ମାଧଵସ୍ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଫଲ୍ଗୁନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। `ଅଭଵତ୍ପରମପ୍ରୀତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାର୍ଥସ୍ଯ ଵିକ୍ରମମ୍'। ନ କିଂଚିଦୁକ୍ତ୍ଵା ସକ୍ରୋଧ ଆରୁରୋହ ରଥଂ ପୁନଃ
ମାଧବ ମହାତ୍ମା ଫଳ୍ଗୁନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଓ ପାର୍ଥଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଦେଖି ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧରେ ଆଉଥରେ ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ତୌ ରଥସ୍ଥୌ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵଃ ପୁନଃ। ଵଵର୍ଷ ଶରଵର୍ଷେଣ ମେଘୋ ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଯଥାଽଚଲୌ
ସେ ଦୁଇ ଜଣ ରଥରେ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସିଂହମାନେ, ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ପୁନି ମେଘ ମାନ୍ୟ ପରି ପହଁରେ ଶରବର୍ଷା କରିଲେ।
ପ୍ରାଣାନାଦତ୍ତ ଯୋଧାନାଂ ପିତା ଦେଵଵ୍ରତସ୍ତଵ। ଗଭସ୍ତିଭିରିଵାଦିତ୍ଯସ୍ତେଜାଂସି ଶିଶିରାତ୍ଯଯେ
ତୁମର ପିତା ଦେବବ୍ରତ ଯୋଧାମାନେଙ୍କର ପ୍ରାଣ ନେଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣରେ ଶିତ ଋତୁର ଶେଷରେ ତାପ ନେଇଯାଏ।
ଯଥା କୁରୂଣାଂ ସୈନ୍ଯାନି ବଭଞ୍ଜୁର୍ଯୁଧି ପାଣ୍ଡଵାଃ । ତଥା ପାଣ୍ଡଵସୈନ୍ଯାନି ବଭଞ୍ଜ ଯୁଧି ତେ ପିତା
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯେପରି କୁରୁ ଶେନାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭଙ୍ଗ କରିଲେ, ସେପରି ତୁମର ପିତା ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବ ଶେନାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଲେ।
ହତଵିଦ୍ରୁତସୈନ୍ଯାସ୍ତୁ ନିରୁତ୍ସାହା ଵିଚେତସଃ । ନିରୀକ୍ଷିତୁଂ ନ ଶେକୁସ୍ତେ ଭୀଷ୍ମମପ୍ରତିମଂ ରଣେ
ମୃତ ଓ ଭାଗିଯାଇଥିବା ଶେନା, ନିରୁତ୍ସାହ ଓ ଅସ୍ତିର ହୋଇ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ।
ମଧ୍ଯଂ ଗତମିଵାଦିତ୍ଯଂ ପ୍ରତପନ୍ତଂ ସ୍ଵତେଜସା । ତେ ଵଧ୍ଯମାନା ଭୀଷ୍ମେଣ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ଭୀଷ୍ମ ଶତ ଏବଂ ହଜାର ଯୋଧାମାନେଙ୍କୁ ମାରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଥିଲେ।
କୁର୍ଵାଣଂ ସମରେ କର୍ମାଣ୍ଯତିମାନୁଷଵିକ୍ରମମ୍। ଵୀକ୍ଷାଂଚକ୍ରୁର୍ମହାରାଜ ପାଣ୍ଡଵା ଭଯପୀଡିତାଃ
ମହାରାଜ, ଭୀଷ୍ମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅତିମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ତଥା ପାଣ୍ଡଵସୈନ୍ଯାନି ଦ୍ରାଵ୍ଯମାଣାନି ଭାରତ। ତ୍ରାତାରଂ ନାଧ୍ଯଗଚ୍ଛନ୍ତ ଗାଵଃ ପଙ୍କଗତା ଇଵ। ପିପୀଲିକା ଇଵ କ୍ଷୁଣ୍ଣା ଦୁର୍ବଲା ବଲିନା ରଣେ
ଭାରତ, ପାଣ୍ଡବ ଶେନା ଯୁଦ୍ଧରେ ହଟିଯାଉଥିଲା, କୌଣସି ରକ୍ଷକ ପାଇଲେ ନାହିଁ; ଏହା ମାଟିରେ ଅଟକିଥିବା ଗାଁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିଁଡ଼ାଯାଇଥିବା ଦୁର୍ବଳ ପିପିଳିକା ପରି।
ତଥୈଵ ଯୋଧା ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଭୀଷ୍ମେଣାମିତ୍ରଘାତିନା। ସମରେ ମୃଦିତାଃ ସର୍ଵେ ପାଣ୍ଡଵାଃ ସହ ସୃଞ୍ଜଯୈଃ
ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଭୀଷ୍ମ ଅମିତ୍ରଘାତୀ, ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚିଁଡ଼ି ଦେଲେ।
ମହାରଥଂ ଭାରତ ଦୁଷ୍ପ୍ରକମ୍ପଂ ଶରୌଘିଣଂ ପ୍ରତପନ୍ତଂ ନରେନ୍ଦ୍ରାନ୍। ଭୀଷ୍ମଂ ନ ଶେକୁଃ ପ୍ରତିଵୀକ୍ଷିତୁଂ ତେ ଶରାର୍ଚିଷଂ ସୂର୍ଯମିଵାତପନ୍ତମ୍
ଭାରତ, ସେ ରାଜାମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ, ଯିଏ ମହାରଥୀ, ଅଚଳ, ଶରବର୍ଷା କରୁଥିଲେ, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭା ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଥିଲେ।
ଵିମୃଦ୍ଗତସ୍ତସ୍ଯ ତୁ ପାଣ୍ଡୁସେନା- ମସ୍ତଂ ଜଗାମାଥ ସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ। ତତୋ ହି ଭୀଷ୍ମଃ ସବଲାନ୍ସସୈନ୍ଯା- ନ୍ନ୍ଯଵାରଯତ୍ପାଣ୍ଡୁସୁତାଞ୍ଶରୌଘୈଃ
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବ ଶେନା ଚିଁଡ଼ାଯାଇ, ହଜାର କିରଣର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅସ୍ତମାନେ; ତାପରେ ଭୀଷ୍ମ ଶରବର୍ଷାରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଶେନାକୁ ରୋକି ଦେଲେ।
ମନୋଽଵହାରଂ ପ୍ରତି ସଂବଭୂଵ
ମନମାନେ ହଟିଯାଇଥିଲେ।
ଯୁଧ୍ଯତାମେଵ ତେଷାଂ ତୁ ଭାସ୍କରେଽସ୍ତମୁପାଗତେ। ସନ୍ଧ୍ଯା ସମଭଵଦ୍ଧୋରା ନାପଶ୍ଯାମ ତତୋ ରଣମ୍
ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା; ତାପରେ, ଭାରତ, ଭୟଙ୍କର ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଗଲା, ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ସନ୍ଧ୍ଯାଂ ସଂଦୃଶ୍ଯ ଭାରତ। ଵଧ୍ଯମାନଂ ଚ ଭୀଷ୍ମେଣ ତ୍ଯକ୍ତାସ୍ତ୍ରଂ ଭଯଵିହ୍ଵଲମ୍
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସନ୍ଧ୍ୟା ଦେଖିଲେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶେନା ମାରାଯାଉଥିବା, ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ଭୟରେ ଅସ୍ତିର ହୋଇଥିବା।
ସ୍ଵସୈନ୍ଯଂ ଚ ପରାଵୃତ୍ତଂ ପଲାଯନପରାଯଣମ୍। ଭୀଷ୍ମଂ ଚ ଯୁଧି ସଂରବ୍ଧଂ ପୀଡଯନ୍ତଂ ମହାରଥମ୍
ତାଙ୍କ ନିଜ ଶେନା ପଛକୁ ହଟିଯାଉଥିବା, ପଳାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା, ଭୀଷ୍ମ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମହାରଥୀଙ୍କୁ ଦବାଇ ଦେଉଥିବା।
ସୋମକାଂଶ୍ଚ ଜିତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିରୁତ୍ସାହାନ୍ମହାରଥାନ୍। ` ନିଶାମୁଖଂ ଚ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଘୋରରୂପଂ ଭଯାନକମ୍।' ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ତତୋ ରାଜ୍ଞାମପହାରମକାରଯତ୍
ସୋମକମାନେ ହାରିଯାଇଥିବା, ମହାରଥୀମାନେ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇଥିବା, ଭୟଙ୍କର ରାତିର ଆଗମନ ଦେଖି, ରାଜା ଚିନ୍ତା କରି ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ହଟିବା ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ।
ତତୋଽପହାରଂ ସୈନ୍ଯାନାଂ ଚକ୍ରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ତଥୈଵ ତଵ ସୈନ୍ଯାନାମପହାରେ ହ୍ଯଭୂତ୍ତଦା
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଇପକ୍ଷର ସେନାକୁ ହଟାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ସେହିପରି ତୁମ ସେନାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ଫେରିଗଲେ।
ତତୋଽପହାରଂ ସୈନ୍ଯାନାଂ କୃତ୍ଵା ତତ୍ର ମହାରଥାଃ । ନ୍ଯଵିଶନ୍ତ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଗ୍ରାମେ କ୍ଷତଵିକ୍ଷତାଃ
ସେନାକୁ ହଟାଇଦେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ମହାବୀରମାନେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ସମରେ କର୍ମ ଚିନ୍ତଯାନାସ୍ତୁ ପାଣ୍ଡଵାଃ । ନାଲଭନ୍ତ ତଦା ଶାନ୍ତିଂ ଭୀଷ୍ମବାଣପ୍ରପୀଡିତାଃ
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବାଣର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
ଭୀଷ୍ମୋଽପି ସମରେ ଜିତ୍ଵା ପାଣ୍ଡଵାନ୍ସହ ସୃଞ୍ଜଯାନ୍। ପୂଜ୍ଯମାନସ୍ତଵ ସୁତୈର୍ଵନ୍ଦ୍ଯମାନଶ୍ଚ ଭାରତ
ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ହାରିଗଲାପରେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ତୁମ ପୁଅମାନେ ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ନ୍ଯଵିଶତ୍କୁରୁଭିଃ ସାର୍ଧଂ ହୃଷ୍ଟରୂପୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ତତୋ ରାତ୍ରିଃ ସମଭଵତ୍ସର୍ଵଭୂତପ୍ରମୋହିନୀ
