କଵଚୈଃ ଶୋଣିତାଦିଗ୍ଧୈର୍ଵିପ୍ରକୀର୍ଣୈଶ୍ଚ କାଞ୍ଚନୈଃ । ରରାଜ ସୁଭୃଶଂ ଭୂମିଃ ଶାନ୍ତାର୍ଚିର୍ଭିରିଵାନଲୈଃ
ରକ୍ତ ଲେପିଥିବା କବଚ ଓ ଛିଟିଯାଇଥିବା ସୁନା ଭୂଷଣରେ ଭୂମି ତେଜ ହୋଇ ଜ୍ୱାଳା ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ଵିପ୍ରଵିଦ୍ଧୈଃ କଲାପୈଶ୍ଚ ପତିତୈଶ୍ଚ ଶରାସନୈଃ । ଵିପ୍ରକୀର୍ଣୈଃ ଶରୈଶ୍ଚୈଵ ରୁକ୍ମପୁଙ୍ଖୈଃ ସମନ୍ତତଃ
ପଡ଼ିଥିବା କୋଷ, ଧନୁଷ ଓ ସୁନା ରେଖା ଥିବା ତୀର ଭୂମିରେ ସବୁଦିଗରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲେ ।
ରଥୈଶ୍ଚ ସର୍ଵତୋ ଭଗ୍ନୈଃ କିଙ୍କିଣୀଜାଲଭୂଷିତୈଃ । ଵାଜିଭିଶ୍ଚ ହତୈର୍ବାଣୈଃ ସ୍ରସ୍ତଜିହ୍ଵୈଃ ସଶୋଣିତୈଃ
ଧରିତ୍ରୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ ଓ ତାହାର ଘଣ୍ଟି ଝାଲରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ତୀରରେ ହତ ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଝୁଲିଥିବା ଜିଭା ସହିତ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଅନୁକର୍ଷୈଃ ପତାକାଭିରୁପାସଙ୍ଗୈର୍ଧ୍ଵଜୈରପି । ପ୍ରଵୀରାଣାଂ ମହାଶଙ୍ଖୈର୍ଵିପ୍ରକୀର୍ଣୈଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡୁରୈଃ
ଯୋକ, ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଚାରିପାଖରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଶୂରବୀରମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଶଂଖ ଓ ଧୂସର ଅଳଙ୍କାର ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ସ୍ରସ୍ତହସ୍ତୈଶ୍ଚ ମାତଙ୍ଗୈଃ ଶଯାନୈର୍ଵିବଭୌ ମହୀ । ନାନାରୂପେରଲଂକାରୈଃ ପ୍ରମଦେଵାଭ୍ଯଲଙ୍କୃତା
ଢଳିପଡ଼ିଥିବା ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଲୁଜା ଶୁଣ୍ଡ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ମାଟିକୁ ଏମିତି ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ, ଯେଉଁପରି ଏକ ଅଳଙ୍କୃତା ନାରୀ ଶୁଭ୍ର ଦେଖାଯାଏ।
ଦନ୍ତିଭିଶ୍ଚାପରୈସ୍ତତ୍ର ସପ୍ରାଣୈର୍ଗାଢଵେଦନୈଃ । କରୈଃ ଶବ୍ଦଂ ଵିମୁଞ୍ଚଦ୍ଭିଃ ଶୀକରଂ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏଉଁଠିଏଁ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ବେଦନାରେ ଥର୍ଥର୍ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ପାଣି ଛିଟିଯାଉଥିଲେ।
ଵିବଭୌ ତଦ୍ରଣସ୍ଥାନଂ ସ୍ଯନ୍ଦମାନୈରିଵାଚଲୈଃ। ନାନାରାଗୈଃ କମ୍ବଲୈଶ୍ଚ ପରିସ୍ତୋମେଶ୍ଚ ଦନ୍ତିନାମ୍
ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଜଳ ବହୁଥିବା ପାହାଡ଼, ରଙ୍ଗିନ କମ୍ବଳ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କର ଅଳଙ୍କାରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା।
ଵୈଦୂର୍ଯମଣିଦଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ପତିତୈରଙ୍କୁଶୈଃ ଶୁଭୈଃ। ଘଣ୍ଟାଭିଶ୍ଚ ଗଜେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ପତିତାଭିଃ ସମନ୍ତତଃ
ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିବା ବୈଦୂର୍ୟ ମଣି ଲଗା ଅଙ୍କୁଶ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କର ଘଣ୍ଟି ଏହି ଭୂମିକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିଲା।
