ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଧାଵନ୍ତଃ ସଂପ୍ରହାରଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ । ଵ୍ଯତିଷ୍ଯକ୍ତଂ ମହାରୌଦ୍ରଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଭୀରୁଭଯାଵହମ୍
ସେମାନେ ଏକାପରେକ ଉପରେ ଝପି ପଡ଼ି, ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ। ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା, ଭୟପାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଭୟଜନକ।
ହଯା ହଯୈଃ ସମାଜଗ୍ମୁଃ ପାଦାତାଶ୍ଚ ପଦାତିଭିଃ । `ରଥା ରଥୈଃ ସମାଗଚ୍ଛନ୍ନାଗା ନାଗୈଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେ' ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମରେ ରାଜନ୍ପ୍ରାର୍ଥଯାନାଃ ସମଭ୍ଯଯୁଃ
ଘୋଡ଼ା ଘୋଡ଼ା ସହିତ, ପଦାତି ପଦାତି ସହିତ, ରଥ ରଥ ସହିତ, ହାତୀ ହାତୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ। ଏକାପରେକୁ ଖୋଜି, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଗେଇଯିଲେ, ମହାରାଜ।
ସହସା ଚାଭଵତ୍ତୀଵ୍ରଂ ସନ୍ନିପାତନ୍ମହଦ୍ରଜଃ। ଗଜାଶ୍ଵରଥପତ୍ତୀନାଂ ପାଦନେମିସମୁଦ୍ଧତମ୍
ଅଚିଂତିତ ଭାବରେ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଏବଂ ପଦାତିମାନେଙ୍କ ପାଦ ଓ ଚକ୍ରରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧୂଳି ମେଘ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଧୂମ୍ରାରୁଣଂ ରଜସ୍ତୀଵ୍ରଂ ରଣଭୂମିଂ ସମାଵୃଣୋତ୍। ନୈଵ ସ୍ଵେ ନ ପରେ ରାଜନ୍ସମଜାନନ୍ପରସ୍ପରମ୍
ଏହି ଧୂମ୍ର ଲାଲ ଧୂଳି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଢାକି ଦେଲା, ଏପରି ଯେ ମହାରାଜ, ନିଜ ଓ ଶତ୍ରୁ, କେହି ଏକାପରେକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ପିତା ପୁତ୍ରଂ ନ ଜାନୀତେ ପୁତ୍ରୋ ଵା ପିତରଂ ତଥା । ନିର୍ମର୍ଯାଦେ ତଥାଭୂତେ ଵୈଶସେ ରୋମହର୍ଷଣେ
ପିତା ପୁଅକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ପୁଅ ମଧ୍ୟ ପିତାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ନିର୍ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟା ଓ ବେବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତ ଶୃଙ୍ଖଳା ଭଙ୍ଗ ହେଇଗଲା।
ଶସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ର୍ଜତାମ୍ । ସୁମହାନଭଵଚ୍ଛବ୍ଦଃ ପ୍ରେତାନାମିଵ ଭାରତ
ଅସ୍ତ୍ରର ମୁକ୍କାବାଜି ଓ ମାନବମାନେଙ୍କର ଚିତ୍କାର ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୃତମାନେଙ୍କ ଶବ୍ଦ ପରି।
ଗଜଵାଜିମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଶୋଣିତାନ୍ରତରଙ୍ଗିଣୀ । ପ୍ରାଵଵର୍ତତ ନଦୀ ତତ୍ର କେଶଶୈଵଲଶାଦ୍ଵଲା
ସେଠାରେ ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ରକ୍ତରେ ତରଙ୍ଗିତ ଏକ ନଦୀ ବହିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯାହାର ଶାଳ ଓ ଘାସ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର କେଶ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ନରାଣାଂ ଚୈଵ କାଯେଭ୍ଯଃ ଶିରସାଂ ପତତାଂ ରଣେ। ଶୁଶ୍ରୁଵେ ସୁମହାଞ୍ଛବ୍ଦଃ ପତତାମଶ୍ମନାମିଵ
ଯୁଦ୍ଧରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଦେହରୁ ମୁଣ୍ଡ ଖସିପଡିବା ସମୟରେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା, ଯେପରି ଶିଳା ଗଡ଼ିଯାଉଥିବା ଶବ୍ଦ।
ଵିଶିରସ୍କୈର୍ମନୁଷ୍ଯୈଶ୍ଚ ଛିନ୍ନଗାତ୍ରୈଶ୍ଚ ଵାରଣୈଃ । ଅଶ୍ଵୈଃ ସଂଭିନ୍ନଦେହୈଶ୍ଚ ସଂକୀର୍ଣାଽଭୂଦ୍ଵସୁଂଧରା
ପୃଥିବୀ ମୁଣ୍ଡହୀନ ମନୁଷ୍ୟ, ହାତୀଙ୍କର କଟା ଅଙ୍ଗ ଓ ଘୋଡାଙ୍କର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଦେହରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।
ନାନାଵିଧାନି ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଵିସୃଜନ୍ତୋ ମହାରଥାଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଧାଵନ୍ତଃ ସଂପ୍ରହାରାର୍ଥମୁଦ୍ଯତାଃ
ବଡ଼ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ନାନା ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ୟମରେ ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ।
