ଅଵସ୍କନ୍ଦାଶ୍ଚ ପତିତା ମୁସଲାନି ଗୁରୂଣି ଚ । ପରିଘାଃ ପଟ୍ଟସାଶ୍ଚୈଵ ଭିଣ୍ଡିପାଲାଶ୍ଚ ମାରିଷ
ଭାରୀ ମୁସଳ, ଗଦା, ଲୋହା ଦଣ୍ଡ, ପଟ୍ଟାସ, ଭିଣ୍ଡିପାଳ ଭୂମିରେ ଛିଟିଯାଇପଡ଼ିଥିଲେ ।
ପତିତା ଵିଵିଧାଶ୍ଚାପାଶ୍ଚିତ୍ରା ହେମପରିଷ୍କୃତାଃ । କୁଥା ବହୁଵିଧାକାରାଶ୍ଚାମରା ଵ୍ଯଜନାନି ଚ
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସୁନା ଶୋଭିତ ଧନୁଷ, ଅନେକ ଆକୃତିର ଢାଳ ଓ ଚାମରା ପଙ୍ଖା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ।
ନାନାଵିଧାନି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ପତିତା ନରାଃ। ଜୀଵନ୍ତ ଇଵ ଦୃଶ୍ଯନତେ ଗତସତ୍ତ୍ଵା ମହାରଥାଃ
ବିଭିନ୍ନ ଶସ୍ତ୍ର ଧରିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଗଜାଵିମଥିତୈର୍ଗାତ୍ରୈର୍ମୁସଲୈର୍ଭିନ୍ନମସ୍ତକାଃ। ଗଜାଵାଜିରଥକ୍ଷୁଣ୍ଣାଃ ଶେରତେ ସ୍ମ ନରାଃ କ୍ଷିତୌ
ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍କି ହୋଇଥିବା ଦେହ, ମୁସଳରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମୁଣ୍ଡ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥ ତଳେ ଚକ୍କି ହୋଇଥିବା ମଣିଷମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ।
ତଥୈଵାଶ୍ଵନୃନାଗାନାଂ ଶରୀରୈର୍ଵିବଭୌ ତଦା। ସଂଛନ୍ନା ଵସୁଧା ରାଜନ୍ପର୍ଵତୈରିଵ ଶାତିତୈଃ
ଏଭଳି ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମଣିଷଙ୍କ ଦେହରେ ଭୂମି ଢାକିଯାଇଥିଲା, ରାଜା, କଟିଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ସମରେ ପତିତୈଶ୍ଚୈଵ ଶକ୍ତ୍ଯୃଷ୍ଟିଶରତୋମରୈଃ। ନିସ୍ତ୍ରିଂଶୈଃ ପଟ୍ଟସୈଃ ପ୍ରାସୈରଵସ୍କନ୍ଦୈଃ ପରଶ୍ଵଥୈଃ
ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶକ୍ତି, ରିଷ୍ଟି, ତୀର, ତୋମର, ତଳୱାର, ପଟ୍ଟାସ, ବାଣ, ଭାରୀ ଗଦା, କୁଟାର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ।
ପରିଘୈର୍ଭିଣ୍ଡିପାଲୈଶ୍ଚ ଶତଘ୍ନୀଭିଶ୍ଚ ମାରିଷ। ଶରୀରୈଃ ଶସ୍ତ୍ରନିର୍ଭିନ୍ନୈଃ ସମାସ୍ତୀର୍ଯତ ମେଦିନୀ
ଲୋହା ଦଣ୍ଡ, ଭିଣ୍ଡିପାଳ, ଯୁଦ୍ଧ ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଶସ୍ତ୍ରରେ ଭେଦିଯାଇଥିବା ଦେହରେ ଭୂମି ଢାକିଯାଇଥିଲା ।
ଵିଶବ୍ଦୈରଲ୍ପଶବ୍ଦୈଶ୍ଚ ଶୋଣିତୌଗପରିପ୍ଲୁତୈଃ। ଗତାସୁଭିରମିତ୍ରଘ୍ନ ଵିବଭୌ ନିଚିତା ମହୀ
ବଡ଼ ଓ ମାନ୍ଦ ଚିତ୍କାର, ରକ୍ତ ଧାରା ଭିତରେ, ଶତ୍ରୁ ଘାତକଙ୍କ ନିର୍ଜୀବ ଦେହରେ ଭୂମି ଭରିଯାଇ ଚମକୁଥିଲା ।
ସତଲତ୍ରୈଃ ସକେଯୂରୈର୍ବାହୁଭିଶ୍ଚନ୍ଦନୋକ୍ଷିତୈଃ । ହସ୍ତିହସ୍ତୋପମୈଶ୍ଛିନ୍ନୈରୂରୁଭିଶ୍ଚ ତରସ୍ଵିନାମ୍
ଚୂଡ଼ା ଓ କଙ୍କଣ ଥିବା, ଚନ୍ଦନ ଲେପିଥିବା ବାହୁ, ହାତୀ ଶୁଣ୍ଡ ଭଳି ମଜବୁତ ଉରୁ, ବୀରମାନଙ୍କର କଟା ଅଂଗ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା ।
ବଦ୍ଧଚୂଜାମଣିଵରୈଃ ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ସକୁଣ୍ଡଲୈଃ । ପାତିତୈ ଋଷଭାକ୍ଷାଣାଂ ବଭୌ ଭାରତ ମେଦିନୀ