ଵିପାଟିତଵିଚିତ୍ରାଭିଃ କୁଥାଭିରଙ୍କୁଶୈସ୍ତଥା। ଗ୍ରୈଵେଯୈଶ୍ଚିତ୍ରରୂପୈଶ୍ଚ ରୁକ୍ମକକ୍ଷ୍ଯାଭିରେଵ ଚ
ଫାଟିଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର କଥା, ଅଙ୍କୁଶ, ଚିତ୍ର ଗ୍ରେବେୟ ଓ ଶୁଭ୍ର ସୁନାର ଛାତି ରକ୍ଷା ଏଠାରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ଯନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ବହୁଧା ଚ୍ଛିନ୍ନୈସ୍ତୋମରୈଶ୍ଚାପି କାଞ୍ଚନୈଃ। `ରରାଜ ସୁଭୃଶଂ ଭୂମିସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ' ଅଶ୍ଵାନାଂ ରେଣୁକପିଲୈ ରୁକ୍ମଚ୍ଛନ୍ନୈରୁରଶ୍ଛଦୈଃ
ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଭୂମି ଅନେକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଯନ୍ତ୍ର, ସୁନାର ବାଣ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା, ସୁନା ଢାକା ଛାତି ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ସାଦିନାଂ ଚ ଭୁଜୈଶ୍ଛିନ୍ନୈଃ ପତିତୈଃ ସାଙ୍ଗଦୈସ୍ତଥା। ପ୍ରାସୈଶ୍ଚ ଵିମଲୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଵିମଲାଭିସ୍ତଥର୍ଷ୍ଟିଭିଃ
ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନଙ୍କର କଟା ହାତ, ତାଙ୍କର କଙ୍ଗନ ସହିତ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଓ ଚମକୁଥିବା ରଷ୍ଟିମାନେ ମାଟିରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲେ।
ଉଷ୍ଣୀଷୈଶ୍ଚ ତଥା ଚିତ୍ରୈର୍ଵିପ୍ରଵିଦ୍ଧୈସ୍ତତସ୍ତତଃ। ଵିଚିତ୍ରୈର୍ବାଣଵର୍ଷୈଶ୍ଚ ଜାତରୂପପରିଷ୍କୃତୈଃ
ଏଠାରେ ଏଉଁଠିଏଁ ଚିତ୍ର ଉଷ୍ଣୀଷ ଓ ସୁନା ଲଗା ଅନେକ ରଙ୍ଗର ବାଣର ବର୍ଷା ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ଅଶ୍ଵାସ୍ତରପରିସ୍ତୋମୈ ରାଙ୍କଵୈର୍ମୃଦିତୈସ୍ତଥା। ନରେନ୍ଦ୍ରଚୂଡାମଣିଭିର୍ଵିଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ମହାଧନୈଃ
ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଚାପି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ମୁକୁଟ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ଛତ୍ରୈସ୍ତଥାପଵିଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ଚାମରୈର୍ଵ୍ଯଜନୈରପି । ପଦ୍ମେନ୍ଦୁଦ୍ଯୁତିଭିଶ୍ଚୈଵ ଵଦନୈଶ୍ଚାରୁକୁଣ୍ଡଲୈଃ
ଏଠାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଛତା, ଚାମର ଓ ବିଲ୍ୱ ଭଳି ମୁହଁ, ଶୁଭ୍ର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁହଁମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
କ୍ଲୃପ୍ତଶ୍ମଶ୍ରୁଭିରତ୍ଯର୍ଥଂ ଵୀରାଣାଂ ସମଲଙ୍କୃତୈଃ । ଅପଵିଦ୍ଧୈର୍ମହାରାଜ ସୁଵର୍ଣାଜ୍ଜ୍ଵଲକୁଣ୍ଡଲୈଃ
ସୁନ୍ଦର ଦାଢ଼ି ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ବୀରମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଏଠାରେ ଏଉଁଠିଏଁ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ତେଜପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନାର କୁଣ୍ଡଳ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା, ହେ ମହାରାଜ।
ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରଶବଲା ଦ୍ଯୌରିଵାସୀଦ୍ଵସୁଂଧରା। ଏଵମେତେ ମହାସେନେ ମୃଦିତେ ତତ୍ର ଭାରତ
ଧରିତ୍ରୀ ଗ୍ରହ ଓ ତାରାରେ ଭରିଥିବା ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏଭଳି ଭାବରେ, ହେ ଭାରତ, ସେଠାରେ ବଡ଼ ସେନା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ପରସ୍ପରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ତଵ ତେଷାଂ ଚ ସଂଯୁଗେ । ତେଷୁ ଶ୍ରାନ୍ତେଷୁ ଭଗ୍ନେଷୁ ମୃଦିତେଷୁ ଚ ଭାରତ
ସେଠାରେ ତୁମ ଲୋକ ଓ ତାଙ୍କର ଲୋକ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକାଠି ହୋଇ, କ୍ଲାନ୍ତ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ରାତ୍ରିଃ ସମଭଵତ୍ତତ୍ର ନାପଶ୍ଯାମ ତତୋଽନୁଗାନ୍ । ତତୋଽଵହାରଂ ସୈକନ୍ଯାନାଂ ପ୍ରଚୁକ୍ରୁଃ କୁରୁପାଣ୍ଡଵାଃ
ସେଠାରେ ରାତି ଆସିଗଲା; ଆମେ ଆମ ଅନୁଗାମୀମାନେ କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲୁ। ତାପରେ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେନା ଉଠାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଘୋରେ ନିଶାମୁଖେ ରୌଦ୍ରେ ଵର୍ତମାନେ ମହାଭଯେ। ଅଵହାରଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ସହିତାଃ କୁରୁପାଣଡ୍ଵାଃ । ନ୍ଯଵିଶନ୍ତ ନିଶାକାଲେ ଗତ୍ଵା ସ୍ଵଶିବିରଂ ତଦା
ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ରାତି ଆସୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ଥିଲେ; ତେଣୁ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ସେନା ଉଠାଇ, ନିଜ ଶିବିରକୁ ଯାଇ ରାତି ପାଇଁ ବସିଗଲେ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ଶକୁନିଶ୍ଚାପି ସୌବଲଃ। ଦୁଃଶାସନଶ୍ଚ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ସୂତପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଦୁର୍ଜଯଃ
ତାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ, ସୌବଳ ଶକୁନି, ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଶାସନ ଓ ସୂତପୁତ୍ର ଦୁର୍ଜୟ ଏକାଠି ହେଲେ।
ସମାଗମ୍ଯ ମହାରାଜ ମନ୍ତ୍ରଂ ଚକ୍ରୁର୍ଵିଵକ୍ଷିତମ୍ । କଥଂ ପାଣ୍ଡୁସୁତାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ଜେତଵ୍ଯାଃ ସଗଣା ଇତି
ହେ ମହାରାଜ, ସମସ୍ତେ ମିଶି ଏକ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ—ଯେଉଁପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ କିପରି ଜିତିଯିବେ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ସର୍ଵାଂସ୍ତାନାହ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ । ସୂତପୁତ୍ରଂ ସମାଭାଷ୍ଯ ସୌବଲଂ ଚ ମହାବଲମ୍
ତାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଡାକି, ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୌବଳଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ।
ଦ୍ରୋଣୋ ଭୀଷ୍ମ କୃପଃ ଶଲ୍ଯଃ ସୌମଦତ୍ତିଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ। ନ ପାର୍ଥାନ୍ପ୍ରତି ବାଧନ୍ତେ ନ ଜାନେ କିଂନୁ କାରଣମ୍
ଦ୍ରୋଣ, ଭୀଷ୍ମ, କୃପ, ଶଲ୍ୟ ଓ ସୌମଦତ୍ତି ଯୁଦ୍ଧରେ ପାର୍ଥମାନେଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ଆକ୍ରମଣ କରୁନାହାନ୍ତି; ଏହାର କାରଣ କଣ ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନି।
ଅଵଧ୍ଯମାନାସ୍ତେ ଚାପି କ୍ଷପଯନ୍ତି ବଲଂ ମମ। ସୋଽସ୍ମି କ୍ଷୀଣବଲଃ କର୍ଣ କ୍ଷୀଣଶସ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ
ସେମାନେ ମରୁନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋର ସେନାକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଛନ୍ତି; ଏଭଳି ଭାବରେ ମୋ ସେନା ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଶକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କମିଯାଇଛି, କର୍ଣ୍ଣ।
ଦ୍ରୋଣସ୍ଯ ପ୍ରମୁଖେ ଵୀରା ହତାସ୍ତେ ଭ୍ରାତରୋ ମମ। ଭୀମସେନେନ ରାଧେଯ ମମ ଚୈଵ ଚ ପଶ୍ଯତଃ
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ମୋର ଭାଇମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ବୀର—ଭୀମସେନଙ୍କ ହାତରେ ମାରାଗଲେ, ରାଧାପୁତ୍ର, ମୁଁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ।
ନିକୃତଃ ପାଣ୍ଡଵୈଃ ଶୂରୈରଵଧ୍ଯୈର୍ଦୈଵତୈରପି । ସୋଽହଂ ସଂଶଯମାପନ୍ନଃ ପ୍ରକରିଷ୍ଯେ କଥଂ ରଣମ୍
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଶୂର ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ, ସେମାନେ ମୋତେ ଚତୁରତାରେ ହରାଇଦେଲେ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛି—ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କିପରି ଚାଲାଇବି?
ତମବ୍ରଵୀନ୍ମହାରାଜ ସୂତପୁତ୍ରୋ ନରାଧିପମ୍ । ମା ଶୋଚ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିଷ୍ଯେଽହଂ ପ୍ରିଯଂ ତଵ
ତାକୁ ସୂତପୁତ୍ର କର୍ଣ୍ଣ କହିଲେ, 'ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖ କରନି; ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରିୟ କାମ କରିଦେବି।'
ଭୀଷ୍ମଃ ଶାନ୍ତନଵସ୍ତୂର୍ଣମପଯାତୁ ମହାରଣାତ୍ । ନିଵୃତ୍ତେ ଯୁଧି ଗାଙ୍ଗେଯେ ନ୍ଯସ୍ତଶସ୍ତ୍ରେ ଚ ଭାରତ
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଶୀଘ୍ର ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଛକୁ ହଟନ୍ତୁ; ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଯେତେବେଳେ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରି ଅସ୍ତ୍ର ରଖିଦେବେ, ହେ ଭାରତ।
ଅହଂ ପାର୍ଥାନ୍ହନିଷ୍ଯାମି ସହିତାନ୍ସର୍ଵସୋମକୈଃ । ପଶ୍ଯତୋ ଯୁଧି ଭୀଷ୍ମସ୍ଯ ଶପେ ସତ୍ଯେନ ତେ ନୃପ
ମୁଁ ପାର୍ଥମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ସୋମକମାନେଙ୍କୁ ଏକାକି ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ମାରିଦେବି; ଏହାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଶପଥ କରୁଛି, ରାଜା।
ପାଣ୍ଡଵେଷୁ ଦଯାଂ ନିତ୍ଯଂ ସ ହି ଭୀଷ୍ମଃ କରୋତି ଵୈ। ଅଶକ୍ତଶ୍ଚ ରଣେ ଭୀଷ୍ମୋ ଜେତୁମେତାନ୍ମହାରଥାନ୍
ଭୀଷ୍ମ ସଦା ପାଣ୍ଡବମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ମହାରଥୀମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି।