ଵିମୃଦ୍ଗତସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ପାଣ୍ଡୁସେନା- ମସ୍ତଂ ଜଗାମାଥ ସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ। ତତୋ ହି ଭୀଷ୍ମଃ ସବଲାନ୍ସସୈନ୍ଯା- ନ୍ନ୍ଯଵାରଯତ୍ପାଣ୍ଡୁସୁତାଞ୍ଶରୌଘୈଃ
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବ ଶେନା ଚିଁଡ଼ାଯାଇ, ହଜାର କିରଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅସ୍ତମାନେ; ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ ଶରବର୍ଷାରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଶେନାକୁ ରୋକି ଦେଲେ।
ମନୋଽଵହାରଂ ପ୍ରତି ସଂବଭୂଵ
ମନମାନେ ହଟିଯାଇଥିଲେ।
ଯୁଧ୍ଯତାମେଵ ତେଷାଂ ତୁ ଭାସ୍କରେଽସ୍ତମୁପାଗତେ। ସନ୍ଧ୍ଯା ସମଭଵଦ୍ଧୋରା ନାପଶ୍ଯାମ ତତୋ ରଣମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା; ତାପରେ, ଭାରତ, ଭୟଙ୍କର ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଗଲା, ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ସଂଦୃଶ୍ଯ ଭାରତ। ଵଧ୍ଯମାନଂ ଚ ଭୀଷ୍ମେଣ ତ୍ଯକ୍ତାସ୍ତ୍ରଂ ଭଯଵିହ୍ଵଲମ୍
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସନ୍ଧ୍ୟା ଦେଖିଲେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶେନା ମାରାଯାଉଥିବା, ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଭୟରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇଥିବା।
ସ୍ଵସୈନ୍ଯଂ ଚ ପରାଵୃତ୍ତଂ ପଲାଯନପରାଯଣମ୍। ଭୀଷ୍ମଂ ଚ ଯୁଧି ସଂରବ୍ଧଂ ପୀଡଯନ୍ତଂ ମହାରଥମ୍
ତାଙ୍କ ନିଜ ଶେନା ପଛକୁ ହଟିଯାଉଥିବା, ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ଭୀଷ୍ମ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମହାରଥୀଙ୍କୁ ଦବାଇ ଦେଉଥିବା।
ସୋମକାଂଶ୍ଚ ଜିତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିରୁତ୍ସାହାନ୍ମହାରଥାନ୍। ` ନିଶାମୁଖଂ ଚ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଘୋରରୂପଂ ଭଯାନକମ୍।' ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ତତୋ ରାଜ୍ଞାମପହାରମକାରଯତ୍
ସୋମକମାନେ ହାରିଯାଇଥିବା, ମହାରଥୀମାନେ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇଥିବା, ଭୟଙ୍କର ରାତିର ଆଗମନ ଦେଖି, ରାଜା ଚିନ୍ତା କରି ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ହଟିବା ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ।
ତତୋଽପହାରଂ ସୈନ୍ଯାନାଂ ଚକ୍ରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ତଥୈଵ ତଵ ସୈନ୍ଯାନାମପହାରେ ହ୍ଯଭୂତ୍ତଦା
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଇପକ୍ଷର ସେନାକୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ସେହିପରି ତୁମ ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ଫେରିଗଲେ।
ତତୋଽପହାରଂ ସୈନ୍ଯାନାଂ କୃତ୍ଵା ତତ୍ର ମହାରଥାଃ । ନ୍ଯଵିଶନ୍ତ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଗ୍ରାମେ କ୍ଷତଵିକ୍ଷତାଃ
ସେନାକୁ ହଟାଇଦେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ମହାବୀରମାନେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ସମରେ କର୍ମ ଚିନ୍ତଯାନାସ୍ତୁ ପାଣ୍ଡଵାଃ । ନାଲଭନ୍ତ ତଦା ଶାନ୍ତିଂ ଭୀଷ୍ମବାଣପ୍ରପୀଡିତାଃ
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
ଭୀଷ୍ମୋଽପି ସମରେ ଜିତ୍ଵା ପାଣ୍ଡଵାନ୍ସହ ସୃଞ୍ଜଯାନ୍। ପୂଜ୍ଯମାନସ୍ତଵ ସୁତୈର୍ଵନ୍ଦ୍ଯମାନଶ୍ଚ ଭାରତ
ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ହାରିଗଲାପରେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ତୁମ ପୁଅମାନେ ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ନ୍ଯଵିଶତ୍କୁରୁଭିଃ ସାର୍ଧଂ ହୃଷ୍ଟରୂପୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ତତୋ ରାତ୍ରିଃ ସମଭଵତ୍ସର୍ଵଭୂତପ୍ରମୋହିନୀ
ସେ ଭୀଷ୍ମ କୁରୁମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୁହଁ ହେବା ରାତି ଆସିଗଲା।
