ଛିନ୍ନହସ୍ତା ମହାନାଗାଶ୍ଛିନ୍ନଗାତ୍ରାଶ୍ଚ ମାରିଷ । କ୍ରୌଞ୍ଚଵଦ୍ଵ୍ଯନଦନ୍ଭୀତାଃ ପୃଥିଵୀମଧିଶେରତେ
କିଛି ବଡ଼ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ଓ ଅଙ୍ଗ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ଭୟରେ କ୍ରଉଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନେ ପରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଯାଇଥିଲେ।
ନକୁଲଃ ସହଦେଵଶ୍ଚ ହଯାନୀକମଭିଦ୍ରୁତୌ। ତେ ହଯାଃ କାଞ୍ଚନାପୀଡା ରୁକ୍ମଭାଣ୍ଡପରିଚ୍ଛଦାଃ
ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ଘୋଡ଼ା ବାହିନୀ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ସୁନା ମୁଣ୍ଡିଆ ଓ ସୁନା ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଵଧ୍ଯମାନା ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ପତିଦ୍ଭିସ୍ତୁରଗୈ ରାଜନ୍ସମାସ୍ତୀର୍ଯତ ମେଦିନୀ
ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ଶତେ ଶତେ, ହଜାରେ ହଜାରେ ହତ ହେଉଥିଲେ, ରାଜା, ତାଙ୍କର ଶବରେ ଭୂମି ଢାକିଯାଉଥିଲା।
ନିର୍ଜିହ୍ଵୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵସଦ୍ଭିଶ୍ଚ କୂଜଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଗତାସୁଭିଃ । ହଯୈର୍ବଭୌ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାନାରୂପଧରୈର୍ଧରା
କେହି ଜିଭା ବିହୀନ, କେହି ହାଁଫୁଥିବା, କେହି ହିନ୍ହିନା ଦେଉଥିବା ଓ କେହି ମୃତ ଘୋଡ଼ା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ଭୂମିକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରୁଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅର୍ଜୁନେନ ହତୈଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ତଥା ଭାରତ ରାଜଭିଃ । ପ୍ରବଭୌ ଵସୁଧା ଘୋରା ତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ
ଏହିପରି ଭାବେ, ଭାରତ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ରାଜାମାନେଙ୍କ ଶବରେ କିଛି କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଭୂମି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ରଥୈର୍ଭଗ୍ନୈର୍ଧ୍ଵଜୈଶ୍ଛିନ୍ନୈର୍ନିକୃତ୍ତୈଶ୍ଚ ମହାଯୁଧୈଃ । ଚାମରୈର୍ଵ୍ଯଜନୈଶ୍ଚୈଵ ଚ୍ଛତ୍ରୈଶ୍ଚ ସୁମହାପ୍ରଭୈଃ
ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ରଥ, ଛିନ୍ନ ଧ୍ୱଜ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର, ଚାମର, ବିଶାଳ ବିଶ୍ରାମ ପଙ୍ଖା, ଏବଂ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଛତା ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଢାକିଯାଇଥିଲା।
ହରୈର୍ନିଷ୍କୈଃ ସକେଯୂରୈଃ ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ସକୁଣ୍ଡଲୈଃ । ଉଷ୍ଣୀଷୈରପଵିଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ପତାକାଭିଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଅଳଙ୍କାର, ସୁନା ମୁଦ୍ରା, ବାହୁବନ୍ଦ, କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ, ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ପଗଡ଼ି ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପତାକା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ଅନୁକର୍ଷୈଃ ଶୁଭୈ ରାଜନ୍ଯୋକ୍ରୈଶ୍ଚୈଵ ସରଶ୍ମିଭିଃ । ସଂକୀର୍ଣା ଵସୁଧା ଭାତି ଵସନ୍ତେ କୁସୁମୈରିଵ
ଯୋକ, ଶୋଭାବନ୍ତ ରାଜସିକ ହାର୍ନେସ ଓ ରେନ୍ସରେ ଭୂମି ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ବସନ୍ତକାଳରେ ଫୁଲରେ ଭୂମି ଯେପରି ଶୋଭା ପାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଏଵମେଷ କ୍ଷଯୋ ଵୃତ୍ତଃ ପାଣ୍ଡୂନାମପି ଭାରତ। କ୍ରୁଦ୍ଧେ ଶାନ୍ତନଵେ ଭୀଷ୍ମେ ଦ୍ରୋଣେ ଚ ରଥସତ୍ତମେ
ଏଭଳି ଭାବରେ, ହେ ଭାରତ, ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଓ ରଥରେ ପ୍ରବଳ ଡ୍ରୋଣ ରୁଷ୍ଟ ହେବା ସମୟରେ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ ଆସିଥିଲା।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମ୍ନି କୃପେ ଚୈଵ ତଥୈଵ କୃତଵର୍ମଣି। ତଥେତରେଷୁ କ୍ରୁଦ୍ଧେଷୁ ତାଵକାନାମପି କ୍ଷଯଃ
ଏହିପରି ଭାବରେ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, କୃତବର୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟମାନେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମ ଦଳର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ ଆସିଥିଲା।
ଵର୍ତମାନେ ତଥା ରୌଦ୍ରେ ରାଜନ୍ଵୀରଵରକ୍ଷଯେ। ଶକୁନିଃ ସୌବଲଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ପାଣ୍ଡଵାନ୍ସମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନଙ୍କର ବିନାଶ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ହେ ରାଜା, ସୁବଳପୁତ୍ର ଶକୁନି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।
ତଥୈଵ ସାତ୍ଵତୋ ରାଜନ୍ହାର୍ଦିକ୍ଯଃ ପରଵୀରହା। ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵତ ସଂଗ୍ରାମେ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଵରୂଥିନୀମ୍
ଏହିପରି ଭାବରେ, ହେ ରାଜା, ଶୌର୍ୟଶାଳୀ ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ ସାତ୍ୱତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତତଃ କାମ୍ଭୋଜମୁଖ୍ଯାନାଂ ନଦୀଜାନାଂ ଚ ଵାଜିନାମ୍ । ଆରଟ୍ଟାନାଂ ମହୀଜାନାଂ ସିନ୍ଧୁଜାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ତାପରେ, କାମ୍ଭୋଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ନଦୀପାରର ଘୋଡ଼ାସ୍ୱାରମାନେ, ଆରଟ୍ଟ, ମହୀଜ ଓ ସିନ୍ଧୁମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଥିଲେ।
ଵନାଯୁଜାନାଂ ଶୁଭ୍ରାଣାଂ ତଥା ପର୍ଵତଵାସିନାମ୍ । ଵାଜିନାଂ ବହୁଭିଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ସମନ୍ତାତ୍ପରିଵାରଯନ୍
ବନାୟୁଜ, ଶୁଭ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବାମାନେ, ବହୁ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ।
ଯେ ଚାପରେ ତିତ୍ତିରିଜା ଜଵନା ଵାତରଂହସଃ । ସୁଵର୍ଣାଲଙ୍କୃତୈରେତୈର୍ଵର୍ମଵଦ୍ଭିଃ ସୁକଲ୍ପିତୈଃ
ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ—ତିତ୍ତିରିଜ, ବାୟୁବେଗୀ, ସୁନାର ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ଓ ଭଲ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ—
ହଯୈର୍ଵାତଜଵୈର୍ମୁଖ୍ଯୈଃ ପାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ସୁତୋ ବଲୀ । ଅଭ୍ଯଵର୍ତତ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ହୃଷ୍ଟରୂପଃ ପରଂତପାଃ
ବାୟୁବେଗ ଘୋଡ଼ା ସହିତ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରବଳ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ସେନା ଉପରେ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।
ଅର୍ଜୁନସ୍ଯ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନିରାଵାନ୍ନାମ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ସୁତାଯାଂ ନାଗରାଜସ୍ଯ ଜାତଃ ପାର୍ଥେନ ଧୀମତା
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ପ୍ରବଳ ଇରାବତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପାର୍ଥ ଓ ନାଗରାଜଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଐରାଵତେନ ସା ଦତ୍ତା ଅନପତ୍ଯା ମହାତ୍ମନା । ପତ୍ଯୌ ହତେ ସୁପର୍ଣେନ କୃପଣା ଦୀନଚେତନା
ସେ, ସନ୍ତାନହୀନ ଓ ମହାତ୍ମା ଥିବା ଦୁଃଖିତା, ଏଇରାବତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ; ପତି ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ନିରାଶାରେ ଥିଲେ।
କାର୍ଯାର୍ଥଂ ତାଂ ଚ ଜଗ୍ରାହ ପାର୍ଥଃ କାମଵଶାନୁଗାମ୍ । ଏଵମେଷ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ପରକ୍ଷେତ୍ରେଽର୍ଜୁନାତ୍ମଜଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ, ପାର୍ଥ ତାଙ୍କୁ ନେଇଥିଲେ, ଇଚ୍ଛାରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ; ଏଭଳି ଭାବରେ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପୁତ୍ର ପରଦେଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ସ ନାଗଲୋକେ ସଂଵୃଦ୍ଧୋ ମାତ୍ରା ଚ ପରିରକ୍ଷିତଃ । ପିତୃଵ୍ଯେଣ ପରିତ୍ଯକ୍ତଃ ପାର୍ଥଦ୍ଵେଷାଦ୍ଦୁରାତ୍ମନା
ସେ ନାଗଲୋକରେ ବଢ଼ିଲେ, ମାଆଁ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଚାଚା ତାଙ୍କୁ ପାର୍ଥ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ।
ଖମୁତ୍ପତ୍ଯ ମହାରାଜ ନାଗରାଟ୍ ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକଂ ଜଗାମାଶୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତ୍ରାର୍ଜୁନଂ ଗତମ୍
ସେ ନାଗମାନଙ୍କ ରାଜା, ସତ୍ୟବୀର, ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି, ହେ ମହାରାଜ, ତୁରନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ, କାରଣ ସେଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ଥିବା ଖବର ପାଇଥିଲେ।
ସୋଽଭିଗମ୍ଯ ମହାବାହୁଃ ପିତରଂ ସତ୍ଯଵିକ୍ରମଃ । ଅଭ୍ଯଵାଦଯଦଵ୍ଯଗ୍ରୋ ଵିନଯେନ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ସେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଓ ସତ୍ୟବୀର, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୟ ଛାଡ଼ି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ନମ୍ରତା ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ନ୍ଯଵେଦଯତ ଚାତ୍ମାନମର୍ଜୁନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଇରାଵାନସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ପୁତ୍ରଶ୍ଚାହଂ ତଵ ପ୍ରଭୋ
ସେ ମହାତ୍ମା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିଜ ପରିଚୟ ଦେଲେ: 'ମୁଁ ଇରାବତ, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।'
ମାତୁଃ ସମାଗମୋ ଯଶ୍ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍ । ତଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ଯଥାଵୃତ୍ତମନୁସସ୍ମାର ପାଣ୍ଡଵଃ
ସେ ତାଙ୍କ ମାଆଁ ସହିତ ମିଳିବା ଘଟଣା ସମସ୍ତ କଥା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ; ପାଣ୍ଡବ ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ମନେ ପକାଇଲେ।
ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସୁତଂ ଚାପି ଆତ୍ମନଃ ସଦୃଶଂ ଗୁଣୈଃ । ପ୍ରୀତିମାନନଯତ୍ପାର୍ଥୋ ଦେଵରାଜନିଵେଶନମ୍
ସେ, ଗୁଣରେ ନିଜ ପରି ଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପାର୍ଥ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ତାଙ୍କୁ ଦେବରାଜଙ୍କ ନିବାସକୁ ନେଇଗଲେ।
ସୋଽର୍ଜୁନେନ ସମାଜ୍ଞପ୍ତୋ ଦେଵଲୋକେ ତଦା ନୃପ । ପ୍ରୀତିପୂର୍ଵଂ ମହାବାହୁଃ ସ୍ଵକାର୍ଯଂ ପ୍ରତି ଭାରତ
ସେଠାରେ, ଦେବଲୋକରେ, ହେ ରାଜା, ଅର୍ଜୁନ ସ୍ନେହ ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ସ ଚାପି ନରଶାର୍ଦୂଲଃ ଶାର୍ଦୂଲସମଵିକ୍ରମଃ।' ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ତଦା ପାର୍ଥମଯମସ୍ମି ତଵାନଘ
ସେ ମହାବୀର ପୁରୁଷ, ଯେଉଁଥିରେ ବାଘର ଭଳି ପ୍ରଭାବ ଥିଲା, ସେ ସମୟରେ ପାର୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି, ହେ ନିର୍ମଳ, ମୁଁ ତୁମର ହେଲି।'
ସ୍ଥିତଃ ପ୍ରେଷ୍ଯଶ୍ଚ ପୁତ୍ରଶ୍ଚ ସର୍ଵଥା ତ୍ଵଂ ପ୍ରଶାଧି ମାମ୍ । କଂ କରୋମି ଚ ତେ କାମଂ କଂ ଚ କାମଂ ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି
ମୁଁ ଏଠାରେ ଦଣ୍ଡାଧୀନ, ତୁମର ସେବକ ଓ ପୁଅ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦାଉ। ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅ। କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏବଂ କଣ ଇଚ୍ଛା ରଖିଛ?
ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ସୁତଂ ପ୍ରେମ୍ଣା ଵାସଵିଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍। ପ୍ରୀତିପୂର୍ଵଂ ଚ କାର୍ଯଂ ଚ କାର୍ଯା ପ୍ରୀତିଶ୍ଚ ମାନଦଃ
ବାସବୀ ସେ ପୁଅକୁ ସ୍ନେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ପ୍ରେମ ଭରା କଥାରେ କହିଲେ, 'ସ୍ନେହ ସହିତ କାମ କର, ହେ ମାନଦାତା।'
ଯୁଦ୍ଧକାଲେ ତୁ ସାହାଯ୍ଯଂ ଦାତଵ୍ଯଂ ନୋ ଭଵେଦିତି । ବାଢମିତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଯୁଦ୍ଧକାଲ ଇହାଗତଃ
ଯୁଦ୍ଧ ସମୟରେ ସାହାଯ୍ୟ ଦେବାକୁ ନିଷେଧ ଥିଲା; ଏହି ଶର୍ତ୍ତକୁ ମନେଇ, ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ ର ସମୟ ଆସିଛି।