ତ୍ରିଧାଭୂତୈରଵଧ୍ଯନ୍ତ ପାଣ୍ଡଵୈଃ କୌରଵା ଯୁଧି। ତଥୈଵ କୌରଵୈ ରାଜନ୍ନଵଧ୍ଯନ୍ତ ପରେ ରଣେ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ କୌରବମାନେଙ୍କୁ ତିନି ଦଳରେ ଭାଗ କରି ହରାଇଲେ, ରାଜା, ଏହିପରି ଭାବେ କୌରବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିପକ୍ଷମାନେଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରହାର କରି ହରାଇଲେ।
ଦ୍ରୋଣସ୍ତୁ ରଥିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସୋମକାନ୍ସୃଞ୍ଜଯୈଃ ସହ । ଅଭ୍ଯଧାଵତ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପ୍ରେଷଯିଷ୍ଯନ୍ଯମକ୍ଷଯମ୍
ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ରୋଣ, ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ସୋମକ ଓ ସୃଞ୍ଜୟମାନେଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ସେମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ତତ୍ରାକ୍ରନ୍ଦୋ ମହାନାସୀତ୍ସୃଞ୍ଜଯାନାଂ ମହାତ୍ମାନାମ୍ । ଵଧ୍ଯତାଂ ସମରେ ରାଜନ୍ଭାରଦ୍ଵାଜେନ ଧନ୍ଵିନା
ସେଠାରେ, ବଡ଼ ମନବଳ ଥିବା ସୃଞ୍ଜୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧନୁର୍ଧର ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହେଲେ, ବଡ଼ ଚିତ୍କାର ଉଠିଲା।
ଦ୍ରୋଣେନ ନିହତାସ୍ତତ୍ର କ୍ଷତ୍ରିଯା ବହଵୋ ରଣେ। ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତୋ ହୃଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଵ୍ଯାଧିକ୍ଲିଷ୍ଟା ଵରା ଇଵ
ସେଠାରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ହାତରେ ଅନେକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ତାଙ୍କର ଦେହ ଘାଉରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମାଟିରେ ଗଡାଗଡି ହେଉଥିଲେ, ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଗମାନେ।
କୂଜତାଂ କ୍ରନ୍ଦତାଂ ଚୈଵ ସ୍ତନତାଂ ଚୈଵ ଭାରତ। ଅନିଶଂ ଶୁଶ୍ରୁଵେ ଶବ୍ଦଃ କ୍ଷୁତ୍କ୍ଲିଷ୍ଟାନାଂ ନୃଣାମିଵ
ଅବିରତ ଚିତ୍କାର, କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ମଣିଷମାନେଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଭାରତ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ଭୋକରେ ପୀଡିତ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି।
ତଥୈଵ କୌରଵେଯାଣାଂ ଭୀମସେନୋ ମହାବଲଃ । ଚକାର କଦନଂ ଘୋରଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କାଲ ଇଵାପରଃ
ଏହିପରି ଭାବେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମସେନ କୌରବମାନେଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧରେ ଭୟଙ୍କର ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ଘଟାଇଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପରି।
ଵଧ୍ଯତାଂ ତତ୍ର ସୈନ୍ଯାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯେନ ମହାରଣେ । ପ୍ରାଵର୍ତତ ନଦୀ ଘୋରା ରୁଧିରୌଘପରଵାହିନୀ
ସେଠାରେ, ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଦୁଇପକ୍ଷର ସେନାମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ହତ କରୁଥିବାବେଳେ, ରକ୍ତର ଧାରା ବହୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଏକ ନଦୀ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ସ ସଂଗ୍ରାମୋ ମହାରାଜ ଘୋରରୂପୋଽଭଵନ୍ମହାନ୍ । କୁରୂଣାଂ ପାଣଡଵାନାଂ ଚ ଯମରାଷ୍ଟ୍ରଵିଵର୍ଧନଃ
ହେ ମହାରାଜ, ସେଠାରେ ସେଯୁଦ୍ଧ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଆକାର ନେଇଲା, କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ଯମର ରାଜ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇଲା।
ତତୋ ଭୀମୋ ରଣେ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ରଭସଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ। ଗଜାନୀକଂ ସମାସାଦ୍ଯ ପ୍ରେଷଯାମାସ ମୃତ୍ଯଵେ
ତାପରେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀମ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଓ ଅତି ତୀବ୍ରତା ସହିତ ହାତୀ ବାହିନୀ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ସେମାନେଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପଠାଇଲେ।
ତତ୍ର ଭାରତ ଭୀମେନ ନାରାଚାଭିହତା ଗଜାଃ । ପେତୁର୍ନେଦୁଶ୍ଚ ସେଦୁଶ୍ଚ ଦିଶଶ୍ଚ ପରିବଭ୍ରମୁଃ
ସେଠାରେ, ଭାରତ, ଭୀମଙ୍କ ତୀରରେ ଘାୟଲ ହାତୀମାନେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଗର୍ଜନ, ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ।
ଛିନ୍ନହସ୍ତା ମହାନାଗାଶ୍ଛିନ୍ନଗାତ୍ରାଶ୍ଚ ମାରିଷ । କ୍ରୌଞ୍ଚଵଦ୍ଵ୍ଯନଦନ୍ଭୀତାଃ ପୃଥିଵୀମଧିଶେରତେ
କିଛି ବଡ଼ ହାତୀର ଶୁଣ୍ଡ ଓ ଅଙ୍ଗ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ଭୟରେ କ୍ରଉଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନେ ପରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ରହିଯାଇଥିଲେ।
ନକୁଲଃ ସହଦେଵଶ୍ଚ ହଯାନୀକମଭିଦ୍ରୁତୌ। ତେ ହଯାଃ କାଞ୍ଚନାପୀଡା ରୁକ୍ମଭାଣ୍ଡପରିଚ୍ଛଦାଃ
ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ଘୋଡ଼ା ବାହିନୀ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ; ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ସୁନା ମୁଣ୍ଡିଆ ଓ ସୁନା ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ଵଧ୍ଯମାନା ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯନ୍ତ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ପତିଦ୍ଭିସ୍ତୁରଗୈ ରାଜନ୍ସମାସ୍ତୀର୍ଯତ ମେଦିନୀ
ସେଘୋଡ଼ାମାନେ ଶତେ ଶତେ, ହଜାରେ ହଜାରେ ହତ ହେଉଥିଲେ, ରାଜା, ତାଙ୍କର ଶବରେ ଭୂମି ଢାକିଯାଉଥିଲା।
ନିର୍ଜିହ୍ଵୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵସଦ୍ଭିଶ୍ଚ କୂଜଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଗତାସୁଭିଃ । ହଯୈର୍ବଭୌ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାନାରୂପଧରୈର୍ଧରା
କେହି ଜିଭା ବିହୀନ, କେହି ହାଁଫୁଥିବା, କେହି ହିନ୍ହିନା ଦେଉଥିବା ଓ କେହି ମୃତ ଘୋଡ଼ା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ଭୂମିକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରୁଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅର୍ଜୁନେନ ହତୈଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ତଥା ଭାରତ ରାଜଭିଃ । ପ୍ରବଭୌ ଵସୁଧା ଘୋରା ତତ୍ରତତ୍ର ଵିଶାଂପତେ
ଏହିପରି ଭାବେ, ଭାରତ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ରାଜାମାନେଙ୍କ ଶବରେ କିଛି କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଭୂମି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ରଥୈର୍ଭଗ୍ନୈର୍ଧ୍ଵଜୈଶ୍ଛିନ୍ନୈର୍ନିକୃତ୍ତୈଶ୍ଚ ମହାଯୁଧୈଃ । ଚାମରୈର୍ଵ୍ଯଜନୈଶ୍ଚୈଵ ଚ୍ଛତ୍ରୈଶ୍ଚ ସୁମହାପ୍ରଭୈଃ
ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ରଥ, ଛିନ୍ନ ଧ୍ୱଜ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର, ଚାମର, ବିଶାଳ ବିଶ୍ରାମ ପଙ୍ଖା, ଏବଂ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଛତା ଦ୍ୱାରା ଭୂମି ଢାକିଯାଇଥିଲା।
ହରୈର୍ନିଷ୍କୈଃ ସକେଯୂରୈଃ ଶିରୋଭିଶ୍ଚ ସକୁଣ୍ଡଲୈଃ । ଉଷ୍ଣୀଷୈରପଵିଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ପତାକାଭିଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଅଳଙ୍କାର, ସୁନା ମୁଦ୍ରା, ବାହୁବନ୍ଦ, କୁଣ୍ଡଳ ସହିତ ମୁଣ୍ଡ, ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିବା ପଗଡ଼ି ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପତାକା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲା।
ଅନୁକର୍ଷୈଃ ଶୁଭୈ ରାଜନ୍ଯୋକ୍ରୈଶ୍ଚୈଵ ସରଶ୍ମିଭିଃ । ସଂକୀର୍ଣା ଵସୁଧା ଭାତି ଵସନ୍ତେ କୁସୁମୈରିଵ
ଯୋକ, ଶୋଭାବନ୍ତ ରାଜସିକ ହାର୍ନେସ ଓ ରେନ୍ସରେ ଭୂମି ଛିଟିଯାଇଥିଲା, ବସନ୍ତକାଳରେ ଫୁଲରେ ଭୂମି ଯେପରି ଶୋଭା ପାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଏଵମେଷ କ୍ଷଯୋ ଵୃତ୍ତଃ ପାଣ୍ଡୂନାମପି ଭାରତ। କ୍ରୁଦ୍ଧେ ଶାନ୍ତନଵେ ଭୀଷ୍ମେ ଦ୍ରୋଣେ ଚ ରଥସତ୍ତମେ
ଏଭଳି ଭାବରେ, ହେ ଭାରତ, ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମ ଓ ରଥରେ ପ୍ରବଳ ଡ୍ରୋଣ ରୁଷ୍ଟ ହେବା ସମୟରେ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ ଆସିଥିଲା।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମ୍ନି କୃପେ ଚୈଵ ତଥୈଵ କୃତଵର୍ମଣି। ତଥେତରେଷୁ କ୍ରୁଦ୍ଧେଷୁ ତାଵକାନାମପି କ୍ଷଯଃ
ଏହିପରି ଭାବରେ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, କୃତବର୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟମାନେ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମ ଦଳର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ ଆସିଥିଲା।
ଵର୍ତମାନେ ତଥା ରୌଦ୍ରେ ରାଜନ୍ଵୀରଵରକ୍ଷଯେ। ଶକୁନିଃ ସୌବଲଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ପାଣ୍ଡଵାନ୍ସମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ଏଭଳି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରମାନଙ୍କର ବିନାଶ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ହେ ରାଜା, ସୁବଳପୁତ୍ର ଶକୁନି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।
ତଥୈଵ ସାତ୍ଵତୋ ରାଜନ୍ହାର୍ଦିକ୍ଯଃ ପରଵୀରହା। ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵତ ସଂଗ୍ରାମେ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଵରୂଥିନୀମ୍
ଏହିପରି ଭାବରେ, ହେ ରାଜା, ଶୌର୍ୟଶାଳୀ ହାର୍ଦ୍ଦିକ୍ୟ ସାତ୍ୱତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ତତଃ କାମ୍ଭୋଜମୁଖ୍ଯାନାଂ ନଦୀଜାନାଂ ଚ ଵାଜିନାମ୍ । ଆରଟ୍ଟାନାଂ ମହୀଜାନାଂ ସିନ୍ଧୁଜାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ତାପରେ, କାମ୍ଭୋଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ନଦୀପାରର ଘୋଡ଼ାସ୍ୱାରମାନେ, ଆରଟ୍ଟ, ମହୀଜ ଓ ସିନ୍ଧୁମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଥିଲେ।
ଵନାଯୁଜାନାଂ ଶୁଭ୍ରାଣାଂ ତଥା ପର୍ଵତଵାସିନାମ୍ । ଵାଜିନାଂ ବହୁଭିଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ସମନ୍ତାତ୍ପରିଵାରଯନ୍
ବନାୟୁଜ, ଶୁଭ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବାମାନେ, ବହୁ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଘେରି ରଖିଥିଲେ।
ଯେ ଚାପରେ ତିତ୍ତିରିଜା ଜଵନା ଵାତରଂହସଃ । ସୁଵର୍ଣାଲଙ୍କୃତୈରେତୈର୍ଵର୍ମଵଦ୍ଭିଃ ସୁକଲ୍ପିତୈଃ
ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ—ତିତ୍ତିରିଜ, ବାୟୁବେଗୀ, ସୁନାର ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା ଓ ଭଲ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ—
ହଯୈର୍ଵାତଜଵୈର୍ମୁଖ୍ଯୈଃ ପାଣ୍ଡଵସ୍ଯ ସୁତୋ ବଲୀ । ଅଭ୍ଯଵର୍ତତ ତତ୍ସୈନ୍ଯଂ ହୃଷ୍ଟରୂପଃ ପରଂତପାଃ
ବାୟୁବେଗ ଘୋଡ଼ା ସହିତ, ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରବଳ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ସେନା ଉପରେ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।
ଅର୍ଜୁନସ୍ଯ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନିରାଵାନ୍ନାମ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ । ସୁତାଯାଂ ନାଗରାଜସ୍ଯ ଜାତଃ ପାର୍ଥେନ ଧୀମତା
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶ୍ରୀମାନ୍ ଓ ପ୍ରବଳ ଇରାବତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ପାର୍ଥ ଓ ନାଗରାଜଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଐରାଵତେନ ସା ଦତ୍ତା ଅନପତ୍ଯା ମହାତ୍ମନା । ପତ୍ଯୌ ହତେ ସୁପର୍ଣେନ କୃପଣା ଦୀନଚେତନା
ସେ, ସନ୍ତାନହୀନ ଓ ମହାତ୍ମା ଥିବା ଦୁଃଖିତା, ଏଇରାବତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲେ; ପତି ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ସେ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ନିରାଶାରେ ଥିଲେ।
କାର୍ଯାର୍ଥଂ ତାଂ ଚ ଜଗ୍ରାହ ପାର୍ଥଃ କାମଵଶାନୁଗାମ୍ । ଏଵମେଷ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ପରକ୍ଷେତ୍ରେଽର୍ଜୁନାତ୍ମଜଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ, ପାର୍ଥ ତାଙ୍କୁ ନେଇଥିଲେ, ଇଚ୍ଛାରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ; ଏଭଳି ଭାବରେ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପୁତ୍ର ପରଦେଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ସ ନାଗଲୋକେ ସଂଵୃଦ୍ଧୋ ମାତ୍ରା ଚ ପରିରକ୍ଷିତଃ । ପିତୃଵ୍ଯେଣ ପରିତ୍ଯକ୍ତଃ ପାର୍ଥଦ୍ଵେଷାଦ୍ଦୁରାତ୍ମନା
ସେ ନାଗଲୋକରେ ବଢ଼ିଲେ, ମାଆଁ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଚାଚା ତାଙ୍କୁ ପାର୍ଥ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷରେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ।