ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଵିଧ୍ଯଦ୍ଦଶଭିର୍ଭୀମସେନଃ ଶିଲୀମୁଖୈଃ । ତ୍ଵରମାଣୋ ମହେଷ୍ଵାସଃ ସଵ୍ଯେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ମହାବଲଃ
ଭୀମସେନ, ଶୂର ଧନୁର୍ଧର, ତ୍ୱରାପ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଶଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ।
ସ ଗାଢଵିଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯଥିତୋ ଵଯୋଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଭାରତ। ପ୍ରନଷ୍ଟସଂଜ୍ଞଃ ସହସା ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାଵିଶତ୍
ଗଭୀର ଆଘାତରେ, ବେଦନା ଏବଂ ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇ, ଓ ଭାରତ, ସେ ହଠାତ୍ ଅଚେତନ ହେଇ ରଥରେ ବସି ପଡ଼ିଲେ।
ଗୁରୁଂ ପ୍ରଵ୍ଯଥିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜା ଦୁର୍ଯୋଧନଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଦ୍ରୌଣାଯନିଶ୍ଚ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୌ ଭୀମସେନମଭିଦ୍ରୁତୌ
ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ନିଜେ ଏବଂ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ, ଦୁଇଜଣେ ରାଗରେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟି ପଡିଲେ।
ତାଵାପତନ୍ତୌ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ କାଲାନ୍ତକଯମୋପମୌ । ଭୀମସେନୋ ମହାବାହୁର୍ଗଦାମାଦାଯ ସତ୍ଵରମ୍
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ କାଳର ଶେଷ ସମାନ ଦେଖି, ଭୀମସେନ ଦୃଢ଼ ଭୁଜା ଦେଇ ତୁରନ୍ତ ଗଦା ଧରିଲେ।
ଅଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ରଥାତ୍ତୂର୍ଣଂ ତସ୍ଥୌ ଗିରିରିଵାଚଲଃ। ସମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଗଦାଂ ଗୁର୍ଵୀ ଯମଦଣ୍ଡୋପମାଂ ରଣେ
ସେ ତୁରନ୍ତ ରଥରୁ ଲାଫି ଉତି, ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାଡ଼ି ରହିଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଭାରି ଗଦାକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇଲେ, ଯାହା ଯମଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ସମାନ।
ତମୁଦ୍ଯତଗଦଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୈଲାସମିଵ ଶୃଙ୍ଗିଣମ୍। କୌରଵୋ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଶ୍ଚ ସହିତାଵଭ୍ଯଧାଵତାମ୍
ସେ ଉପରକୁ ଉଠାଇଥିବା ଗଦା ସହିତ, କୈଳାସ ପର୍ବତର ଶିଖର ପରି ଦେଖି, କୌରବ ଓ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ଏକସাথে ଭୀମଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତାଵାପତନ୍ତୌ ସହିତୌ ତ୍ଵରିତୌ ବଲିନାଂ ଵରୌ। ଅଭ୍ଯଧାଵତ ଵେଗେନ ତ୍ଵରମାଣୋ ଵୃକୋଦରଃ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ, ଏକସাথে ଏବଂ ତୁରନ୍ତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୀମଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟି ପଡିଲେ; ବୃକୋଦର ମଧ୍ୟ ତେଜରେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ।
ତମାପତନ୍ତଂ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଭୀମଦର୍ଶନମ୍ । ସମଭ୍ଯଧାଵଂସ୍ତ୍ଵରିତାଃ କୌରଵାଣାଂ ମହାରଥାଃ