ହଯା ହଯାନ୍ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରେଷିତା ହଯସାଦିଭିଃ । ସମାହତ୍ଯ ରଣେଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନିପେତୁର୍ଗତଜୀଵିତାଃ
ଘୋଡାମାନେ ଘୋଡାଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଘୋଡାଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଘୋଡାକୁ ଆଘାତ କରି, ଜୀବନହୀନ ଭାବେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ।
ନରା ନରାନ୍ସମାସାଦ୍ଯ କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା ଭୃଶମ୍ । ଉରାଂସ୍ଯୁରୋଭିରନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମାଶ୍ଲିଷ୍ଯ ନିଜଘ୍ନିରେ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଛାତିକୁ ନିଜ ଛାତି ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରେଷିତାଶ୍ଚ ମହାମାତ୍ରୈର୍ଵାରଣାଃ ପରଵାରଣୈଃ । ଅଭ୍ଯଘ୍ନନ୍ତ ଵିଷଣାଗ୍ରୈର୍ଵାରଣାନେଵ ସଂଯୁଗେ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହାତୀମାନେ ଅନ୍ୟ ହାତୀଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ନିଜ ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରିଥିଲେ।
ତେ ଜାତରୁଧିରୋତ୍ପୀଡାଃ ପତାକାଭିରଲଙ୍କୃତାଃ । ସଂସକ୍ତାଃ ପ୍ରତ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ମେଘା ଇଵ ସଵିଦ୍ଯୁତଃ
ସେମାନେ ରକ୍ତରେ ଭିଜି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ରହି, ପତାକାରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ହାତୀଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି, ମେଘ ଭଳି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହିତ ଗୁଞ୍ଜି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
କେଚିଦ୍ଭିନ୍ନା ଵିଷାଣାଗ୍ରୈର୍ଭିନ୍ନକୁମ୍ଭାଶ୍ଚ ତୋମରୈଃ । ଵିନଦନ୍ତୋଽଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଗର୍ଜମାନା ଧନା ଇଵ
କିଛି ହାତୀ ଦାନ୍ତରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ, କିଛି ମୁଣ୍ଡ ତୋମର ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଗର୍ଜନ କରି ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ, ମେଘ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି।
କେଚିଦ୍ଧସ୍ତୈର୍ଦ୍ଵିଧାଚ୍ଛିନ୍ନୈଶ୍ଛିନ୍ନଗାତ୍ରାସ୍ତଥାଽପରେ । ନିପେତୁସ୍ତୁମୁଲେ ତସ୍ମିଂଶ୍ଛିନ୍ନପକ୍ଷା ଇଵାଦ୍ରଯଃ
କିଛି ହାତୀଙ୍କର ଶୁଣ୍ଡ ଦୁଇ ଭାଗରେ କଟାଯାଇଥିଲା, ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଙ୍ଗ କଟାଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ପାହାଡ଼ର ପକ୍ଷ କଟାଯାଇଥିବା ଭଳି।
ପାର୍ଶ୍ଵୈସ୍ତୁ ଦାରିତୈରନ୍ଯେ ଵାରଣୈର୍ଵରଵାରଣାଃ । ମୁମୁଚୁଃ ଶୋଣିତଂ ଭୂରି ଧାତୂନିଵ ମହୀଧରାଃ
ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ ଅନ୍ୟ ହାତୀଙ୍କର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଘାତ ପାଇ, ବହୁତ ରକ୍ତ ଝାରିଥିଲେ, ପାହାଡ଼ର ଧାତୁ ଝାରିବା ଭଳି।
ନାରାଚନିହତାସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ତଥା ଵିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ତୋମରୈଃ । ଵିନଦନ୍ତୋଽଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ଵିଶୃଙ୍ଗା ଇଵ ପର୍ଵତାଃ
ଅନ୍ୟ ହାତୀମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, ତୋମର ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଗର୍ଜନ କରି ଆଗେଇଯାଉଥିଲେ, ସିଂଗ ନଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି।
କେଚିତ୍କ୍ରୋଧସମାଵିଷ୍ଟା ମଦାନ୍ଧା ନିରଵଗ୍ରହାଃ । ରଥାନ୍ହଯାନ୍ପଦାତୀଂଶ୍ଚ ମମୃଦୁଃ ଶତଶୋ ରଣେ
କିଛି ହାତୀ କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ଓ ମଦରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, କୌଣସି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିବା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତେ ଶତେ ରଥ, ଘୋଡା ଓ ପଦାତୀମାନେକୁ ଚେପି ଦେଇଥିଲେ।
ତଥା ହଯା ହଯାରୋହୈସ୍ତାଡିତାଃ ପ୍ରାସତୋମରୈଃ । ତେନ ତେନାଭ୍ଯଵର୍ତନ୍ତ କୁର୍ଵନ୍ତୋ ଵ୍ଯାକୁଲା ଦିଶଃ
ଏହିପରି ଘୋଡାମାନେ ଘୋଡାଚାଳକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାସ ଓ ତୋମର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇ, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ି ଦେଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଲେ।
ରଥିନୋ ରଥିଭିଃ ସାର୍ଧଂ କୁଲପୁତ୍ରାସ୍ତନୁତ୍ଯଜଃ। ପରାଂ ଶକ୍ତିଂ ସମାସ୍ଥାଯ ଚକ୍ରୁଃ କର୍ମାଣ୍ଯଭୀତଵତ୍
ରଥଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅନ୍ୟ ରଥଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ସହ ଏକତାରେ, ଉତ୍ତମ କୁଳର ପୁଅମାନେ ଏବଂ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ନିଜ ସର୍ବାଧିକ ଶକ୍ତି ନେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ସ୍ଵଯଂଵର ଇଵାମର୍ଦେ ପ୍ରଜହ୍ରୁରିତରେତରମ୍ । ପ୍ରାର୍ଥଯାନା ଯଶୋ ରାଜନ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵା ଯୁଦ୍ଧଶାଲିନଃ
ସେ ମୃତ୍ୟୁମୟ ଯୁଦ୍ଧରେ, ସ୍ୱୟଂବର ଭଳି, ସେମାନେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ରାଜା, କିମ୍ବା ଯଶ କିମ୍ବା ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତଥା ଵର୍ତମାନେ ସଂଗ୍ରାମେ ରୋମହର୍ଷଣେ। ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଂ ମହତ୍ସୈନ୍ଯଂ ପ୍ରଯଯୌ ଵିମୁଖୀକୃତମ୍
ଏହିପରି ରୋମାଞ୍ଚକର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର ବଡ଼ ସେନା ଭୟରେ ପଛକୁ ଫେରିଗଲା।
ସ୍ଵସୈନ୍ଯଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜା ଦୁର୍ଯୋଧନଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଅଭ୍ଯଧାଵତ୍ସୁସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଭୀମସେନମରିନ୍ଦମମ୍
ନିଜ ସେନାକୁ ନିହତ ଦେଖି, ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଖୁବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା ଭୀମସେନଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଆଗେଇଯାଇଲେ।
ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ସୁମହଚ୍ଚାପମିନ୍ଦ୍ରାଶନିସମସ୍ଵନମ୍ । ମହତା ଶରଵର୍ଷେଣ ପାଣ୍ଡଵଂ ସମଵାକିରତ୍
ବଡ଼ ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ଯାହାର ଶବ୍ଦ ବଜ୍ର ଗଜର ଭଳି ହେଉଥିଲା, ସେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ବର୍ଷାରେ ଢାକି ଦେଲା।
ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରଂ ଚ ସଂଧାଯ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଲୋମଵାପିନମ୍ । ଭୀମସେନସ୍ଯ ଚିଚ୍ଛେଦ ଚାପଂ କ୍ରୋଧସମନ୍ଵିତଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ବାଣ, ଯାହାର ଡଣ୍ଡ ରୁଆ ଲଗା ଥିଲା, ଧରି ଭୀମସେନଙ୍କ ଧନୁଷକୁ କ୍ରୋଧରେ କାଟି ଦେଲା।
ତଦନ୍ତରଂ ଚ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ତ୍ଵରମାମୋ ମହାରଥଃ । ପ୍ରସଂଦଧେ ଶିତଂ ବାଣଂ ଗିରୀଣାମପି ଦାରଣମ୍
ସେ ସମୟରେ ଅବସର ଦେଖି, ତ୍ୱରାପ୍ତ ମହାରଥୀ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଧରିଲେ, ଯାହା ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଫାଟି ପାରେ।
ତେନୋରସି ମହାରାଜ ଭୀମସେନମତାଡଯତ୍ । ସ ଗାଢଵିଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯଥିତଃ ସୃକ୍ଵିଣୀ ପରିସଂଲିହନ୍
ଏହି ବାଣରେ ରାଜା, ସେ ଭୀମସେନଙ୍କ ଛାତିକୁ ଘାତ କଲା; ଗଭୀର ଆଘାତରେ ଭୀମସେନ ବେଦନାରେ ତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱ ଚାଟିଲେ।
ସମାଲଲମ୍ବେ ତେଜସ୍ଵୀ ଧ୍ଵଜଂ ହେମପରିଷ୍କୃତମ୍। ତଥା ଵିମନସଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀମସେନଂ ଘଟୋତ୍କଚଃ
ତେଜସ୍ବୀ ଭୀମସେନ ସୁନାରେ ସଜା ଧ୍ୱଜକୁ ଧରି ସହାରା ନେଲେ; ଏଭଳି ନିରୁତ୍ସାହ ଦେଖି ଘଟୋତ୍କଚ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।
କ୍ରୋଧେନାଭିପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ଦିଧକ୍ଷନ୍ନିଵ ପାଵକଃ। ଅଭିମନ୍ଯୁମୁଖାଶ୍ଚାପି ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ମହାରଥାଃ
କ୍ରୋଧରେ ଘଟୋତ୍କଚ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲେ; ଅଭିମନ୍ୟୁ ଆଗୁଆ ହୋଇ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମହାରଥୀମାନେ ମଧ୍ୟ—