ମୁଣ୍ଡରେ ମଣି ମୁକୁଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ଥିବା, ବଳବାନ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ପଡ଼ିଥିବା ମୁଣ୍ଡରେ ଭୂମି ଚମକୁଥିଲା, ଭାରତ ।
କଵଚୈଃ ଶୋଣିତାଦିଗ୍ଧୈର୍ଵିପ୍ରକୀର୍ଣୈଶ୍ଚ କାଞ୍ଚନୈଃ । ରରାଜ ସୁଭୃଶଂ ଭୂମିଃ ଶାନ୍ତାର୍ଚିର୍ଭିରିଵାନଲୈଃ
ରକ୍ତ ଲେପିଥିବା କବଚ ଓ ଛିଟିଯାଇଥିବା ସୁନା ଭୂଷଣରେ ଭୂମି ତେଜ ହୋଇ ଜ୍ୱାଳା ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।
ଵିପ୍ରଵିଦ୍ଧୈଃ କଲାପୈଶ୍ଚ ପତିତୈଶ୍ଚ ଶରାସନୈଃ । ଵିପ୍ରକୀର୍ଣୈଃ ଶରୈଶ୍ଚୈଵ ରୁକ୍ମପୁଙ୍ଖୈଃ ସମନ୍ତତଃ
ପଡ଼ିଥିବା କୋଷ, ଧନୁଷ ଓ ସୁନା ରେଖା ଥିବା ତୀର ଭୂମିରେ ସବୁଦିଗରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲେ ।
ରଥୈଶ୍ଚ ସର୍ଵତୋ ଭଗ୍ନୈଃ କିଙ୍କିଣୀଜାଲଭୂଷିତୈଃ । ଵାଜିଭିଶ୍ଚ ହତୈର୍ବାଣୈଃ ସ୍ରସ୍ତଜିହ୍ଵୈଃ ସଶୋଣିତୈଃ
ଧରିତ୍ରୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ରଥ ଓ ତାହାର ଘଣ୍ଟି ଝାଲରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ଏବଂ ତୀରରେ ହତ ହୋଇଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଝୁଲିଥିବା ଜିଭା ସହିତ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଅନୁକର୍ଷୈଃ ପତାକାଭିରୁପାସଙ୍ଗୈର୍ଧ୍ଵଜୈରପି । ପ୍ରଵୀରାଣାଂ ମହାଶଙ୍ଖୈର୍ଵିପ୍ରକୀର୍ଣୈଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡୁରୈଃ
ଯୋକ, ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ଚାରିପାଖରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ଶୂରବୀରମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଶଂଖ ଓ ଧୂସର ଅଳଙ୍କାର ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ସ୍ରସ୍ତହସ୍ତୈଶ୍ଚ ମାତଙ୍ଗୈଃ ଶଯାନୈର୍ଵିବଭୌ ମହୀ । ନାନାରୂପେରଲଂକାରୈଃ ପ୍ରମଦେଵାଭ୍ଯଲଙ୍କୃତା
ଢଳିପଡ଼ିଥିବା ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ଲୁଜା ଶୁଣ୍ଡ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧି ମାଟିକୁ ଏମିତି ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ, ଯେଉଁପରି ଏକ ଅଳଙ୍କୃତା ନାରୀ ଶୁଭ୍ର ଦେଖାଯାଏ।
ଦନ୍ତିଭିଶ୍ଚାପରୈସ୍ତତ୍ର ସପ୍ରାଣୈର୍ଗାଢଵେଦନୈଃ । କରୈଃ ଶବ୍ଦଂ ଵିମୁଞ୍ଚଦ୍ଭିଃ ଶୀକରଂ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଏଉଁଠିଏଁ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ବେଦନାରେ ଥର୍ଥର୍ କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ପାଣି ଛିଟିଯାଉଥିଲେ।
ଵିବଭୌ ତଦ୍ରଣସ୍ଥାନଂ ସ୍ଯନ୍ଦମାନୈରିଵାଚଲୈଃ। ନାନାରାଗୈଃ କମ୍ବଲୈଶ୍ଚ ପରିସ୍ତୋମେଶ୍ଚ ଦନ୍ତିନାମ୍
ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଜଳ ବହୁଥିବା ପାହାଡ଼, ରଙ୍ଗିନ କମ୍ବଳ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କର ଅଳଙ୍କାରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା।
ଵୈଦୂର୍ଯମଣିଦଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ପତିତୈରଙ୍କୁଶୈଃ ଶୁଭୈଃ। ଘଣ୍ଟାଭିଶ୍ଚ ଗଜେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ପତିତାଭିଃ ସମନ୍ତତଃ
ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିବା ବୈଦୂର୍ୟ ମଣି ଲଗା ଅଙ୍କୁଶ ଓ ହାତୀମାନଙ୍କର ଘଣ୍ଟି ଏହି ଭୂମିକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିଲା।
ଵିପାଟିତଵିଚିତ୍ରାଭିଃ କୁଥାଭିରଙ୍କୁଶୈସ୍ତଥା। ଗ୍ରୈଵେଯୈଶ୍ଚିତ୍ରରୂପୈଶ୍ଚ ରୁକ୍ମକକ୍ଷ୍ଯାଭିରେଵ ଚ
ଫାଟିଯାଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର କଥା, ଅଙ୍କୁଶ, ଚିତ୍ର ଗ୍ରେବେୟ ଓ ଶୁଭ୍ର ସୁନାର ଛାତି ରକ୍ଷା ଏଠାରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ଯନ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ବହୁଧା ଚ୍ଛିନ୍ନୈସ୍ତୋମରୈଶ୍ଚାପି କାଞ୍ଚନୈଃ। `ରରାଜ ସୁଭୃଶଂ ଭୂମିସ୍ତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ' ଅଶ୍ଵାନାଂ ରେଣୁକପିଲୈ ରୁକ୍ମଚ୍ଛନ୍ନୈରୁରଶ୍ଛଦୈଃ
ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଭୂମି ଅନେକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଯନ୍ତ୍ର, ସୁନାର ବାଣ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଧୂଳି ଲାଗିଥିବା, ସୁନା ଢାକା ଛାତି ରକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅତି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ସାଦିନାଂ ଚ ଭୁଜୈଶ୍ଛିନ୍ନୈଃ ପତିତୈଃ ସାଙ୍ଗଦୈସ୍ତଥା। ପ୍ରାସୈଶ୍ଚ ଵିମଲୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଵିମଲାଭିସ୍ତଥର୍ଷ୍ଟିଭିଃ
ଘୋଡ଼ାଚାଳକମାନଙ୍କର କଟା ହାତ, ତାଙ୍କର କଙ୍ଗନ ସହିତ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ନିର୍ମଳ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଓ ଚମକୁଥିବା ରଷ୍ଟିମାନେ ମାଟିରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲେ।
ଉଷ୍ଣୀଷୈଶ୍ଚ ତଥା ଚିତ୍ରୈର୍ଵିପ୍ରଵିଦ୍ଧୈସ୍ତତସ୍ତତଃ। ଵିଚିତ୍ରୈର୍ବାଣଵର୍ଷୈଶ୍ଚ ଜାତରୂପପରିଷ୍କୃତୈଃ
ଏଠାରେ ଏଉଁଠିଏଁ ଚିତ୍ର ଉଷ୍ଣୀଷ ଓ ସୁନା ଲଗା ଅନେକ ରଙ୍ଗର ବାଣର ବର୍ଷା ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ଅଶ୍ଵାସ୍ତରପରିସ୍ତୋମୈ ରାଙ୍କଵୈର୍ମୃଦିତୈସ୍ତଥା। ନରେନ୍ଦ୍ରଚୂଡାମଣିଭିର୍ଵିଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ମହାଧନୈଃ
ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଚାପି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ରାଜାମାନଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ମୁକୁଟ ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ଛତ୍ରୈସ୍ତଥାପଵିଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ଚାମରୈର୍ଵ୍ଯଜନୈରପି । ପଦ୍ମେନ୍ଦୁଦ୍ଯୁତିଭିଶ୍ଚୈଵ ଵଦନୈଶ୍ଚାରୁକୁଣ୍ଡଲୈଃ
ଏଠାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଛତା, ଚାମର ଓ ବିଲ୍ୱ ଭଳି ମୁହଁ, ଶୁଭ୍ର କୁଣ୍ଡଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ମୁହଁମାନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
କ୍ଲୃପ୍ତଶ୍ମଶ୍ରୁଭିରତ୍ଯର୍ଥଂ ଵୀରାଣାଂ ସମଲଙ୍କୃତୈଃ । ଅପଵିଦ୍ଧୈର୍ମହାରାଜ ସୁଵର୍ଣାଜ୍ଜ୍ଵଲକୁଣ୍ଡଲୈଃ
ସୁନ୍ଦର ଦାଢ଼ି ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ବୀରମାନଙ୍କର ମୁହଁ ଏଠାରେ ଏଉଁଠିଏଁ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ତେଜପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନାର କୁଣ୍ଡଳ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା, ହେ ମହାରାଜ।
ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରଶବଲା ଦ୍ଯୌରିଵାସୀଦ୍ଵସୁଂଧରା। ଏଵମେତେ ମହାସେନେ ମୃଦିତେ ତତ୍ର ଭାରତ
ଧରିତ୍ରୀ ଗ୍ରହ ଓ ତାରାରେ ଭରିଥିବା ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏଭଳି ଭାବରେ, ହେ ଭାରତ, ସେଠାରେ ବଡ଼ ସେନା ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ପରସ୍ପରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ତଵ ତେଷାଂ ଚ ସଂଯୁଗେ । ତେଷୁ ଶ୍ରାନ୍ତେଷୁ ଭଗ୍ନେଷୁ ମୃଦିତେଷୁ ଚ ଭାରତ
ସେଠାରେ ତୁମ ଲୋକ ଓ ତାଙ୍କର ଲୋକ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକାଠି ହୋଇ, କ୍ଲାନ୍ତ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ରାତ୍ରିଃ ସମଭଵତ୍ତତ୍ର ନାପଶ୍ଯାମ ତତୋଽନୁଗାନ୍ । ତତୋଽଵହାରଂ ସୈକନ୍ଯାନାଂ ପ୍ରଚୁକ୍ରୁଃ କୁରୁପାଣ୍ଡଵାଃ
ସେଠାରେ ରାତି ଆସିଗଲା; ଆମେ ଆମ ଅନୁଗାମୀମାନେ କୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲୁ। ତାପରେ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସେନା ଉଠାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଘୋରେ ନିଶାମୁଖେ ରୌଦ୍ରେ ଵର୍ତମାନେ ମହାଭଯେ। ଅଵହାରଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ସହିତାଃ କୁରୁପାଣଡ୍ଵାଃ । ନ୍ଯଵିଶନ୍ତ ନିଶାକାଲେ ଗତ୍ଵା ସ୍ଵଶିବିରଂ ତଦା
ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ରାତି ଆସୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ଥିଲେ; ତେଣୁ କୌରବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ସେନା ଉଠାଇ, ନିଜ ଶିବିରକୁ ଯାଇ ରାତି ପାଇଁ ବସିଗଲେ।
ତତୋ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ଶକୁନିଶ୍ଚାପି ସୌବଲଃ। ଦୁଃଶାସନଶ୍ଚ ପୁତ୍ରସ୍ତେ ସୂତପୁତ୍ରଶ୍ଚ ଦୁର୍ଜଯଃ
ତାପରେ ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ, ସୌବଳ ଶକୁନି, ତୁମ ପୁଅ ଦୁଃଶାସନ ଓ ସୂତପୁତ୍ର ଦୁର୍ଜୟ ଏକାଠି ହେଲେ।