ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଯୋଗଂ ଜ୍ଞାନେନ ସୋଽପଶ୍ଯତ୍ସର୍ଵମନ୍ତତଃ
ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଖିପାରିଲେ।
ନିଷ୍ପ୍ରଭେଽସ୍ମିନ୍ନିରାଲୋକେ ସର୍ଵତସ୍ତମସା ଵୃତେ। ବୃହଦଣ୍ଡମଭୂଦେକଂ ପ୍ରଜାନାଂ ବୀଜମଵ୍ଯଯମ୍
ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକହୀନ ସ୍ଥାନରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅନ୍ଧାରେ ଢାକି ରହିଥିବା, ଏକ ବିଶାଳ ଅଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅବିନାଶୀ ବୀଜ।
ଯୁଗସ୍ଯାଦିନିମିତ୍ତଂ ତନ୍ମହଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତ। ଵ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତଚ୍ଛ୍ରୂଯତେ ସତ୍ଯଂଜ୍ଯୋତିର୍ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍
ଏହି ମହାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯୁଗ ଆରମ୍ଭର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାରେ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ, ଆଲୋକ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ବ୍ରହ୍ମ।
ଅଦ୍ଭୁତଂ ଚାପ୍ଯଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ସମତାଂ ମତମ୍। ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଯତ୍ତତ୍ସଦସଦାତ୍ମକମ୍
ଏହାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ସମସ୍ତଠାରେ ସମତାର ସାର; ଏହା ଅପ୍ରକଟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କାରଣ, ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁର ମିଶ୍ର ରୂପ।
ଯସ୍ମିନ୍ପିତାମହୋ ଜଜ୍ଞେ ପ୍ରଭୁରେକଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ବ୍ରହ୍ମା ସୁରଗୁରୁଃ ସ୍ଥାଣୁର୍ମନୁଃ କଃ ପରମେଷ୍ଠ୍ଯଥ
ଏହିଠାରୁ ପିତାମହ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା: ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନ୍ୟ ଗୁରୁ, ସ୍ଥାଣୁ, ମନୁ, କ ଓ ପରମେଷ୍ଠୀ।
ପ୍ରାଚେତସସ୍ତଥା ଦକ୍ଷୋ ଦକ୍ଷପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ସପ୍ତଵୈ। ତତଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ପ୍ରାଭଵନ୍ନେକଵିଂଶତିଃ
ତେଣୁ ପ୍ରାଚେତସ, ଡକ୍ଷ ଓ ଡକ୍ଷଙ୍କ ସାତିଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାପରେ ଏକୋଇଶିଜଣ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।
ପୁରୁଷଶ୍ଚାପ୍ରମେଯାତ୍ମା ଯଂ ସର୍ଵଋଷଯୋ ଵିଦୁ। ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ତଥାଽଽଦିତ୍ଯା ଵସଵୋଽଥାଶ୍ଵିନାଵପି
ଏବଂ ସେଇ ପୁରୁଷ, ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଅପରିମାପ୍ୟ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଋଷି ଜାଣନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ ଓ ଆଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଯକ୍ଷାଃ ସାଧ୍ଯାଃ ପିଶାଚାଶ୍ଚ ଗୁହ୍ଯକାଃ ପିତରସ୍ତଥା। ତତଃ ପ୍ରସୂତା ଵିଦ୍ଵାଂସଃ ଶିଷ୍ଟା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିସତ୍ତମାଃ
ଯକ୍ଷ, ସାଧ୍ୟ, ପିଶାଚ, ଗୁହ୍ୟକ ଓ ପିତୃମାନେ; ତାପରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ପଣ୍ଡିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ।
ମହର୍ଷଯଶ୍ଚ ବହଵଃ ସର୍ଵୈଃ ସମୁଦିତା ଗୁଣୈଃ। ଆତୋ ଦ୍ଯୌଃ ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଦିଶସ୍ତଯା
ଏବଂ ଅନେକ ମହାର୍ଷି, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମଧ୍ୟାକାଶ ଓ ଦିଗ୍ବଳୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ସଂଵତ୍ସରର୍ତଵୋ ମାସାଃ ପକ୍ଷାହୋରାତ୍ରଯଃ କ୍ରମାତ୍। ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ତତ୍ସର୍ଵଂ ସଂଭୂତଂ ଲୋକସାକ୍ଷିକମ୍
ବର୍ଷ, ଋତୁ, ମାସ, ପକ୍ଷ, ଦିନ ଓ ରାତି ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ; ଏହାଛଡ଼ା ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେସବୁ ଲୋକଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ଯଦିଦଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କିଂଚିଦ୍ବୂତଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍। ପୁନଃସଂକ୍ଷିପ୍ଯତେ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ଯୁଗକ୍ଷଯେ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜଡ଼ ବା ଚେତନ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଯୁଗ ଶେଷ ଆସିଲେ ପୁଣି ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ।
ଯଥର୍ତୁଷ୍ଵୃତୁଲିଙ୍ଗାନି ନାନାରୂପାଣି ପର୍ଯଯେ। ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତାନି ତାନ୍ଯେଵ ତଥା ଭାଵା ଯୁଗାଦିଷୁ
ଯେପରି ଋତୁମାନେ ଆସିବା ଯିବାରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଏଵମେତଦନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଭୂତସଂଘାତକାରକମ୍। ଅନାଦିନିଧନଂ ଲୋକେ ଚକ୍ରଂ ସଂପରିଵର୍ତତେ
ଏହିପରି, ଆଦି ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକାଠି ହେବାର କାରଣ ଏହି ଚକ୍ର ସଦା ଲୋକରେ ଘୂରିବାରେ ରହିଛି।
ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଛତାନି ଚ। ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ଦେଵନାଂ ସୃଷ୍ଟିଃ ସଂକ୍ଷେପଲକ୍ଷଣା
ତେଇତିସ ହଜାର, ତେଇତିସ ଶତ ଓ ତେଇତିସ ଦେବତା—ଏହିପରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗଣନାରେ ସେମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।
ଦିଵଃ ପୁତ୍ରୋ ବୃହଦ୍ଭାନୁଶ୍ଚକ୍ଷୁରାତ୍ମା ଵିଭାଵସୁଃ। ସଵିତା ସ ଋଚୀକୋଽର୍କୋ ଭାନୁରାଶାଵହୋ ରଵିଃ
ଦିବ୍ୟ ପୁତ୍ର ବୃହଦ୍ଭାନୁ, ଯିଏ ଚକ୍ଷୁ, ଆତ୍ମା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକର ମୂଳ; ସେଇ ସବିତା, ଋଚୀକ, ଅର୍କ, ଭାନୁ, ଆଶାକୁ ଆନୁଥିବା ରବି।
ପୁତ୍ରା ଵିଵସ୍ଵତଃ ସର୍ଵେ ମନୁସ୍ତେଷାଂ ତଥାଽଵରଃ। ଦେଵଭ୍ରାଟ୍ ତନଯସ୍ତସ୍ଯ ସୁଭ୍ରାଡିତି ତତଃ ସ୍ମୃତଃ
ବିବସ୍ବତଙ୍କ ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ଜଣାଶୁଣା, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନୁ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଦେବଭୃତ୍, ଯାହାକୁ ସୁଭ୍ରାଟ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସୁଭ୍ରାଜସ୍ତୁ ତ୍ରଯଃ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରଜାଵନ୍ତୋ ବହୁଶ୍ରୁତାଃ। ଦଶଜ୍ଯୋତିଃ ଶତଜ୍ଯୋତିଃ ସହସ୍ରଜ୍ଯୋତିରେଵ ଚ
ସୁଭ୍ରାଟଙ୍କ ତିନିଜଣ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାବାନ୍ ଓ ବହୁତ ଶିଖିଥିବା; ଦଶଜ୍ୟୋତି, ଶତଜ୍ୟୋତି ଓ ସହସ୍ରଜ୍ୟୋତି।
ଦଶପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ଦଶଜ୍ଯୋତେର୍ମହାତ୍ମନଃ। ତତୋ ଦଶଗୁଣାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଶତଜ୍ଯୋତେରିହାତ୍ମଜାଃ
ମହାତ୍ମା ଦଶଜ୍ୟୋତିଙ୍କ ଦଶ ହଜାର ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ଶତଜ୍ୟୋତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ସେଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଥିଲେ।
ଭୂଯସ୍ତତୋ ଦଶଗୁଣାଃ ସହସ୍ରଜ୍ଯୋତିଷଃ ସୁତାଃ। ତେଭ୍ଯୋଽଯଂ କୁରୁଵଂଶଶ୍ଚ ଯଦୂନାଂ ଭରତସ୍ଯ ଚ
ସହସ୍ରଜ୍ୟୋତିଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୁରୁ, ଯଦୁ ଓ ଭରତ ଓଁଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଯଯାତୀକ୍ଷ୍ଵାକୃଵଂଶଶ୍ଚ ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ। ସଂଭୂତା ବହଵୋ ଵଂଶା ଭୂତସର୍ଗାଃ ସୁଵିସ୍ତରାଃ
ଯୟାତି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ସମସ୍ତ ରାଜା ଋଷିମାନେଠାରୁ ବହୁତ ଓଁଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେମାନେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଥିଲେ।
ଭୂତସ୍ଥାନାନି ସର୍ଵାଣି ରହସ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ଚ ଯତ୍। ଵେଦା ଯୋଗଃ ସଵିଜ୍ଞାନୋ ଧର୍ମୋଽର୍ଥଃ କାମ ଏଵ ଚ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନିବାସସ୍ଥାନ, ତିନିପ୍ରକାର ଗୁପ୍ତତା, ବେଦ, ଜ୍ଞାନସହିତ ଯୋଗ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—