ଭୀମ ରାଗରେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଆଗକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କୌରବମାନଙ୍କ ମହାରଥୀମାନେ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଝପଟି ପଡିଲେ।
ଭାରଦ୍ଵାଜମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଭୀମସେନଜିଘାଂସଯା । ନାନାଵିଧାନି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଭୀମସ୍ଯୋରସ୍ଯପାତଯନ୍
ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତେ, ଭୀମସେନଙ୍କୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଭୀମଙ୍କ ଛାତିରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଫିଙ୍ଗିଲେ।
ସହିତାଃ ପାଣ୍ଡଵଂ ସର୍ଵେ ପୀଡଯନ୍ତଃ ସମନ୍ତତଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଶଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପୀଡ୍ଯମାନଂ ମହାରଥମ୍
ସମସ୍ତେ ଏକସাথে ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରୁ ଚାପି ରଖିଲେ; ମହାରଥୀ ଭୀମ ଚାପି ଯାଇ ଏବଂ ସନ୍ଦେହରେ ପଡିଥିବା ଦେଖି,
ଅଭିମନ୍ଯୁପ୍ରଭୃତଯଃ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ମହାରଥାଃକ । ଅଭ୍ଯଦାଵନ୍ପରୀପ୍ସନ୍ତଃ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସୁଦୁସ୍ତ୍ଯଜାନ୍
ଅଭିମନ୍ୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମହାରଥୀମାନେ, ଭୀମଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ନିଜ ଅତି ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଆଗକୁ ଝପଟି ପଡିଲେ।
ଅନୂପାଧିପତିଃ ଶୂରୋ ଭୀମସ୍ଯ ଦଯିତଃ ସଖା । ନୀଲୋ ନୀଲାମ୍ବୁଦପ୍ରଖ୍ଯଃ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ରୌଣିମଭ୍ଯାତ୍
ଅନୂପ ଦେଶର ଶୂରବୀର ଏବଂ ଭୀମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଖା ନୀଳ, ବର୍ଷା ମେଘ ପରି ଗାଢ଼ ନୀଳ, ରାଗରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ସ୍ପର୍ଧତେ ହି ମହେଷ୍ଵାସୋ ନିତ୍ଯଂ ଦ୍ରୋଣସୁତେନ ସଃ। ସ ଵିଷ୍ଫାର୍ଯ ମହଚ୍ଚାପଂ ଦ୍ରୌଣିଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ପତ୍ରିଣା
ସେ ମହାଧନୁର୍ଧର ସଦା ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ସହିତ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରେ; ସେ ତାଙ୍କ ମହାଧନୁ କୁ ଟାଣି, ପାଖରେ ଥିବା ପାଖି ଦେଇ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଘାୟ କଲେ।
ଯଥା ଶକ୍ରୋ ମହାରାଜ ପୁରା ଵିଵ୍ଯାଧ ଦାନଵମ୍ । ଵିପ୍ରଚିତ୍ତିଂ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ଦେଵତାନାଂ ଭଯଂକରମ୍
ଯେପରି ରାଜା, ପୂର୍ବରୁ ଶକ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ଦାନବ ବିପ୍ରଚିତ୍ତିକୁ ଘାୟ କରିଥିଲେ,
ଯେନ ଲୋକତ୍ରଯଂ କ୍ରୋଧାତ୍ରାସିତଂ ସ୍ଵେନ ତେଜସାକ । `ସ ରୁଦ୍ରେଣ ଜିତଃ ପୂର୍ଵଂ ନିହତୋ ମାତରିଶ୍ଵନା' ତଥା ନୀଲେନ ନିର୍ଭିନ୍ନଃ ସମ୍ଯଙ୍ଭୁକ୍ତେନ ପତ୍ରିଣା
ଯାହା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତିନି ଲୋକକୁ ରାଗ ଓ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର କରିଥିଲେ—ସେ ପୂର୍ବରୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ମାତରିଶ୍ୱାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମରିଥିଲେ; ସେହିପରି ନୀଳ ଏକ ଠିକ୍ ନିଶାନା ଆଗୁଁ ଦେଇ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅକୁ ଘାୟ କଲେ।