ସେ ଭୀଷ୍ମ କୁରୁମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ମୁହଁ ହେବା ରାତି ଆସିଗଲା।
ତସ୍ମିନ୍ରାତ୍ରିମୁଖେ ଘୋରେ ପାଣ୍ଡଵା ଵୃଷ୍ଣିଭିଃ ସହ । ସୃଞ୍ଜଯାଶ୍ଚ ଦୁରାଧର୍ଷା ମନ୍ତ୍ରାଯ ସମୁପାଵିଶନ୍
ସେ ଭୟଙ୍କର ରାତି ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ବୃଷ୍ଣି ଓ ଦୁର୍ଜୟ ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ସହିତ ମିଳି ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ବସିଲେ।
ଆତ୍ମନିଃଶ୍ରେଯସଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ମହାବଲାଃ। ମନ୍ତ୍ରଯାମାସୁରଵ୍ଯଗ୍ରା ମନ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚଯକୋଵିଦାଃ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ନିଜ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସମୟ ଆସିଥିବାରୁ, ଦକ୍ଷତାର ସହିତ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ଚିରଂ ନୃପ । ଵାସୁଦେଵଂ ସମୁଦ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵଚନଂ ଚେଦମାଦଦେ
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆଲୋଚନା କରି, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ଏହି କଥା କହିଲେ।
କୃଷ୍ଣ ପଶ୍ଯ ମାହାତ୍ମାନଂ ଭୀଷ୍ମଂ ଭୀମପରାକ୍ରମମ୍ । ଗଜଂ ନଲଵନାନୀଵ ଵିମୃଦ୍ଗନ୍ତଂ ବଲଂ ମମ
କୃଷ୍ଣ, ଦେଖ, ମହାତ୍ମା ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଭୀମଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ସମାନ; ସେ ମୋର ସେନାକୁ ଏମିତି ଚାପି ଦେଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ହାତୀ କଣ୍ଟା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦଳିଦେଉଛି।
ନ ଚୈଵୈନଂ ମହାତ୍ମାନମୁତ୍ସହାମୋ ନିରୀକ୍ଷିତୁମ୍ । ଲେଲିହ୍ଯମାନଂ ସୈନ୍ଯେଷୁ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧମିଵ ପାଵକମ୍
ଆମେ ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ, ସେ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଢ଼ୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦହୁଛନ୍ତି।
ଯଥା ଘୋରୋ ମହାନାଗସ୍ତକ୍ଷକୋ ଵୈ ଵିଷୋଲ୍ବଣଃ। ତଥା ଭୀଷ୍ମୋ ରଣେ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଶସ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍
ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଷରେ ପ୍ରଚୁର ତକ୍ଷକ ନାଗ, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଭୀଷ୍ମ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଗୃହୀତଚାପଃ ସମରେ ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ନିଶିତାଞ୍ଛରାନ୍। ଶକ୍ଯୋ ଜେତୁଂ ଯମଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଜ୍ରପାଣିଶ୍ଚ ଦେଵରାଟ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନୁଷ୍ ଧରି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ୁଥିବା ସମୟରେ, କ୍ରୁଧ୍ଧ ଯମ ବା ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନୁହେଁ।
ଵରୁଣଃ ପାଶଭୃଚ୍ଚାପି ସଗଦୋ ଵା ଧନେଶ୍ଵରଃ । ନ ତୁ ଭୀଷ୍ମଃ ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ଶକ୍ଯୋ ଜେତୁଂ ମହାହଵେ
ପାଶଧାରୀ ବରୁଣ ବା ଗଦାଧାରୀ କୁବେର, କିମ୍ବା ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧିତ ଭୀଷ୍ମ, ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ କେହି ଜିତିପାରିବେ ନାହିଁ।
ସୋଽହମେଵଂ ଗତେ କୃଷ୍ଣ ନିମଗ୍ନଃ ଶୋକସାଗରେ। ଆତ୍ମନୋ ବୁଦ୍ଧିଦୌର୍ବଲ୍ଯାଦ୍ଭୀଷ୍ମମାସାଦ୍ଯ ସଂଯୁଗେ
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିର ଦୁର୍ବଳତାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ, ଶୋକର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି।