ଧନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଛନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯତା ଦମୋ ଦାନଂ ତପଶ୍ଚ ଚରିତଂ ମହତ୍। ଇହୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ ପାର୍ଥେ ଭ୍ରାତା ଯସ୍ଯ ଧନଞ୍ଜଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଦାନ ଓ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା—ଏହି ସବୁ ପାର୍ଥରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଯାହାଙ୍କ ଭାଇ ଧନଞ୍ଜୟ।
ଭୀମସେନଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ରୌ ଚ ପାଣ୍ଡଵୌ । ଵାସୁଦେଵଶ୍ଚ ଵାର୍ଷ୍ଣେଯୋ ଯସ୍ଯ ନାଥୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଭୀମସେନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଓ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ ବାସୁଦେବ—ଏହିମାନେ ଯାହାଙ୍କ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯୈଷ ମନ୍ଯୁପ୍ରଭଵୋ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଦୁର୍ମତେଃ । ତପୋଭାଵିତଦେହସ୍ଯ କୋପୋ ଦହତି ଵାହିନୀମ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅର ଦୁଷ୍ଟ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି କ୍ରୋଧ, ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ୟାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶରୀର ଅଛି, ସେ ଅଗ୍ନି ପରି ସେନାକୁ ଜଳାଇ ଦେଉଛି।
ଏଷ ସଂଦୃଶ୍ଯତେ ପାର୍ଥୋ ଵାସୁଦେଵଵ୍ଯପାଶ୍ରଯଃ । ଦାରଯନ୍ସର୍ଵସୈନ୍ଯାନି ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଣି ସର୍ଵଶଃ
ଏଠାରେ ପାର୍ଥ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, କୌରବ ସେନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭଙ୍ଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଏତଦାଲୋକ୍ଯତେ ସୈନ୍ଯଂ କ୍ଷୋଭ୍ଯମାଣଂ କିରୀଟିନା । ମହୋର୍ମିନଦ୍ଧଂ ସୁମହତ୍ତିମିନେଵ ମହାଜଲମ୍
ମୁକୁଟଧାରୀ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ସେନା, ବଡ଼ ମାଛ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତଳ ହୋଇଥିବା ବଡ଼ ଜଳରାଶି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି।
ହାହାକିଲକିଲାଶବ୍ଦାଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଚ ଚମୂମୁଖେ । ଯାହି ପାଞ୍ଚାଲଦାଯାଦମହଂ ଯାସ୍ଯେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ମୁହାଁରେ 'ହାହା' ଓ 'କିଲକିଲା' ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି; 'ପଞ୍ଚାଳ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଯାଉ', 'ମୁଁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଯାଉଛି' ଭାବରେ କହାଯାଉଛି।
ଦୁର୍ଗମଂ ହ୍ଯନ୍ତରଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯୂହସ୍ଯାମିତତେଜସଃ । ସମୁଦ୍ରକୁକ୍ଷିପ୍ରତିମଂ ସର୍ଵତୋଽତିରଥୈଃ ସ୍ଥିତୈଃ
ରାଜାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟୁହର ମଧ୍ୟ ଅଂଶ ଅତି ଦୁର୍ଗମ ଓ ଅପାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଭରିଥିବା, ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀରତା ପରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଧାମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ସାତ୍ଯକିଶ୍ଚାଭିମନ୍ଯୁଶ୍ଚ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନଵୃକୋଦରୌ । ପର୍ଯରକ୍ଷନ୍ତ ରାଜାନଂ ଯମୌ ଚ ମନୁଜେଶ୍ଵରମ୍
ସାତ୍ୟକି, ଅଭିମନ୍ୟୁ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଭୀମ ଓ ଯମ ଦ୍ୱିତୀୟ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଉପେନ୍ଦ୍ରସଦୃଶଶ୍ଯାମୋ ମହାଶାଲ ଇଵୋଦ୍ଗତଃ । ଏଷ ଗଚ୍ଛତ୍ଯନୀକାଗ୍ରେ ଦ୍ଵିତୀଯ ଇଵ ଫଲ୍ଗୁନଃ
ଉପେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶ୍ୟାମ ଓ ବଡ଼ ଗଛ ପରି ଉଠିଥିବା, ସେ ସେନାର ଆଗରେ ଏଗୁଉଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଜୁନ ପରି।
ଉତ୍ତମାସ୍ତ୍ରାଣି ଚାଧତ୍ସ୍ଵ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ମହଦ୍ଧନୁଃ । ପାର୍ଷତଂ ଯାହି ରାଜାନଂ ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ଚ ଵୃକୋଦରମ୍
ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବଡ଼ ଧନୁ ନେଇ, ପୃଷତ ରାଜାଙ୍କୁ ଯାଉ ଓ ଭୀମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କର।
କୋ ହି ନେଚ୍ଛେତ୍ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଜୀଵନ୍ତଂ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ । କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମଂ ତୁ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତତସ୍ତ୍ଵାଂ ନିଯୁନଜ୍ମ୍ଯହମ୍
କିଏ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ଅନେକ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେନି? କିନ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମକୁ ଭାବି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଦେଉଛି।
ଏଷ ଚାତିରଣେ ଭୀଷ୍ମୋ ଦହତେ ଵୈ ମହାଚମୂମ୍ । ଯୁଦ୍ଧେଷୁ ସଦୃଶସ୍ତାତ ଯମସ୍ଯ ଵରୁଣସ୍ଯ ଚ
ଏଠାରେ ଭୀଷ୍ମ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାକୁ ଦହି ଦେଉଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ତିନି ଯମ ଓ ଵରୁଣ ପରି ସମାନ।
ପୁତ୍ରଂ ସମନୁଶାସ୍ଯୈଵଂ ଭାରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ମହାରଣେ ମହାରାଜ ଧର୍ମରାଜମଯୋଧଯତ୍
ପୁଅକୁ ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଭାରଦ୍ୱାଜ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଧର୍ମରାଜ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ଭଗଦତ୍ତଃ କୃପଃ ଶଲ୍ଯଃ କୃତଵର୍ତା ତଥୈଵ ଚ। ଵିନ୍ଦାନୁଵିନ୍ଦାଵାଵନ୍ତ୍ଯୌ ସୈନ୍ଧଵଶ୍ଚ ଜଯଦ୍ରଥଃ
ଭଗଦତ୍ତ, କୃପ, ଶଳ୍ୟ, କୃତବର୍ମା, ଭିନ୍ଦ ଓ ଅନୁଭିନ୍ଦ ଅବନ୍ତିର, ସିନ୍ଧୁର ରାଜା ଓ ଜୟଦ୍ରଥ,