ତଥୈଵ ତାଵକାଃ ସର୍ଵେ ଭୀଷ୍ମରକ୍ଷାର୍ଥମୁଦ୍ଯତାଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଦ୍ଯଯୁଃ ପାଣ୍ଡୁସେନାଂ ସହସୈନ୍ଯା ନରାଧିପ
ଏହିପରି, ତୁମ ଦଳର ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ସେନା ସହିତ ପାଣ୍ଡବ ସେନାଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ହେ ନରପତି ।
ତତ୍ରାସୀତ୍ସୁମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତଵ ତେଷାଂ ଚ ସଂକୁଲମ୍ । ନରାଶ୍ଵରଥନାଗାନାଂ ଯମରାଷ୍ଟ୍ରଵିଵର୍ଧନମ୍
ସେଠାରେ ତୁମ ଦଳ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ଥ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ମଣିଷ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀମାନେ ମିଶି ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଯମରାଜଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଲା ।
ରଥୀ ରଥିନମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରାହିଣୋଦ୍ଯମସାଦନମ୍। ତଥେତରାନ୍ସମାସାଦ୍ଯ ନରନାଗାଶ୍ଵସାଦିନଃ
ରଥୀମାନେ ରଥୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଇ, ଏକାପରେ ଏକ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏହିପରି, ପଦାତି, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ବିପକ୍ଷ ସହ ମୁକାବିଲା କଲେ ।
ଅନଯନ୍ପରଲୋକାଯ ଶରୈଃ ସନ୍ନତପର୍ଵଭିଃ । ଶରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ଘୋରୈସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶଳ୍ୟ ଥିବା ତୀରମାନେ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଏହି ଲୋକରୁ ପରଲୋକକୁ ପଠାଇଦେଲେ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ତୀର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ, ହେ ଜନନାୟକ ।
ରଥାସ୍ତୁ ରଥିଭିର୍ହୀନା ହତସାରଥଯସ୍ତଥା । ଵିପ୍ରଦ୍ରୁତାଶ୍ଵାଃ ସମରେ ଦିଶୋ ଜଗ୍ମୁଃ ସମନ୍ତତଃ
ଯେଉଁ ରଥମାନେ ତାଙ୍କ ଯୋଦ୍ଧା ଓ ସାରଥି ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଭୟରେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭାଗିଗଲେ, ଏହିପରି ରଥମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲେ ।
ମୃଦ୍ଗନ୍ତସ୍ତେ ନରାନ୍ରାଜନ୍ହଯାଂଶ୍ଚ ସୁବହୂନ୍ରଣେ। ଵାତାଯମାନା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରୋପମାଃ
ହେ ରାଜା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅନେକ ମଣିଷ ଓ ଘୋଡ଼ା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇ, ବାୟୁରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ରଥିନଶ୍ଚ ରଥୈର୍ହୀନା ଵର୍ମିଣସ୍ତେଜସା ଯୁତାଃ। କୁଣ୍ଡଲୋଷ୍ଣୀଷିଣଃ ସର୍ଵେ ନିଷ୍କାଙ୍ଗଦଵିଭୂଷଣାଃ
ଯେଉଁ ରଥୀମାନେ ତାଙ୍କ ରଥ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ତଥାପି କବଚ ପିନ୍ଧି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚେହେରାରେ, କାନର କୁଣ୍ଡଳ, ମୁଣ୍ଡରେ ପଗଡ଼ି ଏବଂ ସୁନାର କଂଗନ ପିନ୍ଧି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଦେଵପୁତ୍ରସମାଃ ସର୍ଵେ ଶୌର୍ଯେ ଶକ୍ରସମା ଯୁଧି। ଋଦ୍ଧ୍ଯା ଵୈଶ୍ରଵଣାଂ ଚାତି ନଯେନ ଚ ବୃହସ୍ପତିମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସୌର୍ଯ୍ୟରେ ଦେବପୁତ୍ରଙ୍କ ସମାନ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି, ଧନରେ କୁବେରଙ୍କୁ ଉପରେ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସମାନ ଥିଲେ ।
ସର୍ଵଲୋକେଶ୍ଵରାଃ ଶୂରାସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ। ଵିପ୍ରଦ୍ରୁତା ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ପ୍ରାକୃତା ଇଵ ମାନଵାଃ
ସେହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମାଲିକ ଶୂରବୀରମାନେ, ହେ ଜନନାୟକ, ଏଠି ସେଠି ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ, ସାଧାରଣ ମଣିଷମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଦନ୍ତିନଶ୍ଚ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୀନାଃ ପରମସାଦିଭିଃ । ମୃଦ୍ଗନ୍ତଃ ସ୍ଵାନ୍ଯନୀକାନି ନିପେତୁଃ ସର୍ଵଶବ୍ଦଗାଃ
ଏବଂ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହାତୀଚାଳକମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀ ହରାଇ, ନିଜ ଦଳକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ।
ଚର୍ମଭିଶ୍ଚାମରୈଶ୍ଚିତ୍ରୈଃ ପତାକାଭିଶ୍ଚ ମାରିଷ । ଛତ୍ରୈଃ ସିତୈର୍ହେମଦଣ୍ଡୈଶ୍ଚାମରୈଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ
ଚିତ୍ର ଢାଲ, ଚାମର, ପତାକା, ସୁନା ଦଣ୍ଡ ଥିବା ସ୍ଫଟିକ ଛତା ଏବଂ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ, ହେ ପ୍ରିୟ ।
ଵିଶୀର୍ଣୈର୍ଵିପ୍ରଧାଵନ୍ତୋ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ସ୍ମ ଦିଶୋ ଦଶ। ନଵମେଘପ୍ରତୀକାଶା ଜଲଦୋପମନିଃସ୍ଵନାଃ
ସେମାନଙ୍କ ପତାକା ଭାଙ୍ଗିଯିବାରୁ, ସେମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଭାଗିଯାଉଥିଲେ, ନବମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ବଜ୍ର ଗର୍ଜନା ପରି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା ।
ତଥୈଵ ଦନ୍ତିଭିର୍ହୀନା ଗଜାରୋହା ଵିଶାଂପତେ। ପ୍ରଧାଵନ୍ତୋଽନ୍ଵଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ତଵ ତେଷାଂ ଚ ସଂକୁଲେ
ଏହିପରି, ହେ ଜନନାୟକ, ହାତୀ ହରାଇଥିବା ହାତୀଚାଳକମାନେ ତୁମ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦଳର ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ଥତା ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ।
ନାନାଦେଶସମୁତ୍ଥାଂଶ୍ଚ ତୁରଗାନ୍ହେମଭୀଷିତାନ୍ । ଵାତାଯମାନାନଦ୍ରାକ୍ଷଂ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
ମୁଁ ଦେଖିଲି, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ସୁନା ଅଳଙ୍କୃତ ଘୋଡ଼ା ଉଦ୍ୟମରେ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ।
ଅଶ୍ଵାରୋହାନ୍ହତୈରଶ୍ଵୈର୍ଗୃହୀତାସନ୍ସମନ୍ତତଃ । ଦ୍ରଵମାଣାନପଶ୍ଯାମ ଦ୍ରାଵ୍ଯମାଣାଂଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ
ଆମେ ଦେଖିଲୁ, ଯେଉଁ ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ମରିଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ଚାରିପଟେ ଧରାଯାଉଥିଲେ; କିଛି ଭାଗୁଥିଲେ, କିଛି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ।
ଗଜୋ ଗଜଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଦ୍ରଵମାଣଂ ମହାହଵେ । ଯଯୌ ପ୍ରମୃଦ୍ଯ ତରସା ପାଦାତାନ୍ଵାଜିନସ୍ତଥା । ତଥୈଵ ଚ ରଥାନ୍ରାଜନ୍ପ୍ରମମର୍ଦ ରଣେ ଗଜଃ