ସଂଜାତରୁଧିରୋତ୍ପୀଡୋ ଦ୍ରୌଣିଃ କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତଃ । ସ ଵିଷ୍ଫାର୍ଯ ଧନୁଶ୍ଚିତ୍ରମିନ୍ଦ୍ରାଶନିସମସ୍ଵନମ୍
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଏବଂ ରାଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଚମତ୍କାର ଧନୁକୁ ଟାଣିଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତୀର୍ଥ ପରି ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା।
ଦଧ୍ରେ ନୀଲଵିନାଶାଯ ମତିଂ ମତିମତାଂ ଵରଃ। ତତଃ ସଂଧାଯ ଵିମଲାନ୍ଭଲ୍ଲାନ୍କର୍ମାରମାର୍ଜିତାନ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ସେ, ନୀଳଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ; ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀରକୁ ଧନୁରେ ଲଗାଇଲେ।
ଜଘାନ ଚତୁରୋ ଵାହାନ୍ପାତଯାମାସ ଚ ଧ୍ଵଜମ୍। `ସୂତଂ ଚୈକେନ ଭଲ୍ଲେନ ରଥନୀଡାଦପାହରତ୍' ସପ୍ତମେନ ଚ ଭଲ୍ଲେନ ନୀଲଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ଵକ୍ଷସି
ସେ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ ଘାୟ କଲେ ଏବଂ ପତାକାକୁ ଭୂମିରେ ଫିଙ୍ଗିଲେ; ଏକ ତୀରରେ ସୂତକୁ ରଥରୁ ଫିଙ୍ଗିଲେ, ସପ୍ତମ ତୀରରେ ନୀଳଙ୍କ ଛାତିକୁ ଘାୟ କଲେ।
ସ ଗାଢଵିଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯଥିତୋ ରଥୋପସ୍ଥ ଉପାଵିଶତ୍। ମୋହିତଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନଂ ନୀଲମଶ୍ମଚଯୋପମମ୍
ଭଲଭାବେ ଘାୟ ହୋଇ, ନୀଳ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରଥର ତଳ ଉପରେ ବସିଲେ; ରାଜା ନୀଳକୁ ପାହାଡ଼ର ଗଠା ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଦେଖିଲେ।
ଘଟୋତ୍କଚୋଽଭିସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଜ୍ଞାତିଭିଃ ପରିଵାରିତଃ । ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଵେଗେନ ଦ୍ରୌଣିମାହଵଶୋଭିନମ୍ । ତଥେତରେ ଚାଭ୍ଯଧାଵନ୍ରାକ୍ଷସା ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦାଃ
ଘଟୋତ୍କଚ, ଭୟଙ୍କର ରାଗରେ ଏବଂ ଜ୍ଞାତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ତେଜରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ଉପରେ ଝପଟି ପଡିଲେ; ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯୁଦ୍ଧର ମଦରେ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଭୀମସେନୋ ମହାବାହୁର୍ନୀଲଂ ନୀଲାଞ୍ଜନପ୍ରଭମ୍।' ଆରୋପ୍ଯ ସ୍ଵରଥଂ ଵୀରୋ ଦୁର୍ଯୋଧନମପାଦ୍ରଵତ୍
ଭୀମସେନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୀର୍ଘବାହୁ, ନୀଳଙ୍କୁ ନିଜ ରଥରେ ବସାଇ, ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୂତିଆ ଗତିରେ ଆଗେଇ ଗଲେ।
ଘଟୋତ୍କଚଂ ଚ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାକ୍ଷସଂ ଘୋରଦର୍ଶନମ୍ ।। ଅଭ୍ଯଧାଵତ ତେଜସ୍ଵୀ ଭାରଜ୍ଵାଜାତ୍ମଜସ୍ତ୍ଵରନ୍
ଭୟଙ୍କର ଦେଖା ରାକ୍ଷସ ଘଟୋତ୍କଚଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୀମଙ୍କ ପୁତ୍ର ତେଜସ୍ଵୀ ଭାରତ୍ବାଜଙ୍କ ଶିଘ୍ର ଆଗେଇ ଗଲେ।
ନିଜଘାନ ଚ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରାକ୍ଷସାନ୍ଭୀମଦର୍ଶନାନ୍। ଯୋଽଭଵନ୍ନଗ୍ରତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧା ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ପୁରଃସରାଃ । ଵିମୁଖାଂଶ୍ଚୈଵ ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦ୍ରୌଣିଚାପଚ୍ଯୁତୈଃ ଶରୈଃ
କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଘଟୋତ୍କଚଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ରାକ୍ଷସମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଭୟରେ ପଛୁଆ ହେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦ୍ରୌଣିଙ୍କ ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ା ତୀରରେ ସେମାନେ ଆହତ ହେଲେ।
ଅକ୍ରୁଦ୍ଧ୍ଯତ ମହାକାଯୋ ଭୈମସେନିର୍ଘଟୋତ୍କଚଃ। ପ୍ରାଦୁଶ୍ଚକ୍ରେ ତତୋ ମାଯାଂ ଘୋରରୂପାଂ ସୁଦାରୁଣାମ୍
ଭୀମଙ୍କ ପୁତ୍ର ଘଟୋତ୍କଚ, ବଡ଼ ଦେହ ଥିଲେ, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ନାହିଁ; ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ମାୟା ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ।
ମୋହଯନ୍ସମରେ ଦ୍ରୌଣିଂ ମାଯାଵୀ ରାକ୍ଷସାଧିପଃ। ତତସ୍ତେ ତାଵକାଃ ସର୍ଵେ ମାଯଯା ଵିମୁଖୀକୃତାଃକ
ଘଟୋତ୍କଚ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାୟକ ଏବଂ ମାୟାର ଅଧିପତି, ଦ୍ରୌଣିଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭ୍ରମିତ କଲେ; ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ତୁମ ସମସ୍ତ ସେନା ଅସ୍ତିର ହେଇଗଲା।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମପଶ୍ଯନ୍ତ ନିକୃତ୍ତା ମେଦିନୀତଲେ। ଵିଚେଷ୍ଟମାନାଃ କୃପଣାଃ ଶୋଣିତେନ ପରିପ୍ଲୁତାଃ
ମେଦିନୀ ତଳରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଦୁଃଖରେ ତଳମଳାଇ, ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଦ୍ରୋଣଂ ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ଶଲ୍ଯମଶ୍ଵତ୍ଥାମାନମେଵ ଚ। ପ୍ରାଯଶଶ୍ଚ ମହେଷ୍ଵାସା ଯେ ପ୍ରଧାନାଃ ସ୍ମ କୌରଵାଃ
ଦ୍ରୋଣ, ଦୁର୍ୟୋଧନ, ଶଳ୍ୟ, ଅଶ୍ୱଥାମା ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର କୌରବମାନେ—
ଵିଧ୍ଵସ୍ତା ରଥିନଃ ସର୍ଵେ ଗଜାଶ୍ଚ ଵିନିପାତିତାଃ। ହଯାଶ୍ଚୈଵ ହଯାରୋହାଃ ସନ୍ନିକୃତ୍ତାଃ ସହସ୍ରଶଃ
ସମସ୍ତ ରଥୀମାନେ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ, ହାତୀମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରାରୋହୀମାନେ ହଜାର ହଜାର ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିଲେ।
ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଵକଂ ସୈନ୍ଯଂ ଵିଦ୍ରୁତଂ ଶିବିରଂ ପ୍ରତି। ମମ ପ୍ରାକ୍ରୋଶତୋ ରାଜଂସ୍ତଥା ଦେଵଵ୍ରତସ୍ଯ ଚ
ତୁମ ସେନା ଶିବିର ଦିଗରେ ଭୟରେ ଦୂତିଆ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ରାଜା, ମୁଁ ଏବଂ ଦେବବ୍ରତ ଦୁଇଜଣ ଚିତ୍କାର କରିଥିଲୁ।
ଯୁଧ୍ଯଧ୍ଵଂ ମା ପଲାଯଧ୍ଵଂ ମାଯୈଷା ରାକ୍ଷସୀ ରଣେ। ଘଟୋତ୍କଚପ୍ରମୁକ୍ତେତି ନାତିଷ୍ଠନ୍ତ ଵିମୋହିତାଃ
‘ଯୁଦ୍ଧ କର, ପଳାଇବା ନାହିଁ; ଏହା ଘଟୋତ୍କଚ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସୀ ମାୟା’— ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ ନାହିଁ।