ଧର୍ମାର୍ଥକାମଯୁକ୍ତାନି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଲୋକଯାତ୍ରାଵିଧାନ ଚ ସର୍ଵ ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟଵାନୃଷିଃ
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଭରିଥିବା ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଲୋକର ଚଳାଚଳ ନିୟମ—ଏ ସବୁକୁ ଋଷି ଦେଖିଥିଲେ।
ନୀତିର୍ଭରତଵଂଶସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ।' ଇତିହାସାଃ ସହଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଵିଵିଧାଶ୍ରୁତଯୋଽପି ଚ
ଭାରତ ବଂଶର ନୀତି, ସେହି ବଂଶର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର, ଇତିହାସ ଓ ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ କଥାମାନେ—
ଇହ ସର୍ଵମନୁକ୍ରାନ୍ତମୁକ୍ତଂ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍। `ସଂକ୍ଷେପେଣେତିହାସସ୍ଯ ତତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ଵିସ୍ତରମ୍
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କଥା କ୍ରମିକ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି, ଗ୍ରନ୍ଥର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଇତିହାସ କୁହାଯିବ, ପରେ ବିସ୍ତାରରେ।
ଵିସ୍ତୀର୍ଯୈତନ୍ମହଜ୍ଜ୍ଞାନମୃଷିଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ଚାବ୍ରଵୀତ୍। ଇଷ୍ଟଂ ହି ଵିଦୁଷାଂ ଲୋକେ ସମାସଵ୍ଯାସଧାରଣମ୍
ଋଷି ଏହି ମହାଜ୍ଞାନକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ପୁନି ସଂକ୍ଷେପ କଲେ; କାରଣ, ଜଗତର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତାର, ଦୁହିଁକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।
ମନ୍ଵାଦି ଭାରତଂ କେଚିଦାସ୍ତୀକାଦି ତଥାଽପରେ। ତଥୋପରିଚରାଦ୍ଯନ୍ଯେ ଵିପ୍ରାଃ ସମ୍ଯଗଧୀଯିରେ
କିଛି ଲୋକ ମନୁଠାରୁ ଭାରତ କଥା କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଆସ୍ତୀକଠାରୁ, ଆଉ କିଛି ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପରିଚରଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ଵିଵିଧଂ ସଂହିତାଜ୍ଞାନଂ ଦୀପଯନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ। ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁଂ କୁଶଲାଃ କେଚିଦ୍ଗ୍ରନ୍ଥାନ୍ଧାରଯିତୁଂ ପରେ
ବିଭିନ୍ନ ସଂହିତା ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ; କିଛି ଉତ୍ତମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ରଖିପାରନ୍ତି।
ତପସା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଵ୍ଯସ୍ଯ ଵେଦଂ ସନାତନମ୍। ଇତିହାସମିମଂ ଚକ୍ରେ ପୁଣ୍ଯଂ ସତ୍ଯଵତୀତ୍ସୁତଃ
ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାସ ଚିରଂଜୀବୀ ବେଦକୁ ବିଭାଜିତ କରି, ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଓ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ରଚନା କଲେ।
ପରାଶରାତ୍ମଜୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଃ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ। ମାତୁର୍ନିଯୋଗାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ମା ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ
ପରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ, ମାଆଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଓ ଧୀର ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କ ଚାହାଣିରେ—
କ୍ଷେତ୍ରେ ଵିଚିତ୍ରଵୀର୍ଯସ୍ଯ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନଃ ପୁରା। ତ୍ରୀନଗ୍ନୀନିଵ କୌରଵ୍ଯାଞ୍ଜନଯାମାସ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବାବେଳେ, କୌରବ ବଂଶର ତିନିଜଣ ପୁତ୍ରକୁ ଅଗ୍ନିତ୍ରୟ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।