ସେ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ଏକ ହାତୀ ଅନ୍ୟ ଭାଗୁଥିବା ହାତୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଜୋରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲା; ଏହିପରି ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନେ ପଦାତିମାନେକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ଏବଂ ରଥମାନେକୁ ହାତୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ, ହେ ରାଜା ।
ରଥାଶ୍ଚୈଵ ସମାସାଦ୍ଯ ପତିତାଂସ୍ତୁରଗାନ୍ଭୁଵି। ଵ୍ଯମୃଦ୍ଗନ୍ସମରେ ରାଜଂସ୍ତୁରଗାଂଶ୍ଚ ନରାନ୍ରମେ
ରଥଗୁଡିକ ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ଘୋଡାମାନେ ସହିତ ଠକି ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ଚିଅଇ ଦେଲେ, ରାଜା, ଏହିପରି ଘୋଡା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ପାଇଁ ଚିଅଇ ଦେଲେ।
ଏଵଂ ତେ ବହୁଧା ରାଜନ୍ପ୍ରତ୍ଯମୃଦ୍ଗନ୍ପରସ୍ପରମ୍। `ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେସ୍ମ ମହାବାହୋ ତତ୍ରତତ୍ର ମହାବଲାଃ
ଏପରି ଭାବେ, ରାଜା, ସେମାନେ ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ଏକାଉଁ ଏକାଉଁକୁ ଚିଅଇ ଦେଉଥିଲେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏଠି ଓ ସେଠି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦେଖାଉଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ରୌଦ୍ରେ ତଥା ଯୁଦ୍ଧେ ଵର୍ତମାନେ ମହାଭଯେ। ପ୍ରାଵର୍ତତ ନଦୀ ଘୋରା ଶୋମିତାନ୍ତ୍ରତରଙ୍ଗିଣୀ
ସେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ, ଭୟର ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଭୟାନକ ନଦୀ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ରକ୍ତ ଓ ମାଂସର ତରଙ୍ଗ ଭରି।
ଅସ୍ଥିସଙ୍ଘାତସଂବାଧା କେଶଶୈଵଲାଦ୍ଵଲା । ରଥହ୍ରଦା ଶରାଵର୍ତା ହଯମୀନା ଦୁରାସଦା
ଏହି ନଦୀ ଅସ୍ଥିର ତାଳ ଭରି, କେଶ ଜଳପାତ ଭଳି ଗୁଞ୍ଜି, ରଥର ଗଭୀର ତଳ, ଶରର ଘୁରି, ଘୋଡା ମାଛ ଭଳି ରହି, ଏହି ନଦୀକୁ ନିକଟ କରିବା ଅସମ୍ଭବ ଥିଲା।
ଶୀର୍ଷୋପଲସମାକୀର୍ଣା ହସ୍ତିଗ୍ରାହସମାକୁଲା । କଵଚୋଷ୍ଣୀଷଫେନୌଘା ଧନୁର୍ଵେଗାସିକଚ୍ଛପା
ଉପରେ କଟା ମୁଣ୍ଡ ରେ ଥିବା ପଥର ଭରି ଯାଇଥିଲା, ହାତୀମାନେ ମାନେ ମାଛ ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ହେଇଥିଲେ । ଫେନ ଭଳି ହେଲା କବଚ ଓ ପଗଡି, ତୀର ଓ ତଳୱାର ଭଳି କଛପ ହେଇ ରହିଥିଲା ।
ଶଙ୍ଖନକ୍ରୌଘସଂକୀର୍ଣା ଛତ୍ରକୂର୍ମରଥୋଡୁପା।' ପତାକାଧ୍ଵଜଵୃକ୍ଷାଢ୍ଯା ମର୍ତ୍ଯକୂଲାପହାରିଣୀ । କ୍ରଵ୍ଯାଦହଂସସଂକୀର୍ଣା ଯମରାଷ୍ଟ୍ରଵିଵର୍ଧନୀ
ସଙ୍ଖ ଓ ମାଛ ଭଳି ମିଶି ଯାଇଥିଲା, ଛତା, ଢାଲ, ରଥ ଓ ତାରା ଭଳି ମିଶିଥିଲା । ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜ ଗଛ ଭଳି ଶୋଭା ପାଇଥିଲା, ତଟ ମୃତ ଲୋକମାନେ ଭରି ଯାଇଥିଲା, ଏହା ମୃତଦେହ ଉଠାଇ ନେଇଯାଉଥିଲା । ଶବାହାର ଗୃଧ୍ର ଓ ହଂସ ଭଳି ମିଶି ଯାଇଥିଲା, ଏହା ଯମର ରାଜ୍ୟକୁ ବଢାଇ ଦେଉଥିଲା ।
ତାଂ ନଦୀଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ ଶୂରା ରଥନାଗହଯପ୍ଲଵୈଃ । ପ୍ରତେରୁର୍ବହଵୋ ରାଜନ୍ଭଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମହାରଥାଃ
ସେ ନଦୀକୁ ବହୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶୂରମାନେ ରଥ, ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ନୌକା ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ, ରାଜା, ସେମାନେ ଭୟକୁ ଛାଡି ମହାରଥୀମାନେ ଏଠାରେ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ ।
ଅପୋଵାହ ରଣେ ଭୀରୂନ୍କଶ୍ମଲେନାଭିସଂଵୃତାନ୍। ଯଥା ଵୈତରଣୀ ପ୍ରେତାନ୍ପ୍ରେତରାଜପୁରଂ ପ୍ରତି
ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଢାକି ଦେଇ, ସେ ନଦୀ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଭୈତରଣୀ ମୃତମାନେ ଯମର ନଗରକୁ ନେଇଯାଉଥିଲା ।
ପ୍ରାକ୍ରୋଶନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାସ୍ତତ୍ର ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦ୍ଵୈଶସଂ ମହତ୍। ଦୁର୍ଯୋଧନାପରାଧେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କ୍ଷଯମ୍
ସେଠାରେ, ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଖି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚିତ୍କାର କରିଲେ; 'ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କର ଅପରାଧରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି.'
ଗୁଣଵତ୍ସୁ କଥଂ ଦ୍ଵେଷଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋ ଜନେଶ୍ଵରଃ । କୃତଵାନ୍ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରେଷୁ ପାପାତ୍ମା ଲୋଭମୋହିତଃ
ଗୁଣବତ୍ତ ଲୋକମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର କିପରି ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ରଖିଲେ? ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ପାପ କରିଥିଲେ.
ଏଵଂ ବହୁଵିଧା ଵାଚଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ସ୍ମ ପରସ୍ପରମ୍ । ପାଣ୍ଡଵସ୍ତଵସଂଯୁକ୍ତାଃ ପୁତ୍ରାଣାଂ ତେ ସୁଦାରୁଣାଃ
ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର କଥା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ସହିତ ତୁମ ପୁଅମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଭାବେ ଦୋଷ ଦେଇ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା.
ତା ନିଶମ୍ଯ ତତୋ ଵାଚଃ ସର୍ଵଯୋଧୈରୁଦାହୃତାଃ। ଆଗସ୍କୃତ୍ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତଵ
ସମସ୍ତ ଯୋଧାମାନେ କହିଥିବା ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ତୁମ ପୁଅ ଦୁର୍ୟୋଧନ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଅପରାଧର କାରଣ ହେଲେ.
ଭୀଷ୍ମଂ ଦ୍ରୋଣଂ କୃପଂ ଚୈଵ ଶଲ୍ଯଂ ଚୋଵାଚ ଭାରତ। ଯୁଧ୍ଯଧ୍ଵମନହଂକରାଃ କିଂ ଚିରଂ କୁରୁଥେତି ଚ
ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କୃପା ଏବଂ ଶଲ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଅହଂକାର ଛାଡି ଯୁଦ୍ଧ କର। କେଉଁଠି ଦେରି କରୁଛ?'
ଇତି ଦୁର୍ଯୋଧନୋତ୍ସୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵେ ଯୁଯୁଧିରେ ନୃପାଃ' ତତଃ ପ୍ରଵଵୃତେ ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୂଣାଂ ପାଣ୍ଡଵୈଃ ସହ। ଅକ୍ଷଦ୍ଯୂତକୃତଂ ରାଜନ୍ସୁଘୋରଂ ଵୈଶସଂ ତଦା
ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ। ତାପରେ କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯାହା ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର, ଏହା ଅକ୍ଷ ଦୂତ ଖେଳର ଫଳ।