ତସ୍ମିନ୍ରାତ୍ରିମୁଖେ ଘୋରେ ପାଣ୍ଡଵା ଵୃଷ୍ଣିଭିଃ ସହ । ସୃଞ୍ଜଯାଶ୍ଚ ଦୁରାଧର୍ଷା ମନ୍ତ୍ରାଯ ସମୁପାଵିଶନ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର ରାତି ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ବୃଷ୍ଣି ଓ ଦୁର୍ଜୟ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ସହିତ ମିଳି ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ବସିଲେ।
ଆତ୍ମନିଃଶ୍ରେଯସଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ମହାବଲାଃ। ମନ୍ତ୍ରଯାମାସୁରଵ୍ଯଗ୍ରା ମନ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚଯକୋଵିଦାଃ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସମୟ ଆସିଥିବାରୁ, ଦକ୍ଷତାର ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ଚିରଂ ନୃପ । ଵାସୁଦେଵଂ ସମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵଚନଂ ଚେଦମାଦଦେ
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆଲୋଚନା କରି, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି କଥା କହିଲେ।
କୃଷ୍ଣ ପଶ୍ଯ ମାହାତ୍ମାନଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଭୀମପରାକ୍ରମମ୍ । ଗଜଂ ନଲଵନାନୀଵ ଵିମୃଦ୍ଗନ୍ତଂ ବଲଂ ମମ
କୃଷ୍ଣ, ଦେଖ, ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଭୀମଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ସମାନ; ସେ ମୋର ସେନାକୁ ଏମିତି ଚାପି ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ କଣ୍ଟା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦଳିଦେଉଛି।
ନ ଚୈଵୈନଂ ମହାତ୍ମାନମୁତ୍ସହାମୋ ନିରୀକ୍ଷିତୁମ୍ । ଲେଲିହ୍ଯମାନଂ ସୈନ୍ଯେଷୁ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧମିଵ ପାଵକମ୍
ଆମେ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ସେ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦହୁଛନ୍ତି।
ଯଥା ଘୋରୋ ମହାନାଗସ୍ତକ୍ଷକୋ ଵୈ ଵିଷୋଲ୍ବଣଃ। ତଥା ଭୀଷ୍ମୋ ରଣେ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଶସ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଷରେ ପ୍ରଚୁର ତକ୍ଷକ ନାଗ, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଭୀଷ୍ମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଗୃହୀତଚାପଃ ସମରେ ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ନିଶିତାଞ୍ଛରାନ୍। ଶକ୍ଯୋ ଜେତୁଂ ଯମଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଜ୍ରପାଣିଶ୍ଚ ଦେଵରାଟ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷ୍ ଧରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ୁଥିବା ସମୟରେ, କ୍ରୁଧ୍ଧ ଯମ ବା ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ଵରୁଣଃ ପାଶଭୃଚ୍ଚାପି ସଗଦୋ ଵା ଧନେଶ୍ଵରଃ । ନ ତୁ ଭୀଷ୍ମଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶକ୍ଯୋ ଜେତୁଂ ମହାହଵେ
ପାଶଧାରୀ ବରୁଣ ବା ଗଦାଧାରୀ କୁବେର, କିମ୍ବା ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧିତ ଭୀଷ୍ମ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ କେହି ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।
ସୋଽହମେଵଂ ଗତେ କୃଷ୍ଣ ନିମଗ୍ନଃ ଶୋକସାଗରେ। ଆତ୍ମନୋ ବୁଦ୍ଧିଦୌର୍ବଲ୍ଯାଦ୍ଭୀଷ୍ମମାସାଦ୍ଯ ସଂଯୁଗେ
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିର ଦୁର୍ବଳତାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି।
ଵନଂ ଯାସ୍ଯାମି ଦୁର୍ଧର୍ଷ ଶ୍ରେଯୋ ଵୈ ତତ୍ର ମେ ଗତମ୍ । ନ ଯୁଦ୍ଧଂ ରୋଚତେ କୃଷ୍ଣ ହନ୍ତି ଭୀଷ୍ମୋ ହି ନଃ ସଦା
ହେ ଦୁର୍ଜୟ, ମୁଁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଯୁଦ୍ଧ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, କୃଷ୍ଣ, କାରଣ ଭୀଷ୍ମ ସବୁବେଳେ ଆମକୁ ହତ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।
ଯଥା ପ୍ରଜ୍ଵଲିତଂ ଵହ୍ନିଂ ପତଙ୍ଗଃ ସମଭିଦ୍ରଵନ୍। ଏକତୋ ମୃତ୍ଯୁମଭ୍ଯେତି ତଥାଽହଂ ଭୀଷ୍ମମେଯିଵାନ୍
ଯେପରି ଏକ ପତଙ୍ଗ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖି ଦୌଡ଼ିଯାଇ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେ, ସେପରି ମୁଁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲିଛି।
କ୍ଷଯଂ ନୀତୋଽସ୍ମି ଵାର୍ଷ୍ଣେଯ ରାଜ୍ଯହେତୋଃ ପରାକ୍ରମୀ । ଭ୍ରାତରଶ୍ଚୈଵ ମେ ଶୁରାଃ ସାଯକୈର୍ଭୃଶପୀଡିତାଃ
ହେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶୀ, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ମୋର ପ୍ରଭଳ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ବାଣରେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ମତ୍କୃତେ ଭ୍ରାତୃସୌହାର୍ଦାଦ୍ରାଜ୍ଯଭ୍ରଷ୍ଟା ଵନଂ ଗତାଃ। ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟା ତଥା କୃଷ୍ଣା ମତ୍କୃତେ ମଧୁସୂଦନ
ମୋ ପାଇଁ, ଭାଇମାନେ ଭାଇଚାରା ଦେଖାଇ ରାଜ୍ୟ ହରାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଲିଗଲେ; ଏଭଳି ଭାବରେ କୃଷ୍ଣା ମଧ୍ୟ, ମଧୁସୂଦନ, ମୋ ପାଇଁ ବହୁତ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛନ୍ତି।
ଜୀଵିତଂ ବହୁ ମନ୍ଯେଽହଂ ଜୀଵିତଂ ହ୍ଯଦ୍ଯ ଦୁର୍ଲଭମ୍। ଜୀଵିତସ୍ଯାଦ୍ଯ ଶେଷେଣ ଚରିଷ୍ଯେ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ଏହି ଜୀବନକୁ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଭାବେ ଦେଖୁଛି; ଆଜି ଜୀବନ ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଆଜି ଯେତେକି ଜୀବନ ଅଛି, ସେହି ଅଂଶକୁ ନେଇ ମୁଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମରେ ଚାଲିବି।
ଯଦି ତେଽହମନୁଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସ କେଶଵ । ସ୍ଵଧର୍ମସ୍ଯାଵିରୋଧେନ ହିତଂ ଵ୍ଯାହର କେଶଵ
ହେ କେଶବ, ଯଦି ମୁଁ ଏବଂ ମୋ ଭାଇମାନେ ତୁମ ଦୟା ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ମୋର ଧର୍ମକୁ ଭଙ୍ଗ କରିନଥିବା ଭଳି, ଯାହା ଭଲ, ସେଇ କଥା କହ, ହେ କେଶବ।
ଏଵଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତସ୍ଯ କାରୁଣ୍ଯାଦ୍ବହୁଵିସ୍ତରମ୍। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତଃ କୃଷ୍ଣଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯାନୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରମ୍
ଏପରି ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣ ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଧର୍ମପୁତ୍ର ଵିଷାଦଂ ତ୍ଵଂ ମା କୃଥାଃ ସତ୍ଯସଂଗର । ଯସ୍ଯ ତେ ଭ୍ରାତରଃ ଶୂରା ଦୁର୍ଜଯାଃ ସତ୍ରୁସୂଦନାଃ
ହେ ଧର୍ମପୁତ୍ର, ତୁମେ ନିରାଶାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନିଅ; ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ। ତୁମ ଭାଇମାନେ ସବୁ ଶୂରବୀର, ଅଜୟ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ କରିପାରିବା।
ଅର୍ଜୁନୋ ଭୀମସେନଶ୍ଚ ଵାଯ୍ଵଗ୍ନିସମତେଜସୌ। ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ରୌ ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତୌ ତ୍ରିଦଶାନାମିଵିଶ୍ଵରୌ
ଅର୍ଜୁନ ଓ ଭୀମସେନଙ୍କର ଶକ୍ତି ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି, ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ବିରାଟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମାଂ ଵା ନିଯୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ସୌହାର୍ଦାଦ୍ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ଭୀଷ୍ମେଣ ପାଣ୍ଡଵ । ତ୍ଵପ୍ରଯୁକ୍ତୋ ମହାରାଜ କିଂ ନ କୁର୍ଯାଂ ମହାହଵେ
ହେ ପାଣ୍ଡବ, ମୋତେ ମିତ୍ରତାରୁ ଆଦେଶ ଦିଅ, ମୁଁ ଭୀଷ୍ମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ରାଜା, ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ପଠାଅ, ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ କଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ?