ନିର୍ଵେଦଂ ପରମଂ ଗତ୍ଵା ଵିନିନ୍ଦ୍ଯ ପରଵଶ୍ଯତାମ୍ । ଦୀର୍ଘଂ ଦଧ୍ଯୌ ଶାନ୍ତନଵୋ ଯୋଦ୍ଧୁକାମୋଽର୍ଜୁନଂ ରଣେ
ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ନିରାଶାକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ଅସହାୟତାକୁ ନିନ୍ଦା କରି, ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ଅର୍ଜୁନ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ।
ଇଙ୍ଗିତେନ ତୁ ତଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗାଙ୍ଗେଯେନ ଵିଚିନ୍ତିତମ୍ । ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ମହାରାଜ ଦୁଃଶାସନମଚୋଦଯତ୍
ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ରଙ୍କର ଇଙ୍ଗিত ଦେଖି, ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ତାଙ୍କର ମନରେ କଣ ଚାଲିଛି ବୁଝି, ଦୁଃଶାସନକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ ।
ଦୁଃଶାସନ ରଥାସ୍ତୂର୍ଣଂ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତାଂ ଭୀଷ୍ମରକ୍ଷିଣଃ । ଦ୍ଵାଵିଂଶତିମନୀକାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵାଭିଚୋଦଯ
ଦୁଃଶାସନ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ରଥଗୁଡ଼ିକୁ ଯୋଗାଅ। ସମସ୍ତ ବଇଶି ଦଳକୁ ଏକାଥରେ ଚଳାଇଦେ।
ଅଯଂ ହି ସମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଵର୍ଷପୂଗାଭିଚିନ୍ତିତଃ । ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ସସୈନ୍ଯାନାଂ ଵଧୋ ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଚାଗମଃ
ଏହି ହେଉଛି ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ଧରି ଆଶା କରାଯାଇଥିବା ସମୟ—ପାଣ୍ଡବମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ସେନା ନଷ୍ଟ ହେବେ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ଆମେ ପାଇବା।
ତତ୍ର କାର୍ଯମହଂ ମନ୍ଯେ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯୈଵାଭିରକ୍ଷଣମ୍। ସ ନୋ ଗୁପ୍ତଃ ସହାଯଃ ସ୍ଯାଦ୍ଧନ୍ଯାତ୍ପାର୍ଥାଂଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏବେ ଆମର ପ୍ରଧାନ କାମ ହେଉଛି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବା। ସେ ଯଦି ରକ୍ଷିତ ହେବେ, ଆମ ପକ୍ଷରେ ଥିବେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ ହରାଇଦେବେ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଧି ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ନାହଂ ହନ୍ଯାଂ ଶିଖଣ୍ଡିନମ୍ । ସ୍ତ୍ରୀପୂର୍ଵକୋ ହ୍ଯସୌ ରାଜଂସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵର୍ଜ୍ଯୋ ମଯା ରଣେ
ସେ ନିର୍ମଳ ମନରେ କହିଥିଲେ—'ମୁଁ ଶିଖଣ୍ଡିନକୁ ମାରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ଜଣାଣି ଥିଲେ, ରାଜା; ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଏଡ଼ିବି।'
ଲୋକସ୍ତଦ୍ଵେଦ ଯଦହଂ ପିତୁଃ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଯା । ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଫୀତଂ ମହାବାହୋ ସ୍ତ୍ରିଯଶ୍ଚ ତ୍ଯକ୍ତଵାନ୍ପୁରା
ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଓ ଜଣାଣିମାନେକୁ ପୂର୍ବେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ନୈଵ ଚାହଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଜାତୁ ନ ସ୍ତ୍ରୀପୂର୍ଵଂ କଥଂଚନ । ହନ୍ଯାଂ ଯୁଧି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ
ମୁଁ କେବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜଣେ ଜଣାଣି କିମ୍ବା ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଜଣାଣି ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାରିବି ନାହିଁ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହି କଥା ସତ୍ୟ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।
ଅଯଂ ସ୍ତ୍ରୀପୂର୍ଵକୋ ରାଜଞ୍ଛିଖଣ୍ଡୀ ଯଦି ତେ ଶ୍ରୁତଃ। ଉଦ୍ଯୋଗେ କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଜାତା ଶିଖଣ୍ଡିନୀ
ଏହି ଶିଖଣ୍ଡି, ରାଜା, ପୂର୍ବରୁ ଜଣେ ଜଣାଣି ଥିଲେ, ଯେପରି ତୁମେ ଶୁଣିଛ; ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ତୟାରି ସମୟରେ ଶିଖଣ୍ଡିନୀ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସମସ୍ତ କଥା କୁହାଯାଇଥିଲା।
କନ୍ଯା ଭୂତ୍ଵା ପୁମାଞ୍ଜାତଃ ସ ଚ ଯୋତ୍ସ୍ଯତି ଭାରତ । ତସ୍ଯାହଂ ପ୍ରମୁଖେ ବାଣାନ୍ନ ମୁଞ୍ଚେଯଂ କଥଂଚନ
ସେ ପ୍ରଥମେ ଜଣେ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପରେ ପୁରୁଷ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ, ଭାରତବଂଶୀ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ କେବେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବାଣ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ।
ଯୁଦ୍ଧେ ହି କ୍ଷତ୍ରିଯାଂସ୍ତାତ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଜଯୈଷିଣଃ । ସର୍ଵାନନ୍ଯାନ୍ହନିଷ୍ଯାମି ସଂପ୍ରାପ୍ତାନ୍ରଣମୂର୍ଧନି
ଯୁଦ୍ଧରେ, ବାପା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଜୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ମାଝିରେ ଆସିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ମାରିଦେବି।
ଏଵଂ ମାଂ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗାଙ୍ଗେଯଃ ପ୍ରାହ ଶାସ୍ତ୍ରଵିତ୍ । ତତ୍ର ସର୍ଵାତ୍ମନା ମନ୍ଯେ ଗାଙ୍ଗେଯସ୍ଯୈଵ ପାଲନମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଗାଙ୍ଗେୟ ମୋତେ କହିଥିଲେ; ତେଣୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟତା ସହିତ ଭାବୁଛି ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର।
ଅରକ୍ଷ୍ଯମାଣଂ ହି ଵୃକୋ ହନ୍ଯାତ୍ସିଂହଂ ମହାହଵେ । ମା ଵୃକେଣେଵ ଗାଙ୍ଗେଯଂ ଘାତଯେମ ଶିଖଣ୍ଡିନା
ଯଦି ରକ୍ଷା କରାଯିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ନିଆଳିଆ ସିଂହକୁ ମାରିପାରେ; ଏହିପରି ଶିଖଣ୍ଡି ଦ୍ୱାରା ଗାଙ୍ଗେୟ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବେ ନାହିଁ, ଏହା ଦେଖିବା ଦରକାର।
ମାତୁଲଃ ଶକୁନିଃ ଶଲ୍ଯଃ କୃପୋ ଦ୍ରୋଣୋ ଵିଵିଂଶତିଃ। ଯତ୍ତା ରକ୍ଷନ୍ତୁ ଗାଙ୍ଗେଯଂ ତସ୍ମିନ୍ଗୁପ୍ତେ ଧ୍ରୁଵୋ ଜଯଃ
ମୋ ମାମା ଶକୁନି, ଶଲ୍ୟ, କୃପ, ଦ୍ରୋଣ ଓ ବିବିଂଶତି—ଏମାନେ ସବୁବେଳେ ତୟାରି ରହି ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ସେ ଯଦି ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୟ ମିଳିବ।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ଦୁର୍ଯୋଧନଵଚସ୍ତଦା । ସର୍ଵତୋ ରଥଵଂଶେନ ଗାଙ୍ଗେଯଂ ପର୍ଯଵାରଯନ୍
ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ରଥମାଳା ସହିତ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ।
ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ତଵ ଗାଙ୍ଗେଯଂ ପରିଵାର୍ଯ ଯଯୁର୍ମୁଦା । କମ୍ପଯନ୍ତୋ ଭୁଵଂ ଦ୍ଯାଂ ଚ କ୍ଷୋଭଯନ୍ତଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵାନ୍
ତୁମ ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଗାଙ୍ଗେୟଙ୍କୁ ଘେରି ଚାଲିଗଲେ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶକୁ କମ୍ପିତ କରି, ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଲେ।
ତେ ରଥୈଃ ସୁପ୍ରସଂଯୁକ୍ତୈର୍ଦନ୍ତିଭିଶ୍ଚ ମହାରଥାଃ । ପରିଵାର୍ଯ ରଣେ ଭୀଷ୍ମଂ ଦଂଶିତାଃ ସମଵସ୍ଥିତାଃ
ସେ ମହାବୀରମାନେ, ସୁସଜ୍ଜିତ ରଥ ଓ ହାତୀ ସହିତ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଘେରି ଚୁକି ଓ ସାବଧାନ ଭାବରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଯଥା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ତ୍ରିଦଶା ଵଜ୍ରଧାରିଣମ୍। ସର୍ଵେ ତେ ସ୍ମ ଵ୍ଯତିଷ୍ଠନ୍ତ ରକ୍ଷନ୍ତସ୍ତଂ ମହାରଥମ୍
ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଓ ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ତ୍ରିଦଶମାନେ ବଜ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେହିପରି ସମସ୍ତେ ସେ ମହାରଥୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ପୁନର୍ଭ୍ରାତରମବ୍ରଵୀତ୍ । ସଵ୍ଯଂ ଚକ୍ରଂ ଯୁଧାମନ୍ଯୁରୁତ୍ତମୌଜାଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣମ୍। ଗୋପ୍ତାରାଵର୍ଜୁନସ୍ଯୈତାଵର୍ଜୁନୋଽପି ଶିଖଣ୍ଡିନଃ
ତାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ପୁଣି ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ବାମ ଚକ୍ରକୁ, ଉତ୍ତମୌଜାସ୍ ଡାହାଣ ଚକ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଏମାନେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଅର୍ଜୁନ ନିଜେ ଶିଖଣ୍ଡିଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।'
ରକ୍ଷ୍ଯମାଣଃ ସ ପାର୍ଥେନ ତଥାସ୍ମାଭିର୍ଵିଵର୍ଜିତଃ । ଯଥା ଭୀଷ୍ମଂ ନ ନୋ ହନ୍ଯାଦ୍ଦୁଃଶାସନ ତଥା କୁରୁ
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଓ ଆମେ ଏଡ଼ିଥିବା ଶିଖଣ୍ଡିଙ୍କୁ, ଦୁଃଶାସନ, ଭୀଷ୍ମ ମାରିନପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଉପାୟ କର।
ଭ୍ରାତୁସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରୋ ଦୁଃଶାସନସ୍ତଵ। ଭୀଷ୍ମଂ ପ୍ରମୁଖତଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ସହ ସେନଯା
ତୁମର ପୁଅ ଦୁଃଶାସନ, ଭାଇଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି ସମସ୍ତ ସେନା ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଭୀଷ୍ମଂ ତୁ ରଥଵଂଶେନ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମଭିସଂଵୃତମ୍। ଅର୍ଜୁନୋ ରଥିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନମୁଵାଚ ହ
ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ରଥମାଳା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା ଦେଖି, ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶିଖଣ୍ଡିନଂ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ପ୍ରମୁଖେ ନୃପ। ସ୍ଥାପଯସ୍ଵାଦ୍ଯ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯ ତସ୍ଯ ଗୋପ୍ତାଽହମିତ୍ଯୁତ
ହେ ରାଜା, ଆଜି ଶିଖଣ୍ଡୀଙ୍କୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମାନ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଖ; ହେ ପାଞ୍ଚାଳୀପୁତ୍ର, ମୁଁ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷା କରିବି।
ତତଃ ଶାନ୍ତନଵୋ ଭୀଷ୍ମୋ ନିର୍ଯଯୌ ସହ ସେନଯା। ଵ୍ଯୂହଂ ଚାଵ୍ଯୂହତ ମହତ୍ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରମାତ୍ମନଃ
ତାପରେ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ସେନା ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ ଏବଂ ନିଜ ପାଇଁ ବଡ଼ ଏବଂ ସମସ୍ତଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବା 'ସର୍ବତୋଭଦ୍ର' ବ୍ୟୁହ ଗଠନ କଲେ।
କୃପଶ୍ଚ କୃତଵର୍ମା ଚ ଶୈବ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ମହାରଥଃ । ଶକୁନିଃ ସୈନ୍ଧଵଶ୍ଚୈଵ କାମ୍ଭୋଜଶ୍ଚ ସୁଦକ୍ଷିଣଃ
କୃପ, କୃତବର୍ମା, ଶୈବ୍ୟ ମହାରଥୀ, ଶକୁନି, ସିନ୍ଧୁରାଜା ଏବଂ କାମ୍ଭୋଜର ସୁଦକ୍ଷିଣ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଯୋଗ ଦେଲେ।
ଭୀଷ୍ମେଣ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ ପୁତ୍ରୈଶ୍ଚ ତଵ ଭାରତ । ଅଗ୍ରତଃ ସର୍ଵସୈନ୍ଯାନାଂ ଵ୍ଯୂହସ୍ଯ ପ୍ରମୁଖେ ସ୍ଥିତାଃ
ଭୀଷ୍ମ ଏବଂ ତୁମର ପୁଅମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତେ, ହେ ଭାରତ, ସମସ୍ତ ସେନାର ଆଗରେ, ବ୍ୟୁହର ମୁଣ୍ଡରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ଦ୍ରୋଣୋ ଭୂରିଶ୍ରଵାଃ ଶଲ୍ଯୋ ଭଗଦତ୍ତଶ୍ଚ ମାରିଷ । ଦକ୍ଷିଣଂ ପକ୍ଷମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସ୍ଥିତା ଵ୍ଯୂହସ୍ଯ ଦଂଶିତାଃ
ଦ୍ରୋଣ, ଭୂରିଶ୍ରବା, ଶଲ୍ୟ ଏବଂ ଭଗଦତ୍ତ, ହେ ମହାନ, ବ୍ୟୁହର ଡାହାଣ ପାଖରେ ତାଲମେଳ କରି ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ସୋମଦତ୍ତଶ୍ଚାଵନ୍ତ୍ଯୌ ଚ ମହାରଥୌ । ମହତ୍ଯା ସେନଯା ଯୁକ୍ତା ଵାମଂ ପକ୍ଷମପାଲଯନ୍
ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ସୋମଦତ୍ତ ଏବଂ ଦୁଇ ଅବନ୍ତିର ମହାରଥୀ, ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ବାମ ପାଖକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ମହାରାଜ ତ୍ରିଗର୍ତୈଃ ସର୍ଵତୋ ଵୃତଃ । ଵ୍ଯୂହମଧ୍ଯେ ସ୍ଥିତୋ ରାଜନ୍ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପ୍ରତି ଭାରତ
ମହାରାଜ ଦୁର୍ୟୋଧନ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତମାନେ ଘେରିଥିବା, ବ୍ୟୁହର ମଧ୍ୟରେ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଅଲମ୍ବୁସୋ ରଥଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ଶ୍ରୁତାଯୁଶ୍ଚ ମହାରଥଃ । ପୃଷ୍ଠତଃ ସର୍ଵସୈନ୍ଯାନାଂ ସ୍ଥିତୌ ଵ୍ଯୂହସ୍ଯ ଦଂଶିତୌ
ରଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଲମ୍ବୁସା ଏବଂ ମହାରଥୀ ଶ୍ରୁତାୟୁ, ସମସ୍ତ ସେନାର ପଛେ, ବ୍ୟୁହରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ।